Taliban hərəkatının Əfqanıstanda yenidən hakimiyyətə gəlməsindən 5 il ötür və bu gün hərəkata qarşı silahlı müxalifət artıq tək bir cəbhə və ya vahid komandanlıqla məhdudlaşmır.
2021-ci ilin avqustunda əvvəlki hökumətin süqutundan bəri müxtəlif adlar və bayraqlar altında fəaliyyət göstərən qurumlar meydana çıxıb. Onlar bir sıra vilayətlərdə hücumların məsuliyyətini üzərlərinə götürür, son aylarda isə rəqəmsal məkanda təbliğatlarını nəzərəçarpacaq dərəcədə artırırlar. Bu vəziyyət fonunda əsas sual yaranır: cəbhələrin sayının çoxalması silahlı müxalifətin real güclənməsidir, yoxsa onun parçalanmasının və liderlər arasındakı ziddiyyətlərin göstəricisidir?
- Avropa İttifaqı Taliban nümayəndə heyəti ilə gizli görüş keçirir: deportasiya siyasətində yeni mərhələ başlayır?
- Pakistan və Əfqanıstan arasında hərbi əməliyyatlar dayandırıldı: Ramazan bayramı atəşkəsi
Bədəxşan vilayətinin Zibak rayonunda "Azadlıq Cəbhəsi" ilə baş verən son toqquşmalar məsələni yenidən gündəmə gətirib. Silahlı qrupların fəaliyyətinin davam etdiyi bildirilsə də, onların ölkə üzərindəki nəzarətə ciddi təhlükə yarada bilmədiyi və sabit coğrafi ərazilərə nəzarət etmədiyi vurğulanır.
Kabilin süqutundan sonra ortaya çıxan ilk böyük silahlı birləşmə Əhməd Məsudun rəhbərlik etdiyi Milli Müqavimət Cəbhəsi idi. Əvvəlki hakimiyyət devrildikdən sonra ordunun və xüsusi xidmət orqanlarının yüzlərlə əməkdaşı silah-sursatla Pəncşir dərəsinə sığınaraq müqavimətə qoşulmuşdu. Cəbhə bu dərəni mərkəzə çevirməyə çalışsa da, genişmiqyaslı hücum nəticəsində vilayət mərkəzi nəzarətə götürüldü və qarşıdurmalar tədricən məhdud partizan əməliyyatlarına çevrildi.
Sabiq hökumətin siyasi və hərbi fiqurları xarici qüvvələrin gedişindən sonra təzyiq göstərmək üçün silahlı cəbhələr qurmağa cəhd etsələr də, bunu meydanda real gücə çevirə bilmədilər. Bunun başlıca səbəbi həmin təşkilatların əsasən ölkə xaricində formalaşması, daxildə sosial baza qura bilməməsi və onilliklər boyu sürən müharibələrdən yorulmuş Əfqanıstan cəmiyyətinin yeni bir münaqişə dövrünə girmək istəməməsidir.
Müxalifətin ən böyük səhvlərindən biri 40 illik müharibədən sonra cəmiyyətdə baş verən dəyişiklikləri düzgün oxumamaq olub. Onlar silahlı mübarizəyə xalqın tələbatlarından çıxış edərək deyil, xaricdən bərpa edilə biləcək siyasi-hərbi miras kimi yanaşdılar. Əfqanıstanın reallıqlarına söykənməyən bir hərəkatın kənarda nə qədər təcrübəli komandirləri olsa belə, ölkə daxilində möhkəmlənməsi çətindir. Əsas sınaq tək-tək hücumlar təşkil etmək deyil, xalqın etimadını qazanmaq, daxildə dayaq yaratmaq və inandırıcı siyasi layihə təqdim etməkdir.
Bədəxşanın Zibak bölgəsindəki son döyüşlər müxalifətin qısamüddətli basqınlardan daha uzunmüddətli toqquşmalara keçmək potensialını yoxladı. Bir neçə gün davam edən döyüşlərdən sonra toqquşmalar səngidi. Əsas meyar bir mövqeni bir neçə saatlıq və ya günlük ələ keçirmək deyil, onu əldə saxlamaq, təchizat xətlərini qorumaq, döyüşçü şəbəkəsini genişləndirmək və hərbi mövqelərin daimi dəyişdirilməsinə nail olmaqdır.
Meydandan kənarda isə müxalifət xəritəsi daha qarışıqdır. Əsas cəbhələrlə yanaşı "Vətən Ordusu", "Azadlıq və Ədalət Hərəkatı", "Birləşmiş Cəbhə", "Yaşıl Hərəkat", "Milli İstiqlal Cəbhəsi" və digər onlarla qrupun adı çəkilir. Lakin bəyanat yaymaq hücumun faktiki icrası demək deyil. Bəzən eyni əməliyyatı bir neçə qrup mənimsəyir, bəzən isə xaricdəki qruplar daxildəki hadisələri öz adlarına çıxarırlar. Sosial media müasir qarşıdurmada ikinci cəbhəyə çevrilib və qruplar mövcudluqlarını hərbi baxımdan olduğu qədər informasiya məkanında da sübut etməyə çalışırlar.
Rəsmi dairələr isə bu qrupların fəaliyyətini əhəmiyyətsiz sayaraq onların varlığının real meydandan çox virtual məkanda olduğunu bildirirlər. Hakimiyyət bütün ölkə ərazisinə tam nəzarət etdiyini, istənilən silahlı qrupla mübarizə aparmaq iqtidarında olduğunu və onların ölkənin sabitliyinə real təhdid yaratmadığını vurğulayır. Rəsmilərə görə, uzun illər davam edən müharibədən sonra xalq təhlükəsizliyə daha çox önəm verir və keçmiş səhra komandirlərinin yenidən səhnəyə qayıtmasını qəbul etmir.
Müxalifət cəbhələrinin çoxluğuna baxmayaraq, şəhərlər və dövlət institutları mərkəzi hakimiyyətin tam nəzarətindədir. Lakin davam edən dağınıq hücumlar hakimiyyət üçün təhlükəsizlik xərclərini artırır; dağlıq və ucqar ərazilərdə qüvvə saxlamaq və qəfil zərbələr endirən kiçik qrupları təqib etmək zərurəti yaranır. Buna görə də müxalifətin hazırkı məqsədi şəhərləri almaq deyil, mərkəzi qüvvələri tükəndirmək və təhlükəsizlik cəbhəsini daim açıq saxlamaqdır.
Tükəndirmə taktikası daimi resurs tələb etsə də, inandırıcı siyasi layihə və xalq dəstəyi olmadan siyasi dəyişikliyə çevrilə bilməz. Əfqanıstanda artıq genişmiqyaslı birbaşa cəbhə döyüşləri deyil, müxtəlif bölgələrdə çevik hərəkət edən kiçik qrupların fəaliyyəti müşahidə olunur. Əsas problem ondadır ki, silahlı müxalifət öz hərbi imkanlarını şişirtsə də, hakimiyyətdən sonrakı dövr üçün vahid konsepsiya təqdim edə bilmir. Mərkəzi idarəçilik isə təhlükəsizliyə nəzarət etsə də, beynəlxalq münasibətlər və siyasi legitimlik sınağı ilə üz-üzədir. Cəbhələrin sayının artması yeni vətəndaş müharibəsi anlamına gəlməsə də, ölkədə qarşıdurmanın tam başa çatmadığını göstərir.