Bakı,AzerVoice

İslam fəlsəfəsində məşşailikdən sonra meydana gələn bir düşüncə cərəyanı olaraq, işraqilik gerçək biliyi əldəetmədə empirik və rasionalist metoda deyil, mistik və intuitiv metodu zəruri hesab edən teosofik düşüncə sisteminin adıdır. Bu düşüncə cərəyanının sistemləşdirilərək,   fəlsəfi bir məktəb olaraq meydana gəlməsi Azərbaycan filosofu Şihabəddin Sührəvərdinin adı ilə bağlıdır. Bu məktəbə mənsub olan mütəfəkkirlər “işraqiyyun” (işraqilər) olaraq adlandırılır. İşraqilik İslam düşüncəsinin terminlərinə əsaslanaraq, intiusiya və aydınlanma prinsiplərinə üstünlük verən bir nur metafizikası olub, İslam fəlsəfəsinin yeni istiqamətini təşkil edir. Digər tərəfdən, bu fəlsəfə “sonsuz hikmət” (hikməti xalidə / prennial philosophy) deyə məlum olan və kökləri çox qədim dövrə gedib-çıxan fəlsəfi düşüncənin yeni ifadə formasıdır. Bu mənada, Sührəvərdinin bu ənənəyə mənsub olan mütəfəkkirlərin qədim Yunanıstan və İranda olduğunu söyləməsi və özünü də bu düşüncə ənənəsinin bir nümayəndəsi olaraq görməsi təsadüfi deyildir.
Mahiyyət etibarilə eklektik bir xarakterə malik olan bu təlimin əsas mənbələrini başda qədim İran, Misir və hind düşüncəsi olmaqla, Platon, neoplatonizm, sabiilik, İbn Sina və Qəzali düşüncəsi təşkil edir. Bu xüsusu nəzərə alan tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, işraqiliyin mahiyyəti, ancaq onun xalidi hikmət ənənəsi ilə olan əlaqəsi çərçivəsində dərk edilə bilər. İşraqiliyin İslam fəlsəfəsində bir düşüncə cərəyanı və ya bir məktəb kimi ortaya çıxması Sührəverdinin adı ilə bağlı olsa da, bu düşüncənin ilk izlərini İbn Sinanın fəlsəfi düşüncələrində görmək mümkündür. Belə ki, İbn Sina “Məntiq əl-məşriqiyyin” adlı əsərində Şərqə aid hikmətdən söhbət açır. Buradakı fikirləri ilə İbn Sina peripatetik fəlsəfə ilə yanaşı, Şərq fəlsəfəsini meydana gətirməyə çalışır və bu fəlsəfənin peripatetizmdən daha üstün olduğunu qeyd edir. Elə Sührəvərdinin özü də İbn Sinanın Şərq hikmətini (əl-hikmət əl-məşriqiyyə) ortaya çıxarmaq istədiyini, lakin bu yolda əsas mənbələrə qovuşmadığını qeyd edir. İbn Sinanın “Həyy ibn Yəqzan”, “Risalət ət-teyr” və “Salaman və Absal” adlı əsərlərində Qərb dünyasının qaranlığın, Şərq dünyasının isə işığın yurdu olaraq göstərilməsi, beləliklə, Şərqin müqəddəs bir coğrafiya olduğu istiqamətindəki yanaşma Sührəvərdi tərəfindən də mənimsənilmiş və hətta İbn Sinanın bu məzmundakı düşüncələrini ehtiva edən qısaməzmunlu əsərləri onun tərəfindən fars dilinə tərcümə edilmişdir. Sührəvərdinin “Hikmət əl-işraq” adlı əsərindəki bəzi hissələr İbn Sinanın “Aristotel teologiyası” adlı əsərə yazdığı şərhi ilə bənzərlik təşkil edir.