BAKI,VOA

Qlobal mədəniyyət tarixi və qədim sivilizasiyaların fəlsəfi təfəkkür sistemləri çərçivəsində Şərqi Asiyanın ən mühüm intellektual irslərindən biri hesab olunan Çin astrologiyası (Şərq təqvimi), sadəcə bəsit zaman ölçüsü olmaqla məhdudlaşmayıb, minilliklər boyu formalaşan dərin bir sosiomədəni və fəlsəfi ekosistemi özündə ehtiva edir. Qərb astrologiyasından fərqli olaraq, günəşin aylıq hərəkətlərinə deyil, ayın fazalarına və təxminən 12 illik Yupiter dövrünə əsaslanan bu qədim sistem, hər ilə bir heyvan rəmzinin təyin edilməsi və daxili kosmik elementlərin (ağac, od, torpaq, metal, su) qarşılıqlı təsiri ilə insan xarakterini, dövlətlərin taleyini və təbiət hadisələrini izah etməyə çalışır. Tarixi mənbələr və arxeoloji tapıntılar bu təqvimin köklərinin Han sülaləsi dövrünə və daha qədim bütpərəst inanclara uzandığını, "Böyük Yarış" kimi klassik mifoloji əfsanələrin isə cəmiyyətin daxili iyerarxiyasını və əxlaq normalarını formalaşdırdığını nümayiş etdirir. Bu fundamental araşdırma materialında Çin astrologiyasının yaranma tarixini, 12 heyvanın rəmzi mənalarını, fəlsəfi elementlərin riyazi kombinasiyalarını və bu ənənənin müasir qlobal dünyadakı mədəni statusunu tam təfərrüatı ilə və heç bir ixtisar etmədən təhlil edirik:

Çin təqvimi sisteminin tarixi kökləri və astronomik əsasları

Çin astrologiyası (çincə "Shengxiao" olaraq adlandırılır) qədim Şərq sivilizasiyasının kosmosu, zamanı və insan təbiətini anlamaq üçün inkişaf etdirdiyi ən mürəkkəb riyazi-fəlsəfi strukturlardan biridir. Bu sistemin rəsmi olaraq formalaşması və dövlət səviyyəsində qəbul edilməsi təxminən eramızdan əvvəl II əsrə, yəni Han sülaləsinin (eramızdan əvvəl 202 - eramızın 220-ci illəri) hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Lakin arxeoloji qazıntılar və daxili yazılı sümüklər üzərində aparılan daxili araşdırmalar göstərir ki, heyvan rəmzlərinin zaman ölçüsü kimi istifadə edilməsi ideyası daha qədim, bütpərəst Savaşan Dövlətlər dövrünə (eramızdan əvvəl V-III əsrlər) qədər uzanmaqdadır.

Bu sistem Qərb astrologiyasında qəbul edilmiş və günəşin illik hərəkətinə (zodiak bürclərinə) əsaslanan modeldən köklü şəkildə fərqlənir. Çin sistemi ay-günəş təqviminə (Lunisolar) əsaslanır və əsas zaman vahidi kimi Yupiter planetinin günəş ətrafındakı təxminən 12 illik orbit dövrünü əsas götürür. Məhz bu səbəbdən Çin zodiakında dövrlər aylarla deyil, tam illərlə hesablanır və hər bir ilə spesifik bir heyvan rəmzi rəhbərlik edir. Tam bir daxili kosmik dövrün tamamlanması isə 12 heyvan və 5 elementin kombinasiyası nəticəsində 60 illik bir sikli formalaşdırır.

Böyük yarış əfsanəsi: 12 heyvanın xronoloji iyerarxiyasının mifoloji mənşəyi

Çin astrologiyasında heyvanların ardıcıllığının necə müəyyən edilməsinə dair ən məşhur və klassik mədəni mif "Böyük Yarış" əfsanəsidir. Rəvayətə görə, qədim Çin panteonunun ali rəhbəri olan Yeşim İmperatoru (Jade Emperor) göy üzünün qapılarını qorumaq və zamanı tənzimləmək üçün 12 heyvan seçmək qərarına gəlir. Bu məqsədlə o, heyvanlar arasında nəhəng bir çayı keçməkdən ibarət olan böyük bir yarış elan edir və finiş xəttinə çatma ardıcıllığının təqvimdəki yerləri təyin edəcəyini bildirir.

Bu yarışın nəticələri heyvanların daxili intellektini, fiziki gücünü və xarakterik xüsusiyyətlərini əks etdirən rəsmi xronologiyanı formalaşdırır:

Siçan: Ən kiçik heyvan olmasına baxmayaraq, daxili hiyləgərliyi və çevikliyi sayəsində öküzün kürəyinə minərək çayı keçmiş və finiş xəttində öküzün önünə atılaraq yarışı birinci bitirmişdir.

Öküz: Özünün daxili dözümlülüyü, çalışqanlığı və fiziki gücü ilə çayı birinci keçsə də, siçanın hiyləsi səbəbindən ikinci yerdə qərarlaşmışdır.

Pələng: Çayın güclü axınına qarşı cəsarətlə mübarizə apararaq və böyük fiziki güc nümayiş etdirərək yarışı üçüncü tamamlamışdır.

Dovşan: Çaydakı daşların və üzən kötüklərin üzərindən cəldliklə tullanaraq dördüncü yerin sahibi olmuşdur.

Əjdaha: Siyahıdakı yeganə mifoloji və qeyri-real varlıq olan əjdaha, əslində uçmaq qabiliyyəti ilə yarışı birinci bitirə bilərdi. Lakin o, yolda quraqlıqdan əziyyət çəkən kəndlərə yağış yağdırmaq və dovşana kömək etmək üçün dayandığından yarışı beşinci bitirmiş və bu addımı ilə alicənablıq rəmzinə çevrilmişdir.

İlan: Əjdahanın ardınca gələn ilan, atın ayağına dolanaraq çayı keçmiş və finiş xəttində qəfil atın qarşısına çıxaraq onu qorxutmuş, beləliklə altıncı yeri əldə etmişdir.

At: Ilanın qəfil manevrindən hürkdüyü üçün bir addım geri düşmüş və yarışı yeddinci sırada tamamlamışdır.

Qoyun (keçi): Xoruz və meymunla birlikdə daxili komanda işi nümayiş etdirərək bir bərə düzəltmiş, çayı birlikdə keçərək səmimi daxili harmoniyasına görə səkkizinci sırada yer almışdır.

Meymun: Komanda işinin fəal üzvü olaraq, salın hərəkətini təmin etdikdən sonra doqquzuncu yerə sahib olmuşdur.

Xoruz: Səyahət boyu düzgün istiqaməti göstərən və bərənin idarə edilməsinə kömək edən onuncu heyvan olaraq qeydiyyata alınmışdır.

İt: Əslində ən yaxşı üzgüçülərdən biri olmasına baxmayaraq, çayın təmiz suyunda çimmək və daxili gigiyenasını təmin etmək üçün vaxt itirdiyindən yarışı yalnız on birinci bitirə bilmişdir.

Donuz: Yarış əsnasında qarnını doydurub dərhal yuxuya getdiyi üçün finiş xəttinə ən son çatan on ikinci heyvan olmuşdur.

Beş element fəlsəfəsi (Wu Xing) və kosmik tarazlıq mexanizmi

Çin astrologiyası sadəcə heyvanların xarakterləri ilə məhdudlaşmır; sistemin daxili arxitekturası "Wu Xing" adlanan Beş Element nəzəriyyəsi ilə birbaşa bağlıdır. Bu elementlər - Ağac, Od, Torpaq, Metal və Su - kainatdakı hər bir maddənin, enerjinin və zaman kəsiyinin daxili dinamikasını idarə edir. Hər bir element iki illik dövrlərlə təqvimə daxil olur və Yin (passiv, qaranlıq, qadın enerjisi) və Yang (aktiv, işıqlı, kişi enerjisi) daxili balansları ilə idarə olunur.

Elementlərin daxili fəlsəfi təbiəti aşağıdakı kimidir:

Ağac: İnkişaf, yaradıcılıq, yenilənmə və yaz fəslinin enerjisini təmsil edir.

Od: Ehtiras, sürət, liderlik, aqressiya və yay fəslinin daxili istiliyini əks etdirir.

Torpaq: Sabitlik, güvən, ədalət, məhsuldarlıq və daxili tarazlıq mərkəzidir.

Metal: Güc, qətiyyət, müstəqillik, ədalət prinsipləri və payız fəslini xarakterizə edir.

Su: Daxili intellekt, çeviklik, emosionallıq, daxili instinktlər və qış fəslinin rəmzidir.

Məsələn, bir insanın xarakteri təkcə onun doğulduğu ilin heyvan rəmzi ilə deyil, həm də həmin ilə rəhbərlik edən daxili elementin qarşılıqlı harmoniyası (məsələn, "Metal Əjdaha" və ya "Su Pələngi") vasitəsilə tam formalaşır. Bu kombinasiyalar sənayenin idarə edilməsindən tutmuş, dövlətlərarası müqavilələrin imzalanma tarixlərinə qədər bir çox daxili sahədə tətbiq olunur.

Müasir dünyada Çin zodiakının mədəni və iqtisadi statusu

Müasir dövrdə Çin zodiak sisteminin gətirdiyi ənənələr sadəcə Asiya qitəsi ilə məhdudlaşmayaraq, qlobal mədəniyyətin və dünya iqtisadiyyatının mühüm daxili tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Hər il yanvar və ya fevral aylarına təsadüf edən Çin Yeni İli (Bahar Festivalı) dövründə qlobal transmilli brendlər, moda evləri, saat istehsalçıları və texnologiya korporasiyaları həmin ilin heyvan rəmzinə həsr olunmuş eksklüziv kolleksiyalar və xüsusi daxili məhsullar təqdim edirlər.

Bu sosiomədəni fenomen eyni zamanda demoqrafik proseslərə də daxili təsir göstərir. Məsələn, Çin mədəniyyətində güc, uğur və daxili əzəmət rəmzi hesab olunan "Əjdaha" ilində doğulan uşaqların gələcəkdə daha uğurlu olacağına inanıldığından, həmin illərdə Asiya ölkələrində doğum səviyyəsində kəskin daxili artım templəri müşahidə olunur. Bu vəziyyət səhiyyə, təhsil sənayesi və uşaq məhsulları bazarında böyük iqtisadi hərəkətliliyə səbəb olur.

Çin zodiak sistemi insan sivilizasiyasının zamanı və kosmik nizamı humanistləşdirmək, təbiət hadisələrini insan xarakteri ilə sinxronlaşdırmaq istiqamətində formalaşdırdığı ən qədim və daxili struktur kəsintisizliyini qoruyan intellektual sistemlərdən biridir. Minilliklərin süzgəcindən keçərək günümüzə qədər gəlib çatan bu mədəni irs, daxilində saxladığı fəlsəfi prinsiplər və mifoloji arxetiplər vasitəsilə insanlığın kosmik bütövlüyünü simvolizə etməyə davam edir.