BAKI, VOA, Analitik Təhlil Mərkəzi

İranın Lİvandakı səfirinin ölkədən çıxarılması məsələsi və onun Livan hökumətinin qərarına tabe olmaqdan imtina etməsi dövlətlərarası diplomatik münasibətlərdə bənzərinə az rast gəlinən hallardan biri hesab olunur. Lakin tarixdə buna bənzər hadisələr müəyyən dərəcədə baş verib: məsələn, 1983-cü ildə Livan və İran arasındakı diplomatik böhran, 1984 və 2011-ci illərdə Birləşmiş Krallıq ilə Liviya arasındakı gərginlik, habelə 2023-cü ildə Niger ilə Fransa arasındakı qarşıdurma.
Adətən bu cür böhranlar diplomatın öz ölkəsinə geri çağırılması, deportasiya edilməsi və ya iki ölkə arasında kompromis əldə olunması ilə nəticələnir.

VOA aşağıda bəzi diplomatik böhranlar və onların həlli yollarına dair icmalı təqdim edir:

Livan və İran

Ötən çərşənbə axşamı Livan Xarici İşlər Nazirliyi Beyrutdakı İran səfiri Məhəmməd Rza Şeybaninin etimadnaməsinin ləğv edildiyini və ona ən geci bazar gününə qədər ölkəni tərk etməsi barədə tələb göndərildiyini elan edib. Lakin fevralın sonunda fəaliyyətə başlayan Şeybaninin ölkədən çıxarılması qərarı "Hizbullah" və "Amal" hərəkatı başda olmaqla Livanın şiə kəsimi tərəfindən rədd edilib. Bazar ertəsi İran tərəfi bəyan edib ki, Livan hökuməti tərəfindən "persona non grata" (arzuedilməz şəxs) elan edilməsinə baxmayaraq, səfir ölkədə qalacaq. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi həftəlik mətbuat konfransında deyib: "Səfirimiz Beyrutda fəaliyyətini davam etdirəcək və orada qalacaq. Beyrutdakı səfirliyimiz hələ də işləyir".

Bu, Livan və İran arasında baş verən ikinci oxşar diplomatik qalmaqaldır. 1983-cü ildə mərhum baş nazir Şəfiq əl-Vəzzanın hökuməti (prezident Əmin Cümayelin dövründə) İranla münasibətləri kəsmək və müvəqqəti işlər vəkili Mahmud Nuranini ölkədən qovmaq qərarı vermişdi. Lakin həmin qovulma qərarı da Livan şiələrinin etirazı ilə üzləşmişdi. Böhran 1984-cü ilin fevralına qədər — Livan hökuməti dəyişənə və İranla münasibətlər bərpa olunana qədər davam etmişdi.

Britaniya və Liviya

Birləşmiş Krallıq ilə Liviya arasındakı münasibətlərdə də bənzər diplomatik böhranlar yaşanıb. 2011-ci ildə polkovnik Müəmmər Qəddafi rejiminə qarşı üsyan zamanı Britaniya hökuməti diplomatik tanınmanı Qəddafi rejimindən Milli Keçid Şurasına ötürmüşdü. Nəticədə liviyalı diplomatlar ölkədən çıxarılmışdı, lakin diplomatik missiya Keçid Şurasının nəzarətinə keçənə qədər səfirlikdə Qəddafiyə sadiq qalan və bir müddət "Cəmahiriyə" bayrağını dalğalandıran işçilər qalmışdı.

Bu, London və Tripoli arasındakı yeganə hadisə deyildi. 17 aprel 1984-cü ildə Britaniya paytaxtındakı Liviya Xalq Bürosu (səfirlik) qarşısında keçirilən nümayiş zamanı polis əməkdaşı İvon Fletçerin güllələnməsindən sonra Marqaret Tetçer hökuməti Liviya ilə diplomatik münasibətləri kəsmiş və 30 liviyalı diplomatı qovmuşdu. Hadisə Xalq Bürosunun 11 günlük mühasirəsi ilə nəticələnmiş, sonunda işçilər 27 aprel 1984-cü ildə ölkəni tərk edərək deportasiya olunmuşdular.

Fransa və Niger

2023-cü ildə Fransa və Niger arasındakı münasibətlərdə də səfirin qovulması ilə bağlı diplomatik böhran yaşandı. Hərbi çevrilişdən sonra Hərbi Şura Fransanın səfiri Silven İtteyə ölkəni tərk etmək əmri verdi. Fransa əvvəlcə bu əmrə tabe olmaqdan imtina edərək iddia etdi ki, Hərbi Şura qanuni hökumət deyil və onun nümayəndəsini qovmaq səlahiyyəti yoxdur. Səfir ölkəni tərk etməzdən əvvəl bir neçə həftə səfirlik binasında qaldı.

İran və Birləşmiş Krallıq (1989)

İranın birinci ali rəhbəri Xomeyninin Britaniya yazıçısı Salman Rüşdiyə qarşı verdiyi fətvadan sonra London və Tehran arasında diplomatik böhran yarandı. Böhran münasibətlərin azaldılmasına və diplomatların gedişinə səbəb olsa da, bəzi iranlı diplomatlar ölkədən çıxarılma qərarına dərhal tabe olmadılar və prosesi gecikdirdilər. Bu, qərarın açıq şəkildə rədd edilməsi deyil, daha çox prosesin uzadılması və dərhal tabe olmamaq kimi xarakterizə edildi.

Venesuela və ABŞ (2019)

Vaşinqton və Karakas arasındakı münasibətlər 2019-cu ildə ABŞ hökumətinin Xuan Quaydonu ölkə prezidenti kimi tanımasından sonra böhran həddinə çatdı. Prezident Nikolas Maduro amerikalı diplomatlara ölkəni tərk etməyi əmr etdi. ABŞ Maduronun "qeyri-qanuni" olduğunu əsas gətirərək bu əmri rədd etdi. Amerikalı diplomatlar geri çağırılana qədər bir müddət Karakasda qaldılar. Qeyd edək ki, Maduronun özü 2026-cı ilin əvvəlində həbs edilərək (oğurlanaraq) narkotik ticarəti ittihamı ilə mühakimə olunmaq üçün ABŞ-a aparılmışdır.

Diplomat qovulma qərarını rədd edərsə nə baş verir?

Diplomatik Münasibətlər haqqında Vyana Konvensiyasına (9-cu maddə) əsasən, əgər bir diplomat "persona non grata" elan edilərsə və göndərən dövlət onu geri çağırmaqdan imtina edərsə, qəbul edən dövlət həmin şəxsi diplomatik missiyanın üzvü kimi tanımaqdan imtina edə bilər. Bu isə o deməkdir ki, həmin şəxs diplomatik toxunulmazlığını itirir və hüquqi baxımdan yerli qanunlara tabe olan adi vətəndaşa çevrilir. Bu halda onun həbs edilməsi qanunən mümkün olur.