Türk Aviasiya və Kosmos Sənayesi (TUSAŞ), "GÖKVATAN" jurnalının 144-cü sayında Milli Döyüş Təyyarəsi KAAN layihəsinə dair mühüm texniki detalları paylaşıb. “İlk uçuşun yerdəki məşqi: Tam ölçülü statik sınaq” başlığı ilə təqdim olunan məqalədə KAAN-ın uçuşdan əvvəlki ən kritik mərhələlərindən biri olan statik sınaq prosesi hərtərəfli şəkildə ələ alınıb.
KAAN layihəsi çərçivəsində istehsal edilən tam ölçülü statik sınaq təyyarəsi (FSST) artıq hanqardan çıxıb. KAAN bu prosesdə struktur performansını nümayiş etdirərkən, bir çox çətin imtahanlardan da keçir. Müasir döyüş təyyarəsinin ilk uçuşu mühəndislik baxımından yerdə aparılan uzunmüddətli sınaqların nəticəsidir. Beşinci nəsil, yüksək manevr qabiliyyətinə və aşağı görünmə dərəcəsinə (stealth) malik platforma üçün tam ölçülü statik sınaqlar ən kritik təhlükəsizlik baryerlərindən biri hesab olunur.
KAAN havadakı hər bir şəraitə hazır olacaq
KAAN kimi yüksək struktur performansı tələb edən bir təyyarədə statik sınaq yalnız dözümlülük yoxlanışı deyil; həm də dizaynın təsdiqlənməsi, model korrelyasiyası, sertifikatlaşdırma bazası və uçuş təhlükəsizliyi baxımından strateji bir mərhələdir. Sınaq üçün istehsal olunan nümunə, struktur olaraq uçacaq versiyanın tam eynisidir.
Təyyarənin minlərlə fut yüksəklikdə, yüksək G qüvvələri altında parçalanmadan və ya bükülmədən vəzifə icra edə bilməsi üçün yerdəki sınaq qurğusunda sərhədlər zorlanmışdır. Sınaq proqramının əsas fokus nöqtələri bunlardır:
Limit yükün doğrulanması: Əməliyyat zamanı qarşılaşa biləcəyi ən yüksək yüklərin sınağı.
Nəhayət yük (Ultimate Load): Limit yükün 1,5 qatı altında strukturun təhlükəsizlik marjasının sübut olunması.
FEM Korrelyasiyası: Rəqəmsal mühitdəki "Sonlu Elementlər Modeli" ilə fiziki reallığın üst-üstə düşməsi.
Sertifikatlaşdırma: Uçuş zərfinin təhlükəsizliklə açılması üçün hüquqi sübutların təqdim edilməsi.
200-dən çox hidrolik porşen: Mexaniki orkestr
KAAN-ın gövdəsinə düşən aerodinamik yükləri simulyasiya etmək nəhəng bir mexaniki orkestri idarə etməyə bənzəyir. Sınaq qurğusu təyyarənin hər bir nöqtəsinə müxtəlif bucaqlardan qüvvə tətbiq edən mürəkkəb memarlığa malikdir.
Sınaq zamanı 200-dən çox yüksək tutumlu hidrolik porşen qapalı dövrəli idarəetmə sistemi ilə sinxron şəkildə çalışır. Bu nəhəng qüvvələrin təyyarəyə birbaşa zərər verməməsi üçün yüklər 300-dən çox xüsusi dizaynlı yükləmə yastıqları (load pad) və oynaq hissəli yükləmə ağacları vasitəsilə səthə bərabər paylanır. Bu sistem pilotların təyyarəni havada zorlaya biləcəyindən daha artıq yükü tətbiq etmək üçün nəzərdə tutulub.
Statik sınaq təkcə kənardan sıxmaq deyil, həm də təyyarəni daxildən "şişirtmək" deməkdir:
Yanacaq çəni yükləri: Daxili çənlər hava və ya maye ilə doldurularaq təzyiqə davamlılığı yoxlanılır.
Kokpitin təzyiqləndirilməsi: Yüksək hündürlükdəki təzyiq fərqi təqlid edilərək gövdə panellərinin müqaviməti təsdiqlənir.
Strukturun "Sinir Sistemi": 5 min kanallı məlumat şəbəkəsi
Sınaq zamanı KAAN minlərlə sensorla "danışır". Sınağın ürəyi təyyarənin struktur reaksiyalarını anlıq olaraq rəqəmsal məlumata çevirən sistemdir:
5 minə yaxın gərginlik ölçən (Strain Gage) kanalı: Kritik birləşmə nöqtələrindən qanad köklərinə qədər bütün sahələrdəki gərginliklər ölçülür.
LVDT sensorları: Strukturun esnemələrini ölçmək üçün porşenlərin üzərinə və təyyarənin müəyyən nöqtələrinə yerləşdirilir. Beləliklə, qanad ucundan kökünə qədər hər bir hissənin nə qədər esnəyəcəyi qeyd olunur.
Yük hüceyrələri və təzyiq sensorları: Tətbiq olunan qüvvənin doğruluğu yoxlanılır.
Risk idarəetməsi və limitlər
Hər bir statik sınaq yüksək risk daşıyır. Milisaniyəlik sinxronizasiya itkisi prototipə zərər verə bilər. Buna görə də yükləmələr çox yavaş və mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Müəyyən olunmuş limitlərdən kənara çıxıldıqda sistem avtomatik olaraq dayanır. Məlumatlar canlı yayımda dizayn göstəriciləri ilə müqayisə edilir və mümkün anomaliyalar əvvəlcədən görülərək tədbir alınır.
KAAN-ın statik sınaq uğuru Türkiyənin aviasiya tarixindəki ən böyük struktur doğrulama zəfərlərindən biri kimi yadda qalacaq.