BAKI,VOA

Ramazan ayının gəlişi ilə eyni sual tez-tez gündəmə gəlir: bu ayın sükunət və özünüidarə mövsümü olması gözlənildiyi halda, niyə bəzilərimiz daha gərgin və daha tez əsəbiləşən oluruq?

Neyropsixologiya və davranış təbabəti sahəsində aparılan müasir araşdırmalara görə, cavab tək bir amillə bağlı deyil; bu, qan şəkərinin dəyişməsi, yuxu pozğunluğu, stimullaşdırıcı maddələrdən (kofein, nikotin) imtina və gündəlik ritmin təzyiqi arasındakı mürəkkəb kəsişmənin nəticəsidir.

Qan şəkəri və əhval-ruhiyyə: Həssas əlaqə

Araşdırmalar göstərir ki, qandakı qlükoza səviyyəsinin aşağı düşməsi beynin emosiyaları tənzimləmə qabiliyyətinə təsir edə bilər. "Nutrients" jurnalında dərc olunan bir araşdırmada uzunmüddətli aclıq zamanı qan şəkərinin düşməsinin bəzi iştirakçılarda, xüsusən də iftar öncəsi saatlarda gərginlik və tez qıcıqlanma ilə nəticələndiyi müəyyən edilmişdir.

Bu, davranışın idarə olunmasına cavabdeh olan və sabit enerji təminatından asılı olan prefrontal korteksin rolu ilə bağlıdır. Qlükoza azaldıqda, emosional nəzarətin səmərəliliyi aşağı düşə bilər ki, bu da reaksiyaların daha kəskin olmasına gətirib çıxarır.

Yuxusuzluq: Gizli faktor

Ramazan həyat ritmini dəyişir: daha uzun sürən gecə oyaqlığı, sahur üçün oyanmaq və qeyri-müntəzəm gündüz yuxusu. "Journal of Sleep Research" jurnalında dərc olunan "Ramazan orucu, yuxu nümunələri və gündüz performansı" adlı icmalda qeyd olunur ki, yuxu saatlarının azaldılması və ya bölünməsi gün ərzində tez qıcıqlanma və konsentrasiya zəifliyi ilə birbaşa bağlıdır.

Psixoloji ədəbiyyata görə, yuxu çatışmazlığı beynin emosional reaksiyaları tənzimləmə qabiliyyətini azaldır və sürətli reaksiyalara cavabdeh olan amigdalanın fəallığını artırır. Bu da gündəlik sadə vəziyyətlərdə belə niyə daha tez qəzəbləndiyimizi izah edir.

Kofein və nikotin asılılığı

Qəhvə və ya siqaretə vərdiş edənlər üçün orucun ilk saatları yüngül "imtina" simptomları ilə müşayiət oluna bilər: baş ağrısı, gərginlik və diqqəti toplamaqda çətinlik. "Addictive Behaviors Reports" jurnalında kofein asılılığı ilə bağlı dərc olunan araşdırma göstərir ki, qəfil kəsilmə ilk 24-48 saat ərzində emosional partlayışlara meylliliyi artırır. Ramazanda bu kəsilmə hər gün təkrarlanır və xüsusən ayın ilk günlərində gərginliyi daha da kəskinləşdirir.

Bioloji amillərlə yanaşı, sosial faktorlar da mühüm rol oynayır. Ramazanda gündəlik temp dəyişir: işləri iftardan əvvəl bitirmək təzyiqi, məğrib azanı öncəsi tıxaclar və mətbəxdəki gərgin hazırlıqlar. Təşkilati psixologiya araşdırmaları göstərir ki, bu gərginlik streslə bağlı olan kortizol hormonunun səviyyəsini yüksəldir və qəzəbli reaksiyaların ehtimalını artırır.

Oruc özlüyündə qəzəb yaradırmı?

Maraqlıdır ki, bəzi tədqiqatlar bunun əksini iddia edir. "Frontiers in Psychology" jurnalında dərc olunan "Dini oruc və emosional tənzimləmə" adlı araşdırmada tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, mənəvi motivlərlə tutulan oruc, şüurlu bir ibadət kontekstində həyata keçirildikdə özünüdərki və emosiyaların idarə olunmasını gücləndirə bilər.

Aclıq və emosiyalar arasında

Psixoloqlar bəzən aşağı enerji səviyyəsinin gərginliklə birləşdiyi vəziyyəti təsvir etmək üçün "Hangry" (aclıqdan qaynaqlanan qəzəb) terminindən istifadə edirlər. Ramazanda bu hal xüsusən iftardan bir qədər əvvəl, yorğunluğun günün pik vaxtı və yemək vaxtının yaxınlaşması ilə üst-üstə düşdüyü anlarda təkrarlanır.

Nəticə etibarilə, Ramazanda tez əsəbiləşmək sirli bir fenomen deyil; bu, qan şəkərinin düşməsi, yuxu pozğunluğu, kofein çatışmazlığı və gündəlik ritm təzyiqi kimi fizioloji, davranış və sosial amillərin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Lakin bu ay həm də emosiyaları dərk etmək və onları idarə etmək üçün böyük bir təlim fürsətidir.