BAKI,AzerVoice

İslamda yeyilməsi və ya içilməsi haram sayılan maddələrin dərman istehsalında istifadəsinin caiz (icazəli) olub-olmaması məsələsi həm klassik, həm də müasir fiqh elmində geniş müzakirə olunan mövzulardandır.

Hədis mənbələrində haramla müalicəyə baxış

Hədis mənbələrinə nəzər saldıqda görürük ki, Peyğəmbərimiz ﷺ haram maddələrlə müalicə olunmağı qadağan etmişdir. Bu mövzuda varid olan əsas hədislər:

Şərab haqqında: Tariq ibn Süveyd əl-Hadrəmi Peyğəmbərimizdən ﷺ şərab haqqında soruşduqda, Allah Rəsulu buyurmuşdur: “O, dərman deyil, əksinə xəstəlikdir.”

Şəfa mənbəyi: Ümmü Sələmə və İbn Məsuddan rəvayət olunur: “Həqiqətən Allah sizə haram buyurduğu şeylərdə heç bir şəfa yaratmamışdır.”

Xəbis maddələr: Əbu Hureyrə (r.a.) rəvayət edir: “Peyğəmbər ﷺ xəbis (haram, murdar və iyrənc) maddələrlə müalicə olunmağı qadağan etmişdir.”

İslam alimlərinin və məzhəblərin mövqeyi

İslam hüququnda bu məsələyə münasibət alimlərin zərurət və müalicə anlayışına görə fərqlənir:

1. Qadağan edən görüş (Cümhur alimlər)

Hənbəli alimlərindən İbn Teymiyyə və İbn Qəyyim, həmçinin bəzi Maliki və Hənəfi (Əbu Hənifə) alimləri haram maddələrlə müalicəni caiz görmürlər. Onlar hesab edirlər ki, müalicə həyat üçün mütləq zərurət (ölüm-qalım məsələsi) təşkil etmir.

2. Zərurət halında icazə verən görüş (Zahirilər və bəzi Hənəfilər)

İbn Həzm (Zahiri məzhəbi) müalicəni bir zərurət halı sayır. O, Allahın “O, zərurətlər istisna olmaqla, sizə haram edilənləri ayrı-ayrılıqda açıqlamışdır” ayəsini dəlil gətirir. Həmçinin, Peyğəmbərin ﷺ Ureynə qəbiləsinə müalicə üçün dəvə sidiyi içməyi tövsiyə etməsini [8] əsas götürür. İmam Kaşani (Hənəfi) isə bildirir ki, əgər şəfanın əldə ediləcəyi qəti şəkildə bilinərsə, haram maddə ilə müalicə (məsələn, aclıqdan ölməmək üçün leş yemək kimi) caizdir.

3. Şafii məzhəbinin orta yolu

Şafiilər şərabı (spirti) digər nəcis maddələrdən ayırırlar. İmam Nəvəvi bildirir ki, sərxoşedici olmayan digər nəcis maddələrlə müalicə caizdir. Spirt məsələsində isə sərxoşluq verməyəcək miqdarda istifadəsinə bəzi Şafii alimləri icazə vermişlər.

İstihalə: Kimyəvi dəyişikliyin hökmə təsiri

Müasir dərman istehsalında ən həlledici məqam istihalədir. İstihalə — nəcis və ya haram bir maddənin kimyəvi dəyişikliyə məruz qalaraq öz ilkin xüsusiyyətlərini itirməsidir.

Məhəmməd əş-Şeybani (Hənəfi): Maddə vəsflərini itirdikdə nəcislik hökmü də aradan qalxar.

İbn Teymiyyə: Maddə digər mayelərin içində tamamilə yox olarsa (istihlak), artıq o haram maddə sayılmaz.

Müasir tibbdə istifadə olunan spirt və ya donuz mənşəli komponentlər çox vaxt dərin kimyəvi işlənmədən keçərək ilkin mahiyyətini itirir. BMT nəzdindəki İslam Fiqhi Akademiyası da bu istiqamətdə fətva vermişdir.

Bəzi müasir alimlər aşağıdakı 4 şərt daxilində haram tərkibli dərmanlara icazə verirlər:

Xəstəliyin təhlükəli olması.
Halal alternativin olmaması.
Mütəxəssis həkimlərin müsbət rəyi.
Müalicə miqdarının zərurət həddini aşmaması.