BAKI,AzerVoice
İslam mədəniyyətində ədəbiyyat və incəsənətə hər zaman böyük əhəmiyyət verilmişdir. Bu iki sahə müsəlman dünyasında islamaqədərki dövrdə də mövcud idi. Lakin müsəlmanların yaradıcılığı ədəbiyyatı da, incəsənəti də inkişaf etdirdi. İslamın gəlişi ilə ədəbiyyat və incəsənət yüksək mərtəbəyə ucalmışdır. Müsəlmanlar geniş coğrafiyada yaşadıqları üçün İslam ədəbiyyat və incəsənəti müsəlmanların qeyri-müsəlman ölkələrdə yaratdıqları əsərləri də ehtiva edir.
Həm bu, həm də növbəti fəsildə İslam ədəbiyyatından bəhs olunur. Ədəbiyyatda dil və dilin ifadə imkanları əsasdır. İslam mədəniyyətinin forma və məzmun xüsusiyyətləri, estetik yenilikləri maraq doğurmuşdur. Hər mədəniyyətin özünəməxsus forma, metafor, simvol, motivləri vardır. Bununla əlaqəli şəxsi təcrübəmdən bir nümunə vermək istəyirəm.
İngilis və Amerikan ədəbiyyatını tədqiq etdiyim zaman yəhudi-xristian, Yunan-Roma mədəniyyətinin təsirlərinə şahid oldum. Hətta ateist olduğunu israrla bildirən bir müəllifin romanında xristian və yaxud yəhudi təəssübkeşliyini görmək mümkündür. İslam ədəbiyyatı müsəlman dünyasının ruhunu əks etdirir və özünəməxsusdur.
Müsəlman yazıçılar uşaq vaxtlarından Quran və İslam elmlərini öyrənmişdir.
XX əsrin sonlarına qədər bu elmlər nöqsansız idi. Mərkəzində yalnız insanın dayandığı, Qərbin təsirində qalan müasir ədəbiyyatda cəmiyyət deyil, fərd aparıcıdır. İslamdan əvvəlki ərəb ədəbiyyatı müsəlman ərəblərin ədəbi ənənələri davam etdirmələri üçün zəngin bazadır. Bu ədəbiyyat şeir, bəlağət və folklordan (əsasən də əfsanələşən qəbilələr tarixindən) ibarət idi. Qəbilə mədəniyyəti ilə formalaşmış və müəyyən mövzularla məhdudlaşdırılmışdı.
Demək olar ki, bütün mövzular ortaq idi. Kişi cinsindən olan qeyri-adi qəhramanın başqa bir kişiyə, düşmən bir qövmə, bir qadına və yaxud hər üçünə də birlikdə qalib gəlməsi ədəbi mətnlərin əsasını təşkil edirdi. Digər ortaq cəhət isə intiqam mövzusudur.
Bir çox hekayə və şeirdə tarixi qəhrəman, əsas qəhrəman və yaxud müəllifin ikinci bir obrazı sonda qalib gəlmək üçün süjetə daxil etməsi maraq doğururdu. Bu tip ədəbi metod və priyomlar “Minbir gecə nağılları” və Molla Nəsrəddin lətifələrində öz əksini tapan ədəbiyyat ənənəsinin təşəkkülünə xidmət etmişdir. Rene R. Kavamın tərcümə edib hazırladığı “Zərif aldatma: Ərəb müdrikliyi və fəndgirliyi” adlı antologiya bu ənənəni davam etdirən nümunələrdəndir.
Bu hekayələr xəlifələr, krallar, sultanlar, valilər, qazılar, vəkillər, şahidlər və şərəfli bir məqsəd üçün hiyləyə əl atan dindar insanlar haqqında yazılmışdır.
Tarixi hadisənin bəzən əfsanəyə çevrilməsi maraq doğurur. Reynold Nikolsonun “Literary History of the Arabs” adlı əsərində nəql etdiyi hekayə buna dair ən yaxşı misaldır. Bu hekayədə Cənubi Ərəbistandakı Məribdən çıxan bir köç hekayəsindən danışılır. Köçdən çox sonralar meydana gələn başqa bir tarixi hadisə həmin köçün səbəbi kimi göstərilməyə çalışılmışdır. Məribdəki səddin dağılmasının elə böyük təsiri olmuşdur ki, ərəblər arasındakı şöhrəti İslam dövründə də davam etmişdir.
Hekayə bu şəkildə davam edir. Mərib kralının həyat yoldaşı yuxusunda səddin aşacağını görür. Kral buna əhəmiyyət verməsə də, həyat yoldaşının yuxusu ilə səddə baş verən bir hadisənin bir-birinə uyğun olması onu şübhələndirir. Həmin bölgədən çıxmaq istəyir, lakin öz xalqını şübhələndirməmək üçün özünü oğlu ilə münaqişə edirmiş kimi göstərir. Xalqın qarşısında yumruqlaşırlar və kral bir oğulun atasını vurduğu bir yerdə yaşaya bilməyəcəyini söyləyir.
Var-dövlətini satır və daha sonra xalqına bölgədən getməyinin həqiqi səbəbini bildirir. Məribdən “başçılıq etdiyi əhali ilə birlikdə” çıxır. Qısa müddət sonra sədd aşır və ölkə sel altında qalır.
Bir digər əfsanə də Səbə kraliçası Bilqeys haqqındadır. Başqa bir əfsanədə oğlunun intiqamını almaq üçün İrana qarşı müharibə elan edən Əsədin qəhrəmanlıq hekayəsi nəql edilir. Əsəd Kamil və üç cadugərin hekayəsi, taxt-tacından əl çəkib özünü Tanrıya həsr etmiş Numan və sevdiyi qadına qarşı olan hədsiz sevgisi sayəsində ondan heç xoşu gəlməyən bir qadını özünə aşiq edən şair Ədi.
Cəzimənin nağıllarda və atalar sözlərində xüsusi yeri vardır. Bu qəhrəman elə təkəbbürlüdür ki, yalnız göydəki iki ulduzun onun yoldaşı ola biləcəyini söyləyir. Döyüşlərin birində Mesopotamiya şahzadələrindən Zəbbanın ərini öldürür və Zəbba kraliça olur.
Cəsur və əzmli bu qadın ərinin intiqamını almaq üçün Cəziməni hiylə ilə ələ keçirir və ölənədək bütün qanını qızıl bir kasaya doldurur. Çünki bir kahin Zəbbaya deyir ki, əgər onun qanının bir damcısı da yerə tökülsə bu cinayətin intiqamı alınacaqdır. Cəzimənin qardaşı oğlu ilə oğlu kraliçanı tuneldə ələ keçirirlər. Yenə də intiqam ala bilmirlər. Çünki kraliça üzüyündə gizlətdiyi zəhəri içərək intihar edir. Ölmədən əvvəl özünü öldürməsi ilə fəxr edir.Əmr ibn Ədinin əmisi və Tənuxun son kralı. Cəzimə öldürüldükdən sonra oğlu olmadığı üçün qardaşı oğlu Ədi Ləxmi kral olmuşdur.
Palmira kraliçası Zəbban (240-274) tərəfindən öldürülmüşdür. Bu hekayələr İslamdan təxminən iki əsr sonra Abbasilər dövründə yazılmışdır. Bu antologiyaların bədii-estetik cəhətdən ən dəyərli əsəri Əbülfərəc İsfəhaninin iyirmi cilddən ibarət “Kitabül-Əğani”sidir (Mahnılar kitabı). Böyük tarixçi ibn Xəldun bu əsərin “ərəblərin şeir, tarix, musiqi və digər sahələrdə istedadlı xalq olduqlarını göstərdiyini” bildirir.