BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Psixologiya tarixində ən çox müzakirə olunan simalardan biri hesab edilən Ziqmund Freydin irsi bu gün də ciddi fikir ayrılıqlarına səbəb olur. Bir tərəf onu insan psixikasının dərinliklərini araşdıran dahi mütəfəkkir kimi təqdim etdiyi halda, digər tərəf Freydin nəzəriyyələrinin elmi əsaslardan uzaq olduğunu, onun yaratdığı psixoanalitik məktəbin isə müasir elmi metodologiyanın tələblərinə cavab vermədiyini iddia edir.
Mübahisələrin əsas səbəbi Freydin irsinin təkcə psixologiya ilə məhdudlaşmaması, həm də mədəniyyət, fəlsəfə, incəsənət və ictimai düşüncəyə uzunmüddətli təsir göstərməsidir. Məhz buna görə Freyd haqqında aparılan müzakirələr onun şəxsi həyatından başlayaraq nəzəriyyələrinin elmi statusuna, klinik nəticələrinə və tarixdə oynadığı rola qədər geniş spektri əhatə edir.
Psixoanaliz hansı əsaslar üzərində qurulmuşdu?
Freydin yaratdığı psixoanalitik modelin mərkəzində fərdin daxili dünyasının araşdırılması dayanırdı. Psixoanalitik proses zamanı pasiyent öz həyatından, uşaqlıq dövründən, münasibətlərindən və xatirələrindən danışır, terapevt isə həmin məlumatlardan çıxış edərək müxtəlif nəticələrə gəlirdi.
Tənqidçilərin fikrincə, bu metodun əsas problemi onun ölçülə bilən elmi meyarlardan uzaq olması idi. Klassik elmi yanaşmada müşahidə, eksperiment, statistika və təkrarlana bilən nəticələr əsas rol oynadığı halda, psixoanalizdə nəticələr daha çox terapevtin şəxsi şərhlərindən asılı olurdu.
Bu səbəbdən bir çox elm fəlsəfəsi nümayəndələri, xüsusilə də filosof Karl Popper, psixoanalizi elmi nəzəriyyə kimi qəbul etmirdi. Popper hesab edirdi ki, elmi nəzəriyyənin əsas şərti onun yanlışlana bilməsidir. Yəni nəzəriyyənin səhv olduğunu sübut etməyə imkan verən mexanizmlər mövcud olmalıdır.
Tənqidçilərin fikrincə, Freydin nəzəriyyələrində belə bir imkan çox zəif idi. Məsələn, pasiyent müəyyən iddianı qəbul etmədikdə bu, nəzəriyyənin yanlış olması kimi deyil, "müdafiə mexanizmi" kimi izah edilirdi. Beləliklə, nəzəriyyənin istənilən nəticəni öz daxilində izah etmək qabiliyyəti onun yoxlanılmasını çətinləşdirirdi.
Şəxsiyyət amili və psixoanalizin fərd asılılığı
Freyd məktəbinə yönəldilən əsas tənqidlərdən biri də onun güclü şəkildə şəxsiyyət amilinə bağlı olmasıdır. Müasir tibbdə və psixoterapiyada standartlaşdırılmış metodlar, protokollar və təkrarlana bilən yanaşmalar mövcuddur. Eyni metod müxtəlif mütəxəssislər tərəfindən tətbiq olunduqda oxşar nəticələrin əldə olunması gözlənilir.
Psixoanalizdə isə proses böyük ölçüdə terapevtin fərdi interpretasiyasından asılı olurdu. Tənqidçilər hesab edirlər ki, burada terapevtin şəxsi nüfuzu və avtoriteti bəzən nəzəriyyənin özündən daha vacib rol oynayırdı.
Bu səbəbdən bəzi tarixçilər psixoanalitik hərəkatı elm məktəbindən daha çox qapalı intellektual çevrə və ya ideoloji birlik kimi xarakterizə ediblər.
Freydin şəxsi həyatı niyə müzakirə olunur?
Freyd haqqında aparılan mübahisələrin mühüm hissəsi onun şəxsi həyatı ilə bağlıdır. Bunun səbəbi tənqidçilərin fikrincə, Freydin nəzəriyyələrinin bir hissəsinin məhz onun şəxsi müşahidələrindən, özünü təhlil prosesindən və fərdi təcrübələrindən qaynaqlanmasıdır.
Psixoanalizin formalaşmasında Freydin öz daxili dünyasına yönəlmiş analizlərinin mühüm rol oynadığı məlumdur. Bu səbəbdən bəzi araşdırmaçılar hesab edirlər ki, nəzəriyyənin müəllifinin psixoloji xüsusiyyətləri və şəxsi davranışları nəzəri konstruksiyanın mahiyyətini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
Freydin ailə həyatı, xüsusilə də baldızı Minna Bernays ilə münasibətləri barədə onilliklər ərzində müxtəlif iddialar irəli sürülüb. Sonradan üzə çıxan məktublar, xatirələr və arxiv materialları bu mövzuda yeni müzakirələrə yol açıb. Freydin tərəfdarları həmin iddiaların tam sübut olunmadığını desələr də, tənqidçilər bunları onun nəzəriyyələrində cinsəlliyə verilən xüsusi diqqətlə əlaqələndirirlər.
Kokain məsələsi və etik mübahisələr
Freydin bioqrafiyasında ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri də kokainlə bağlı fəaliyyətidir.
XIX əsrin sonlarında Freyd kokainin tibbdə faydalı ola biləcəyini müdafiə edən məqalələr yazmışdı. O dövrdə maddənin təhlükələri hələ tam öyrənilməmişdi. Lakin sonradan kokainin asılılıq yaratdığı məlum oldu.
Tənqidçilər bildirirlər ki, Freyd bəzi hallarda kokainin risklərini lazımınca qiymətləndirməyib və onun faydaları barədə həddindən artıq optimist mövqe nümayiş etdirib. Bu məsələ sonrakı dövrlərdə onun elmi etibarlılığı barədə müzakirələrin mühüm hissəsinə çevrilib.
Məşhur klinik hadisələr və nəticələr
Psixoanalizin tarixində "Qurd Adam", "Anna O." və digər məşhur klinik hadisələr xüsusi yer tutur.
Freyd bu hadisələri öz nəzəriyyəsinin uğurlu nümunələri kimi təqdim etmişdi. Lakin sonrakı araşdırmalarda bəzi pasiyentlərin vəziyyətinin təqdim olunduğu qədər yaxşılaşmadığı barədə məlumatlar ortaya çıxıb.
Məhz bu səbəbdən tənqidçilər Freydin klinik hesabatlarının obyektivliyi barədə suallar qaldırırlar. Onların fikrincə, bəzi uğur hekayələri sonradan yenidən araşdırıldıqda fərqli mənzərə ortaya çıxıb.
Şizofreniya, autizm və digər psixi pozuntular barədə nəzəriyyələr
XX əsrin böyük hissəsində psixoanalitik yanaşmalar bir sıra ağır psixi pozuntuların izahında istifadə olunurdu.
Müxtəlif dövrlərdə şizofreniya, autizm və digər problemlərin səbəbləri valideyn davranışları ilə əlaqələndirilirdi. Xüsusilə "soyuducu ana" nəzəriyyəsi uzun müddət autizmin izahlarından biri kimi təqdim olunmuşdu.
Sonrakı onilliklərdə aparılan genetik, nevroloji və bioloji araşdırmalar bu yanaşmaların əhəmiyyətli hissəsini təkzib etdi. Müasir elm autizmin və bir çox digər pozuntuların mürəkkəb bioloji-genetik faktorlarla əlaqəli olduğunu göstərir.
Bu səbəbdən keçmişdə valideynlərin günahlandırılmasına əsaslanan nəzəriyyələr bu gün ciddi tənqid olunur.
Müasir psixologiya Freyddən nə qədər uzaqlaşıb?
Müasir psixologiya və psixiatriya Freyd dövründən xeyli fərqlənir. Bu gün əsas diqqət eksperimental tədqiqatlara, statistik analizlərə, neyrobiologiyaya və sübuta əsaslanan müalicə üsullarına yönəlib.
Xüsusilə koqnitiv davranış terapiyası kimi metodlar geniş klinik araşdırmalar nəticəsində formalaşıb və effektivliyi çoxsaylı tədqiqatlarla yoxlanılıb.
Psixoanaliz isə əvvəlki təsir gücünü böyük ölçüdə itirib. Bununla belə, bəzi ölkələrdə və intellektual çevrələrdə onun müxtəlif formaları hələ də mövcuddur.
Freydin tarixi rolu necə qiymətləndirilməlidir?
Freydin tarixi rolu barədə yekdil fikir yoxdur.
Onun tərəfdarları hesab edir ki, Freyd insanın daxili aləminin öyrənilməsində yeni istiqamət açıb, şüuraltı proseslərə diqqəti artırıb və psixoloji düşüncənin inkişafına təkan verib.
Tənqidçilər isə bildirirlər ki, Freydin nəzəriyyələrinin əksəriyyəti sonradan elmi sınaqlardan keçə bilməyib, bir çox iddiaları təsdiqlənməyib və psixologiyanın inkişafına verdiyi töhfə tez-tez şişirdilmiş formada təqdim olunur.
Bu gün psixologiya tarixinin böyük hissəsi Freydin irsini nə tam qəbul edir, nə də tam rədd edir. Əksinə, onun fəaliyyəti daha çox elmi ideyaların necə yarandığını, necə yayıldığını və sonradan necə yenidən qiymətləndirildiyini göstərən mühüm tarixi nümunə kimi araşdırılır.
Nəticə etibarilə, Freyd fenomeni sadəcə bir psixoloqun fəaliyyəti deyil. Bu fenomen elm, fəlsəfə, mədəniyyət, ideologiya və insan təfəkkürünün sərhədləri barədə davam edən qlobal müzakirələrin ayrılmaz hissəsi olaraq qalır.