Bakı,AzerVoice
Peyklər, Yer müşahidə missiyalarının bir hissəsi olaraq, ictimai sağlamlıq təhdidlərini izləyə və müəyyən bölgələrdə yaşayan insanlar üçün riskləri dəyərləndirə bilər.
Avropa İttifaqının (Aİ) Copernicus kosmik proqramı, ətraf mühit məlumatlarına və onların nəticələrinə diqqət yetirərək Yer kürəsini müşahidə etməklə vəzifələndirilib. Daha az tanınan və Avropa Orta Məsafəli Hava Proqnozları Mərkəzi (ECMWF) tərəfindən idarə olunan Copernicus Sağlamlıq Mərkəzi, ətraf mühit və insan sağlamlığı arasındakı əlaqəni araşdırır.
Sıx istilik dalğalarını proqnozlaşdırmaqdan polen səviyyələrini izləməyə qədər, kosmik texnologiyanın ictimai sağlamlığı dəstəkləyə biləcəyi beş yol:
1. UV radiasiyasının izlənməsi
UV radiasiyasına həddindən artıq məruz qalmaq, əsasən dəri və
gözlər üçün bir çox zərərli təsirə malikdir və eyni zamanda dəri
xərçənginin əsas səbəbidir.
Dünya Səhiyyə Təşkilatı (DST) günəş şüalarının gücünü və potensial risklərini ölçən beynəlxalq göstərici olan UV indeksini yaradıb.
Copernicus Atmosfer Müşahidə Xidməti (CAMS) atmosferdəki ozon səviyyələri, bulud örtüyü və aerozol hissəciklərinə əsaslanaraq bu indeksi izləyir və proqnozlaşdırır. UV radiasiya səviyyələri beş gün əvvəldən proqnozlaşdırıla bilər.
Bir çox hava durumu mobil tətbiqləri bu göstəricilərdən istifadə edərək insanlara bölgələrindəki radiasiyanın gücünü yoxlamaq və günəş kremindən istifadə edib-etməmək və ya tamamilə günəşdən qaçmaq barədə məsləhətlər verir.
2. Hava çirkliliyinin izlənməsi
Dünya Səhiyyə Təşkilatına görə, hava çirkliliyi yalnız Avropada hər il 500.000 erkən ölümə səbəb olan ciddi bir sağlamlıq problemidir. Dünyada isə hava çirkliliyi ilə əlaqəli olaraq ağciyər xərçəngi, ürək-damar və tənəffüs yolları xəstəlikləri, insult və riskli doğuşlar səbəbindən ildə yeddi milyon insan həyatını itirir.
Peyklər hava modelləri ilə birlikdə hava keyfiyyətinin proqnozlaşdırılmasına kömək edir. Bu məlumatlarla BreezoMeter və Windy kimi mobil tətbiqlər və veb saytlar dünyanın müxtəlif bölgələrindəki zərərli hava keyfiyyəti səviyyələri haqqında real vaxt rejimində məlumat təqdim edə bilir.
3. Polen və allergenlərin izlənməsi
Eyni zamanda, CAMS atmosferdəki polen konsentrasiyası səviyyələrini
və onların allergiya xəstələri üçün yaratdığı riskləri izləyir. Bu
məlumatlar allergiyaya həssas insanlara real vaxtda tövsiyələr
təqdim edərək onların sağlamlığına dəstək ola bilər.
Çirkləndiricilərlə qarışdıqda, havanın keyfiyyəti pisləşir və allergik reaksiyaları gücləndirir. Avropada insanların təxminən 40 faizində polen allergiyası mövcuddur ki, bu da onu bölgədəki ən yayılmış allergenlərdən birinə çevirir. İqlim dəyişikliyi polen konsentrasiyasını artırdıqca bu faiz göstəricisinin də artacağı gözlənilir.
CAMS, fındıq, qızılağac, zeytun və çəmən kimi ən geniş yayılmış polen növlərinin konsentrasiyasını təxminən 10 kilometrlik dəqiqliklə izləmək üçün sayısal modelləşdirmə və müşahidə məlumatlarından istifadə edir və dörd gün əvvəldən proqnozlar təqdim edir.
4. Ağcaqanadların yayılmasının izlənməsi
Ağcaqanadlar Yer üzündəki digər bütün heyvanlardan daha çox ölümə və xəstəliyə səbəb olmaqda davam edir və Avropada getdikcə daha böyük bir təhlükəyə çevrilir.
Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Nəzarət Mərkəzinə (ECDC) görə, Asiya pələng ağcaqanadı, sarı qızdırma ağcaqanadı və ev ağcaqanadı xüsusi narahatlıq doğuran üç növdür.
Temperatur və yağıntı dəyişiklikləri ağcaqanadların miqrasiyasına təsir etdiyindən, Copernicus Xidməti onların Avropada uyğun yaşayış yerləri tapmalarına və tropik xəstəlikləri öz doğma bölgələrindən gətirmələrinə səbəb ola biləcək ekoloji dəyişikliklər barədə məlumat toplayır.
İndiyə qədər pələng ağcaqanadının yayılması ilə bağlı proqnozlar 2085-ci ilə qədər uzanır və bu ağcaqanadın dengue və chikungunya kimi təhlükəli xəstəlikləri daşıya biləcəyi nəzərdə tutulur.
5. Həddindən artıq istilik dalğalarının proqnozlaşdırılması
Həddindən artıq istilik insan sağlamlığı üçün ciddi təsirlərə malik ola bilər: günvurma, yorğunluq, ürək-damar və tənəffüs pozğunluğu risklərini artırır.
Copernicus məlumatlarına görə, 2023 və 2024-cü illərin avqust ayları qlobal miqyasda qeydə alınan ən isti avqust ayları olub. Yüksək temperaturlar zaman keçdikcə daha da artacaq və istilik dalğalarının daha tez-tez, daha uzunmüddətli və daha şiddətli olacağı gözlənilir.
Copernicus tərəfindən istilik modelləri haqqında toplanan məlumatlar alimlərə bu problemin necə inkişaf edəcəyini anlamağa və şəhər planlaşdırıcılarına şəhərləri gələcək iqlim problemlərinə uyğunlaşdırmağa kömək edə bilər.
Flaman Texnoloji Araşdırma İnstitutu, bu məlumatlardan istifadə edərək müxtəlif emissiya ssenariləri altında istiyə bağlı ölümləri araşdırıb. Əldə edilən nəticələr şəhər planlaşdırıcıları və hökumətlər tərəfindən yaxın gələcəkdə (2031-2060) və uzunmüddətli perspektivdə (2071-2100) Avropa qitəsi üzrə gözlənilən istilik dalğalarının intensivliyini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər.