BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə
Qədim Anadolunun siyasi və mədəni inkişafında mühüm yer tutan Lidya sivilizasiyası təkcə zənginliyi ilə deyil, həm də dünya iqtisadi tarixinə təsir edən yenilikləri ilə seçilib. Bu sivilizasiya inanc, ticarət, hakimiyyət və dövlət quruculuğu arasında əlaqəni aydın göstərən ən mühüm qədim nümunələrdən biri hesab olunur.
Anadolu tarixinin Tunç dövrünün sonlarında üzləşdiyi böyük sarsıntıdan sonra bölgədə yeni siyasi və mədəni mərkəzlər formalaşmağa başlayıb. Bu keçid dövründə Friglər müəyyən körpü rolu oynasa da, sonradan Qərbi Anadoluda güclənən Lidya dövləti bölgənin yeni siyasi ağırlıq mərkəzinə çevrilib.
Tarixi mənbələrə və arxeoloji tapıntılara əsasən, Lidya dövlətinin formalaşması təxminən eramızdan əvvəl VII əsrə təsadüf edir. Onun siyasi mövcudluğu eramızdan əvvəl 547-ci ildə farsların Sardesi ələ keçirməsinə qədər davam edib. Lidyalıların mənşəyi ilə bağlı fərqli yanaşmalar mövcuddur. Araşdırmaçılar bu xalqın Anadoluda daha erkən dövrlərdən mövcud olduğunu və ya böyük köçlərdən sonra bölgədə ön plana çıxdığını ehtimal edir.
Lidya dövlətinin paytaxtı Sardes qədim dövrün ən mühüm şəhərlərindən biri sayılırdı. Burada aparılan qazıntılar göstərir ki, şəhər həm iqtisadi, həm dini, həm də siyasi baxımdan yüksək inkişaf səviyyəsinə malik olub. Sardesin Yunan dünyası ilə təmasları, bölgədəki mədəni mübadilənin intensiv xarakter daşıdığını da ortaya qoyur.
Lidyalıların yüksəlişində təbii sərvətlər mühüm rol oynayıb. Xüsusilə Sardes ətrafındakı qızıl yataqları və Paktolos çayı ilə bağlı məlumatlar bu dövlətin zənginliyinin əsasını təşkil edib. Qədim ənənədə bu zənginlik Midas haqqında məşhur əfsanə ilə əlaqələndirilir. Həmin rəvayətə görə, Midasın qızıl toxunuşundan qurtulmaq üçün bu sularda yuyunması çayın qızıl mənbəyinə çevrilməsi ilə nəticələnib. Bu rəvayət mifoloji xarakter daşısa da, bölgənin qızıl ehtiyatları ilə bağlı tarixi gerçəkliyi simvolik şəkildə əks etdirir.
Lidya sivilizasiyasını dünya tarixində xüsusi yerə çıxaran əsas amillərdən biri pulun dövriyyəyə sistemli şəkildə daxil edilməsidir. Araşdırmalara görə, metalın ödəniş vasitəsi kimi istifadəsi daha əvvəl də mövcud olsa da, dəyəri müəyyən edilmiş kiçik metal sikkələrin hazırlanaraq iqtisadi dövriyyəyə buraxılması məhz Lidyalılar dövründə yeni mərhələyə yüksəlib. Bu yenilik ticarəti asanlaşdırıb, dövlət idarəçiliyinə yeni alətlər verib və qədim dünyanın iqtisadi münasibətlərini köklü şəkildə dəyişib.
Qədim müəlliflərin böyük hissəsi Lidyalıları sikkə pulun ixtiraçıları kimi təqdim edir. Qısa müddət sonra Qərbi Anadoludakı yunan şəhər-dövlətlərinin də bu sistemi mənimsəməsi Lidya təsirinin miqyasını göstərir. Bu baxımdan Lidya dövlətinin iqtisadi irsi təkcə yerli deyil, ümumbəşəri səviyyədə dönüş nöqtəsi hesab olunur.
Lidyalıların zənginliyi və siyasi qüdrəti onların dəfn ənənələrində də öz əksini tapıb. Manisa ərazisində yerləşən Bin təpələr nekropolu dünyanın ən böyük qəbr sahələrindən biri sayılır. Buradakı nəhəng məzar abidələri hakim sülalənin və zadəgan təbəqəsinin yüksək statusunu nümayiş etdirir. Bu abidələrə bəzən “Anadolunun piramidaları” da deyilir. Onların miqyası Lidya dövlətinin həm siyasi imkanlarını, həm də axirət, müqəddəslik və hakimiyyət barədə təsəvvürlərini əks etdirir.
Lidyalıların dini dünyası barədə məlumatlar məhdud olsa da, əldə olan faktlar bu inanc sisteminin Frig, Anadolu və Egey mədəni mühitləri ilə sıx bağlı olduğunu göstərir. Xüsusilə ana tanrıça ənənəsi, məhsuldarlıq kultları və sonradan yunan tanrıçaları ilə əlaqələndirilən dini təsəvvürlər bu ardıcıllığı ortaya qoyur. Sardesdəki Artemis məbədi və Efesdə Kroisos tərəfindən dəstəklənən məşhur ibadət kompleksi bu dini-siyasi münasibətin ən mühüm nümunələri sırasındadır.
Lidya tarixində Kroisosun adı xüsusi yer tutur. Zənginliyi dillərə düşən bu hökmdar sonradan Şərq və Qərb mənbələrində sərvət simvoluna çevrilib. Buna baxmayaraq, Lidya dövləti artan sərvətini uzunmüddətli siyasi təhlükəsizliyə çevirə bilməyib. Əvvəlcə Midiya ilə rəqabət aparan dövlət daha sonra farsların yüksəlişi ilə üz-üzə qalıb. Eramızdan əvvəl 547-ci ildə fars hökmdarı Kirin yürüşü nəticəsində Sardes ələ keçirilib və Lidya dövlətinin müstəqil siyasi mövcudluğuna son qoyulub.
Bununla belə, Lidya sivilizasiyası tarixdən silinməyib. Sardes sonrakı ellinistik və Roma dövrlərində də mühüm şəhər olaraq qalaraq bölgənin iqtisadi və dini həyatında rol oynamaqda davam edib. Lidyalılar isə Anadoludan aldıqları mədəni irsi sonrakı sivilizasiyalara ötürən əsas halqalardan biri kimi yadda qalıblar.
Lidya nümunəsi göstərir ki, qədim dünyada sərvət yalnız iqtisadi imkan demək deyildi. O, inanc, dövlət gücü, ticarət, memarlıq və siyasi nüfuzla birgə formalaşan çoxqatlı sivilizasiya modelinin əsas dayaqlarından biri idi. Bu baxımdan Lidyalılar həm Anadolunun, həm də ümumilikdə insanlıq tarixinin dönüş yaradan xalqlarından biri sayılır.