BAKI,VOA
Tarix bu gün Yaxın Şərqi atəşə tutan regional müharibələrə, qlobal sülhü sarsıdan qətliamlara və kosmik fəlakətlərə şahidlik edib. 13 aprel – müasir dövrün ən böyük regional böhranlarından biri olan, İran İslam Respublikasının İsrail dövlətinə qarşı qisas məqsədilə kütləvi dron və ballistik raketlərdən ibarət "Gerçək Vəd" hərbi əməliyyatına başladığı (2024) tarixi və qorxunc gecədir. Qlobal geosiyasət səhnəsində isə bu gün Yaxın Şərqin ən çiçəklənən ölkələrindən birini onilliklər boyu xarabalığa çevirəcək, fələstinliləri daşıyan avtobusa hücumla rəsmən partlaq verən Livan vətəndaş müharibəsinin başladığı (1975) təqvimdir. Elm və texnologiya tarixi üçün 13 aprel bəşəriyyətin Aya çatmaq arzusunu böyük bir fəlakətin astanasına gətirən, kosmosda "Apollo 13" gəmisində oksigen çəninin partladığı (1970) və "Hyuston, bizim problemimiz var" ifadəsinin tarixə düşdüyü gündür. Qardaş Türkiyə Respublikası tarixində isə bu təqvim Osmanlı imperiyasında konstitusiya quruluşuna qarşı yönəlmiş qanlı "31 Mart hadisəsi"nin (Rumi təqvimlə) başlandığı (1909) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün regionda sülhü təmin etmək üçün rəsmi diplomatik çağırışların edildiyi və yaşıl enerji layihələrinin genişləndirildiyi qürurverici bir gündür. Amritsar qətliamından Nant ediktinin qəbuluna qədər – www.voa.az 13 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Müqəddəs Roma imperatorunun tacqoyması: Almaniya kralı V Henri rəsmi mərasimlə Müqəddəs Roma imperatoru olaraq tac qoyaraq Avropada gücünü bərqərar etdi (1111).
Dördüncü Səlib yürüşündə Konstantinopolun talanması: Səlibçilər qırğınlarla Bizans imperiyasının paytaxtı Konstantinopolu (İstanbulu) tamamilə ələ keçirərək şəhərin tarixi sərvətlərini vəhşicəsinə talan etdilər (1204).
Nant ediktinin qəbulu: Fransa kralı IV Henri ölkədə onilliklər davam edən dini müharibələrə son qoyan və protestantlara (hugenotlara) dini inanc azadlığı verən tarixi "Nant edikti"ni rəsmən imzaladı (1598).
Məsih oratoriyasının premyerası: Klassik musiqinin qızıl çağında dahi bəstəkar Georq Fridrix Hendelin məşhur "Məsih" (Messiah) oratoriyası İrlandiyanın paytaxtı Dublində ilk dəfə rəsmən səhnələşdirildi (1742).
Amerika qitəsinə ilk filin gətirilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları tarixinə maraqlı bir hadisə kimi düşən ilk canlı fil Hindistandan gəmi vasitəsilə rəsmən Nyu-York limanına gətirildi (1796).
Böyük Britaniyada Katoliklərin azad edilməsi aktı: Böyük Britaniya parlamenti katolik vətəndaşların səsvermə və parlamentdə təmsil olunma qadağalarını ləğv edən tarixi Qurtuluş Aktını (Catholic Relief Act) qəbul etdi (1829).
Macarıstan krallığının müstəqillik elanı: Avropada inqilablar dalğası zamanı Layoş Koşutun rəhbərliyi altında Macarıstan rəsmən Avstriya imperiyasından müstəqilliyini və respublika quruluşunu elan etdi (1849).
Maqdala döyüşü: Böyük Britaniya imperiyasının hərbi qüvvələri Efiopiya imperiyasına qarşı cəza yürüşü çərçivəsində Maqdala qalasını fəth edərək imperator II Tevodrosu intihara məcbur etdilər (1868).
Metropoliten İncəsənət Muzeyinin təsis edilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində bu gün dünyanın ən zəngin və nəhəng incəsənət arxivinə malik Metropoliten Muzeyinin (Metropolitan Museum of Art) əsası rəsmən qoyuldu (1870).
Kolfaks qətliamı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Vətəndaş müharibəsindən sonrakı Yenidənqurma dövründə Luiziana ştatında ağdərili irqçilər tərəfindən 150-dən çox afroamerikalı vətəndaş vəhşicəsinə qətlə yetirildi (1873).
Osmanlı imperiyasında otuz bir Mart hadisəsi: Qardaş Türkiyə tarixində mütləqiyyətin bərpası məqsədilə konstitusiya quruluşuna qarşı İstanbulda mürtəce qüvvələrin başlatdığı və qanla yatırılacaq qiyam (Rumi təqvimlə 31 marta təsadüf edir) rəsmən partlaq verdi (1909).
Amritsar qətliamı: Hindistanda Britaniya müstəmləkə zülmünə qarşı dinc şəkildə toplaşan minlərlə silahsız hindli vətəndaş general Recinald Dayrin əmri ilə Böyük Britaniya hərbi qüvvələri tərəfindən kütləvi şəkildə güllələndi (1919).
Bavariya Sovet Respublikasında kommunistlərin qiyamı: Almaniyada Birinci Dünya Müharibəsindən sonrakı xaosda Münxen şəhərində kommunistlər qısamüddətli Bavariya Sovet Respublikasında hakimiyyəti zorla ələ keçirdilər (1919).
Türkiyə Respublikasında Məktəbli dərgisinin nəşri: Qardaş Türkiyədə uşaqların dünyəvi təhsilinə və mədəni inkişafına təkan verən populyar "Məktəbli" (Mektepli) jurnalı ilk rəsmi nəşrinə başladı (1933).
Sovet İttifaqı və Yaponiya imperiyası arasında bitərəflik paktı: İkinci Dünya Müharibəsinin ən həlledici ərəfəsində Moskva şəhərində Sovet İttifaqı və Yaponiya imperiyası arasında beş illik hücum etməmək (bitərəflik) paktı rəsmən imzalandı (1941).
Tomas Cefferson abidəsinin açılışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqton şəhərində prezident Franklin Ruzveltin iştirakı ilə ölkənin üçüncü prezidenti Tomas Ceffersonun şərəfinə ucaldılmış memorialın rəsmi açılışı oldu (1943).
Katın qətliamının kəşfi: Nasist Almaniyası hərbi qüvvələri Sovet İttifaqı tərəfindən Katın meşəsində vəhşicəsinə güllələnərək basdırılmış on minlərlə Polşa zabitinin kütləvi məzarlığını tapdıqlarını rəsmən dünyaya bəyan etdilər (1943).
Qırmızı Ordu qüvvələrinin Simferopol şəhərini azad etməsi: İkinci Dünya Müharibəsində Sovet İttifaqının Qırmızı Ordusu Krım əməliyyatı çərçivəsində Nasist Almaniyası qüvvələrini darmadağın edərək Simferopol şəhərinə daxil oldu (1944).
Vyananın rəsmən azad edilməsi: İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Sovet İttifaqı və Bolqarıstan hərbi qüvvələri şiddətli küçə döyüşlərinin ardından Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərini faşist işğalından azad etdilər (1945).
Hadasa qətliamı: Fələstində (Qüds şəhərində) yəhudi həkimləri və tibb bacılarını daşıyan "Hadassah" tibb karvanı ərəb silahlı qüvvələri tərəfindən pusquya salındı və 78 nəfər amansızcasına öldürüldü (1948).
Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin MKUltra proqramı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) rəhbəri Allen Dalles insanların şüurunu idarə etmək üçün nəzərdə tutulmuş qanunsuz "MKUltra" bioloji və kimyəvi sınaq proqramını gizli şəkildə başlatdı (1953).
İlk peyk naviqasiya sisteminin buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatları bəşəriyyət tarixində GPS (Qlobal Mövqe Təyinetmə Sistemi) texnologiyasının atası sayılan ilk qlobal naviqasiya peykini – "Transit 1-B" aparatını uğurla fəzaya buraxdı (1960).
Apollo on üç kosmik gəmisinin fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Ay səthinə doğru hərəkət edən "Apollo 13" kosmik gəmisində oksigen çəni qəfildən partladı və astronavtların həyatını xilas etmək üçün bəşəriyyətin ən gərgin kosmik əməliyyatı başladı (1970).
Livan vətəndaş müharibəsinin başlaması: Livanın paytaxtı Beyrutda xristian falanjist silahlılarının fələstinliləri daşıyan sərnişin avtobusuna atəş açaraq onlarla insanı qətlə yetirməsi ölkəni 15 il davam edəcək qanlı vətəndaş müharibəsinə sürüklədi (1975).
Çad Respublikasında hərbi çevriliş: Afrika qitəsindəki Çad Respublikasında hərbi qüvvələr tərəfindən həyata keçirilən qanlı dövlət çevrilişi nəticəsində ölkənin ilk prezidenti Fransua Tombalbay öldürüldü (1975).
Lapua patron fabrikində partlayış fəlakəti: Finlandiya tarixində ən böyük sənaye qəzalarından biri baş verdi; Lapua şəhərindəki sursat zavodunda qeydə alınan dəhşətli partlayışda onlarla işçi, xüsusən qadınlar həlak oldu (1976).
Makaonun qaytarılması müqaviləsinin imzalanması: Portuqaliya Respublikası və Çin Xalq Respublikası arasında əsrlər boyu Portuqaliya müstəmləkəsi olmuş Makao yarımadasının 1999-cu ildə Çinə tam təhvil verilməsini tənzimləyən tarixi sənəd imzalandı (1987).
Sovet İttifaqının Litvaya qarşı sanksiyaları: Sovet İttifaqı rəhbərliyi müstəqilliyini elan etmiş Litva Respublikasına diz çökdürmək məqsədilə respublikanın neft və qaz təchizatını kəsərək sərt iqtisadi sanksiyalar tətbiq etdi (1990).
Niderland Krallığında Rurmond zəlzələsi: Avropanın mərkəzində nadir halda rast gəlinən, Niderlandın Rurmond şəhəri yaxınlığında baş verən 5.8 bal gücündəki zəlzələ qonşu Almaniya və Belçikada da hiss edilərək böyük panika yaratdı (1992).
Rusiya Federasiyasında sərnişin qatarında terror: Tbilisidən Moskvaya hərəkət edən (və Bakı sərnişinlərinin də olduğu) sərnişin qatarında Dağıstan ərazisindən keçərkən terrorçular tərəfindən törədilən partlayış nəticəsində dinc vətəndaşlar həlak oldu (1994).
Yunanıstanda keçmiş kral ailəsinin vətəndaşlıqdan məhrum edilməsi: Yunanıstan parlamenti monarxiyanın bərpası cəhdlərinin qarşısını almaq üçün ölkənin keçmiş kralı II Konstantini və ailəsini rəsmən ölkə vətəndaşlığından və mülkiyyətindən məhrum etdi (1994).
Tayqer Vudsun tarixi idman zəfəri: Qolf əfsanəsi Tayqer Vuds (Tiger Woods) idman tarixində qırılmaz bir rekordlara imza ataraq Masters turnirində qələbə qazanan ən gənc (21 yaşında) və ilk afroamerikalı idmançı oldu (1997).
Çeçenistan sərhədində Rusiya hərbi helikopterinin qəzası: Rusiya Federasiyasına məxsus xüsusi təyinatlı qüvvələri daşıyan hərbi nəqliyyat helikopteri Çeçenistan sərhədi yaxınlığında qəzaya uğrayaraq məhv oldu, göyərtədəki yüksək rütbəli zabitlər həlak oldu (2004).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında Milli Sığınacaq qanunu: Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi təbii və milli qoruq ərazilərinin, xüsusən neft axtarışlarından qorunmasını sərtləşdirən yeni "Milli Sığınacaq" qanunvericiliyinə düzəlişlər etdi (2005).
Qırğızıstan Respublikasında müvəqqəti hökumətin fəaliyyəti: Qırğızıstanda qanlı xalq etirazları nəticəsində prezident Qurmanbek Bakıyevin devrilməsindən sonra Roza Otunbayevanın rəhbərlik etdiyi müvəqqəti hökumət rəsmən idarəçiliyi ələ aldı (2010).
İndoneziyanın Bali adası yaxınlığında təyyarə qəzası: İndoneziyanın "Lion Air" aviaşirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsi eniş zamanı uçuş zolağından çıxaraq Bali adası sahillərində dənizə düşdü, lakin möcüzəvi şəkildə bütün sərnişinlər sağ qurtuldu (2013).
Ukraynada anti terror əməliyyatının elan edilməsi: Rusiya Federasiyasının dəstəklədiyi silahlı qüvvələrin Şərqi Ukraynada binaları ələ keçirməsinə cavab olaraq Ukrayna hökuməti rəsmən Anti-Terror Əməliyyatının (ATO) başladığını bəyan etdi (2014).
Əfqanıstanda Bütün bombaların anası hücumu: Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Hava Qüvvələri Əfqanıstanın Nəngərhar vilayətində İŞİD terror təşkilatının mağara komplekslərinə qarşı bəşəriyyət tarixinin ən güclü qeyri-nüvə bombasını (MOAB) atdı (2017).
Suriyada kimyəvi hücum ətrafında qlobal qütbləşmə: Rusiya Federasiyası Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasında Suriya hökumətini kimyəvi silah tətbiqi ittihamlarından müdafiə edərək Qərb dövlətlərinin qətnaməsinə rəsmən veto qoydu (2018).
Sudanda Ömər əl Bəşirin devrilməsindən sonra xaos: Sudan Respublikasında 30 illik diktator Ömər əl-Bəşirin devrilməsindən sonra ölkənin idarəçiliyini ələ almış hərbi keçid şurası kütləvi xalq etirazları fonunda rəsmən öz fəaliyyət proqramını elan etdi (2019).
İran İslam Respublikasının Nətənz nüvə obyektində qəza: İran İslam Respublikasının ən mühüm və qorunan uran zənginləşdirmə mərkəzi olan Nətənz obyektində xarici kəşfiyyatın (İsrailin) kiberhücumu nəticəsində kütləvi elektrik kəsintisi və partlayış baş verdi (2021).
Fukuşima nüvə stansiyası radiasiya qərarı: Yaponiya hökuməti beynəlxalq qınaqlara, xüsusən Çin və Cənubi Koreyanın etirazlarına baxmayaraq Fukuşima nüvə fəlakətindən sonra yığılmış təmizlənmiş radiasiyalı suyu Sakit okeana buraxmaq qərarını rəsmən təsdiqlədi (2021).
Şri Lanka Respublikasında dövlət defoltu: Şri-Lanka hökuməti tarixinin ən dəhşətli iqtisadi və siyasi böhranı fonunda ölkənin xarici borclarını ödəmək iqtidarında olmadığını bildirərək rəsmən defolt elan etdi (2022).
Nyu York metropolitenində silahlı terror hücumu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərindəki Bruklin metropoliten stansiyasında qatara tüstü qumbarası atan şəxs sərnişinləri kütləvi şəkildə gülləbaran edərək onlarla insanı ağır yaraladı (2022).
Vaqner qrupunun sanksiya siyahısına salınması: Avropa İttifaqı Şurası Ukraynadakı hərbi cinayətlərdə fəal iştirak edən Rusiya Federasiyasına məxsus muzdlu "Vaqner" hərbi qruplaşmasını tam olaraq rəsmi sanksiya və terror siyahısına daxil etdi (2023).
Fransa Respublikasında pensiya islahatlarına etirazlar: Fransa prezidenti Emmanuel Makronun pensiya yaşını artırmaq qərarına qarşı ölkəboyu davam edən kütləvi nümayişlər paytaxt Parisdə polisə qarşı amansız hücumlarla radikallaşdı (2023).
Almaniya Federativ Respublikasında nüvə erasının sonu: Almaniya hökuməti yaşıl enerjiyə keçid və radiasiya təhlükəsizliyi siyasəti çərçivəsində ölkənin fəaliyyət göstərən sonuncu üç nüvə elektrik stansiyasını rəsmən və birdəfəlik bağlamaq qərarını icra etdi (2023).
İran İslam Respublikasının İsrailə kütləvi hücumu: Yaxın Şərq tarixində dönüş nöqtəsi – İran İslam Respublikası Dəməşqdəki konsulluğuna endirilən zərbəyə qisas olaraq ("Gerçək Vəd" əməliyyatı) İsrail dövlətinə qarşı yüzlərlə kamikadze dron və ballistik raketlərdən ibarət görünməmiş hərbi hücuma başladı (2024).
Avstraliyanın Sidney şəhərində ticarət mərkəzində terror: Avstraliyanın Sidney şəhərindəki məşhur "Westfield Bondi Junction" ticarət mərkəzinə daxil olan silahlı şəxs insanları bıçaqlayaraq 6 nəfəri vəhşicəsinə qətlə yetirdi (2024).
Pakistan İslam Respublikasında sərnişin avtobusuna hücum: Pakistanın Bəlucistan vilayətində separatçı terror qruplaşmaları magistral yolda hərəkət edən sərnişin avtobusunu saxlayaraq insanları etnik mənsubiyyətinə görə ayırıb güllələdilər (2024).
İndoneziyada Sulavesi adasında torpaq sürüşməsi: İndoneziyanın Cənubi Sulavesi əyalətində aramsız musson yağışları səbəbindən dağlıq ərazilərdə baş verən nəhəng torpaq sürüşməsi kəndləri yerlə-yeksan etdi, onlarla sakin palçıq altında can verdi (2024).
Qazaxıstan Respublikasında daşqınların fəlakətli həddi: Qazaxıstanın ondan çox vilayətini əhatə edən və ölkə tarixində son 80 ilin ən böyük ekoloji fəlakəti sayılan kütləvi yaz daşqınları səbəbindən 100 mindən çox insan evlərindən rəsmən təxliyə olundu (2024).
Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Qüvvələrinin döyüş hazırlığı: Amerika Birləşmiş Ştatları Prezidenti Co Bayden İranın hücum təhdidləri qarşısında İsrailin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Yaxın Şərqdəki Mərkəzi Komandanlıq (CENTCOM) qüvvələrinə tam və ən yüksək döyüş hazırlığı əmri verdi (2024).
Çin Xalq Respublikasının Tayvan həndəvərindəki fəaliyyəti: Çin Xalq Respublikası hərbi dəniz və hava qüvvələri Tayvan adasını faktiki mühasirəyə alaraq sərhəd xətti boyunca hərbi patrul əməliyyatlarını ən yüksək gərginlik həddinə çatdırdı (2024).
Niger Respublikasından xarici qüvvələrin çıxarılması: Afrika qitəsindəki Niger Respublikasında hərbi xuntanın qərarı ilə Qərb dövlətlərinin, o cümlədən Amerika Birləşmiş Ştatları hərbçilərinin ölkə ərazisindən çıxarılması prosesi rəsmən sürətləndirildi (2024).
Böyük Britaniya səhiyyə sistemində kütləvi tətillər: Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) daxilində tibb bacıları və gənc həkimlər əməkhaqqı artımı tələbi ilə yenidən xəstəxanaları iflic edən rəsmi kütləvi etiraz tətillərinə başladılar (2024).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qəzza üzrə kəskin bəyannaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Komissiyası Qəzza zolağında artan qida çatışmazlığına görə İsrail hökumətindən dərhal humanitar atəşkəs tələb edən yeni, kəskin və rəsmi bəyannamə yayımladı (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Azərbaycan Respublikasının Yaxın Şərq böhranı üzrə diplomatik bəyanatı: 13 Aprel 2024-cü il tarixində İran və İsrail arasında hərbi toqquşmaların (İranın hücumu) pik həddə çatması fonunda Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi dərhal rəsmi bəyanat yayaraq, regionda qlobal sülhü təhdid edən hərbi gərginliyin artmasından dərin narahatlığını ifadə etdi və bütün tərəfləri təmkinli olmağa çağırdı (2024).
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni hərbi infrastrukturun açılışı: Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi tərəfindən Qarabağ iqtisadi rayonunda ordumuzun döyüş qabiliyyətini və təminatını yüksəldəcək ən müasir standartlara cavab verən yeni hərbi hissə və infrastruktur obyektləri rəsmən istifadəyə verildi (2024).
İqlim konfransı (COP29) çərçivəsində rəsmi nəqliyyat müqavilələri: Bakı şəhərində keçiriləcək qlobal COP29 konfransına hazırlıq məqsədilə Azərbaycan hökuməti beynəlxalq logistika şirkətləri ilə minlərlə nümayəndənin ekoloji təmiz ("yaşıl") nəqliyyatla daşınmasını təmin edən rəsmi sənədləri imzaladı (2024).
Azərbaycan və Türkiyə arasında rəqəmsal gömrük protokolları: Orta Dəhlizin sürətləndirilməsi siyasətinə uyğun olaraq, Azərbaycan və qardaş Türkiyə Respublikası arasında sərhəd-keçid məntəqələrində kağız dövriyyəsini tamamilə ləğv edən yeni "Rəqəmsal Gömrük" protokolları tam şəkildə qüvvəyə mindi (2025).
Yaşıl kənd təsərrüfatı dövlət subsidiyalarının paylanması: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında məskunlaşan və ekoloji təmiz texnologiyalardan istifadə edən fermerlərə "Yaşıl aqrar subsidiya" proqramının ilk maliyyə tranşı rəsmən paylanmağa başlandı (2025).