BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal siyasi səhnədə yeni dövlət formalarının elan edilməsinə, texnoloji şirkətlərin doğuşuna və Yaxın Şərqdə qanlı hərbi zərbələrə şahidlik edib. 1 aprel – qonşu İranda keçirilən ümumxalq referendumunun nəticələrinə əsasən ölkənin rəsmən İran İslam Respublikası elan edildiyi (1979) tarixi gündür. Müasir Azərbaycan xalqının hərb tarixinə isə bu təqvim, işğalçı Ermənistan qüvvələrinə sarsıdıcı zərbələrin vurulduğu və Lələtəpə yüksəkliyinin azad edildiyi şanlı Aprel döyüşlərinin başlandığı gecə (2016) kimi həkk olunub. Qlobal miqyasda isə bu gün Yaxın Şərqi böyük müharibənin astanasına gətirən, İsrail hərbi hava qüvvələrinin Suriyanın paytaxtı Dəməşqdəki İran konsulluğunu raket zərbəsi ilə məhv etdiyi (2024) və rəqəmsal inqilabın memarı sayılan "Apple" şirkətinin rəsmən qurulduğu (1976) gündür. Faşist Almaniyasının yəhudi müəssisələrini boykot etməsindən İspaniya vətəndaş müharibəsinin bitməsinə qədər – www.voa.az 1 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma imperatorunun taxta çıxması: Qədim Roma imperatoru Diokletian öz sərkərdəsi Maksimianı ortaq imperator (Avqust) səviyyəsinə qaldıraraq imperiyanın idarəçiliyini rəsmən böldü (286).

Niderland inqilabının başlanması: Səksən illik müharibə çərçivəsində Dəniz Dilənçiləri (Gueux) adlanan üsyançılar Brielle şəhərini İspaniya imperiyasından azad edərək Niderland inqilabının əsasını qoydular (1572).

Nümayəndələr Palatasının ilk iclası: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresinin Nümayəndələr Palatası Nyu-York şəhərində tarixinin ilk rəsmi iclasını keçirərək fəaliyyətə başladı (1789).

Daxili yanma mühərrikinin patenti: Amerikalı ixtiraçı Samuel Morey sənaye inqilabına təkan verən daxili yanma mühərriki (qazla işləyən) üçün rəsmi patent əldə etdi (1826).

Sinqapurun müstəmləkə statusu: Cənub-Şərqi Asiyanın strateji liman şəhəri olan Sinqapur rəsmən Böyük Britaniya imperiyasının birbaşa tabeliyində olan Tac koloniyası elan edildi (1867).

Atlantik gəmisinin faciəsi: Böyük Britaniyanın "RMS Atlantic" sərnişin gəmisi Kanada sahillərində qayalığa çırpılaraq batdı, 545 nəfər həlak oldu (1873).

İlk qabyuyan maşının satışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Çikaqo şəhərində Jozefina Kokreyn tərəfindən ixtira edilmiş dünyanın ilk praktik qabyuyan maşını rəsmən kommersiya satışına çıxarıldı (1889).

Wrigley şirkətinin yaradılması: Dünyanın ən böyük saqqız istehsalçısı olacaq "Wrigley" şirkəti Çikaqoda Vilyam Riqli tərəfindən təsis edildi (1891).

Ərazi Ordusunun təşkili: Böyük Britaniya hərbi sistemini modernləşdirmək məqsədilə ölkə daxilində ehtiyat qüvvələrdən ibarət rəsmi Ərazi Ordusunu qurdu (1908).

Kral Hərbi Hava Qüvvələrinin yaradılması: Birinci Dünya Müharibəsinin gedişində Böyük Britaniyada Kral Uçuş Korpusu və Dəniz Hava Xidməti birləşdirilərək müstəqil Kral Hərbi Hava Qüvvələri (RAF) yaradıldı (1918).

Adolf Hitlerin həbs edilməsi: Almaniyada məşhur "Pivə qiyamı" dövlət çevrilişi cəhdinə görə Adolf Hitler məhkəmə tərəfindən rəsmən 5 il həbs cəzasına məhkum olundu (1924).

Kanada hava qüvvələri: Böyük Britaniya imperiyasından ilhamlanan Kanada hökuməti müstəqil Kanada Kral Hərbi Hava Qüvvələrini rəsmən fəaliyyətə başlatdı (1924).

İvrit Universitetinin açılışı: Qüds şəhərində (Yerusəlim) yəhudi elm adamları tərəfindən Qüds İvrit Universitetinin rəsmi açılış mərasimi keçirildi (1925).

Poçt xidmətində məcburi adlar: Türkiyə Respublikası beynəlxalq tranzit və poçt əlaqələrində xarici dövlətlərin Konstantinopol əvəzinə yalnız "İstanbul" adını istifadə etməsini məcburi qıldı (1930).

Yəhudi dükanlarına qarşı boykot: Nasist Almaniyasında Adolf Hitlerin rəhbərliyi ilə yəhudilərə məxsus bütün müəssisə, dükan və klinikalara qarşı rəsmi milli boykot kampaniyası başladı (1933).

Ədənin müstəmləkə elanı: Yaxın Şərqdəki strateji Ədən limanı (indiki Yəmən ərazisi) Britaniya Hindistanından ayrılaraq rəsmən müstəqil Tac koloniyasına çevrildi (1937).

Nescafe qəhvəsinin icadı: İsveçrənin "Nestlé" şirkəti qlobal istehlak mədəniyyətini dəyişdirəcək ilk həll olunan qəhvəni – "Nescafé"ni İsveçrədə rəsmən satışa çıxardı (1938).

İspaniya vətəndaş müharibəsinin sonu: General Fransisko Franko radio vasitəsilə İspaniya vətəndaş müharibəsinin rəsmən başa çatdığını və respublikaçıların məğlub edildiyini bəyan etdi (1939).

İraqda hərbi çevriliş: İraq krallığında Rəşid Əli əl-Geylaninin rəhbərliyi altında qızıl kvadrat adlanan hərbçilər qrupu dövlət çevrilişi edərək İkinci Dünya Müharibəsində ox dövlətlərinə meyl etdi (1941).

Okinava döyüşünün başlanması: İkinci Dünya Müharibəsinin Sakit okean cəbhəsində Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələri Yaponiyanın Okinava adasına (Aysberq əməliyyatı) rəsmən hərbi desant çıxardı (1945).

Havay adalarında sunami fəlakəti: Aleut adaları yaxınlığında baş verən şiddətli zəlzələnin yaratdığı nəhəng sunami Havay adalarını vuraraq 150-dən çox insanın həyatına son qoydu (1946).

Yunanıstan kralının taxta çıxması: Yunanıstanda II Georqun vəfatından sonra onun qardaşı I Paul ölkənin rəsmi kralı olaraq taxt-taca sahib oldu (1947).

Berlin blokadasının ilk ayaq səsləri: Sovet İttifaqı rəhbərliyi Qərbi Berlinə gedən Amerika Birləşmiş Ştatları və Böyük Britaniya hərbi qatarlarını rəsmən dayandıraraq yoxlamalara başladı (1948).

Farel adalarına muxtariyyət: Danimarka parlamenti uzun sürən müzakirələrdən sonra Farel adalarına rəsmən geniş muxtariyyət hüququ verən sənədi təsdiqlədi (1948).

Böyük partlayış nəzəriyyəsinin dəstəklənməsi: Elmi jurnallarda kainatın yaranmasını izah edən "Big Bang" (Böyük partlayış) nəzəriyyəsini dəstəkləyən yeni və inqilabi riyazi hesablamalar dərc olundu (1952).

Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyası: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Duayt Eyzenhaverin sərəncamı ilə ölkənin rəsmi Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyası təsis edildi (1954).

Kiprdə EOKA qiyamı: Kipr adasında yunan millətçilərindən ibarət EOKA təşkilatı Böyük Britaniya müstəmləkə rəhbərliyinə qarşı rəsmən silahlı qiyam başlatdı (1955).

Tiros bir kosmik aparatı: Amerika Birləşmiş Ştatları dünyanın ilk meteoroloji süni peykini ("TIROS-1") orbitə buraxdı və kosmosdan Yerin ilk televiziya təsviri alındı (1960).

Çin Kommunist Partiyasının qurultayı: Çin Xalq Respublikasında "Mədəni İnqilab"ın ən şiddətli dövründə Kommunist Partiyasının 9-cu qurultayı keçirildi (1969).

Siqaret reklamlarının qadağası: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Riçard Nikson televiziya və radiolarda tütün məmulatlarının reklamını rəsmən qadağan edən qanunu imzaladı (1970).

Pələnglərin qorunması layihəsi: Hindistan hökuməti vəhşi təbiətdə nəsli kəsilməkdə olan Benqal pələnglərini qorumaq üçün rəsmi "Pələng layihəsi"ni başlatdı (1973).

Apple şirkətinin yaradılması: Texnologiya dünyasında inqilab edəcək "Apple Computer" şirkəti Stiv Cobs, Stiv Voznyak və Ronald Veyn tərəfindən qarajda rəsmən təsis edildi (1976).

İran İslam Respublikasının elanı: İranda monarxiyanın devrilməsindən sonra Ayətullah Xomeyni ümumxalq referendumunun nəticələrinə əsaslanaraq ölkəni rəsmən İslam Respublikası elan etdi (1979).

Sovet İttifaqında yay vaxtı: Sovet İttifaqı rəhbərliyi enerjiyə qənaət məqsədilə ölkə tarixində ilk dəfə olaraq rəsmən yay vaxtına keçid tətbiqini qüvvəyə mindirdi (1981).

Marqaret Tetçerə qarşı vergi qiyamı: Böyük Britaniyanın Baş naziri Marqaret Tetçerin Şotlandiyada tətbiq etdiyi yeni və mübahisəli vergi (Poll tax) siyasətinə qarşı kütləvi iğtişaşlar başladı (1989).

Bosniya müharibəsi və Biyelyina qətliamı: Bosniya müharibəsinin başlanğıc mərhələsində Serbiya hərbiləşdirilmiş dəstələri Biyelyina şəhərinə daxil olaraq onlarla boşnak mülki vətəndaşı qətlə yetirdi (1992).

Heyl Bopp kometinin zühuru: İyirminci əsrin ən çox izlənən "Heyl-Bopp" kometi Günəşə ən yaxın nöqtədən (perihelidən) keçərək səmada möhtəşəm mənzərə yaratdı (1997).

Nunavut əyalətinin yaradılması: Kanada hökuməti yerli İnuit xalqına özünüidarə hüququ verərək ölkə xəritəsini dəyişən böyük Nunavut əyalətini rəsmən təsis etdi (1999).

Hainan adası insidenti: Cənubi Çin dənizi üzərində Amerika Birləşmiş Ştatlarının "EP-3" kəşfiyyat təyyarəsi Çin Xalq Respublikasına məxsus qırıcı ilə toqquşdu və beynəlxalq böhran yarandı (2001).

Slobodan Miloşeviçin təslim olması: Keçmiş Yuqoslaviya prezidenti Slobodan Miloşeviç günlərlə davam edən silahlı mühasirədən sonra Belqradda rəsmən polisə təslim oldu (2001).

Niderlandda eynicinsli nikahlar: Niderland dünyada ilk dövlət olaraq eynicinsli cütlüklərin rəsmi nikahını tam şəkildə qanuniləşdirən sənədi qüvvəyə mindirdi (2001).

Evtanaziyanın qanuniləşməsi: Niderland parlamenti sağalmaz xəstələr üçün tibbi evtanaziyanı (könüllü ölümü) rəsmən leqallaşdıran dünyadakı ilk dövlət oldu (2002).

Gmail xidmətinin təqdimatı: Qlobal axtarış nəhəngi "Google" şirkəti elektron poçt sistemində rəqabəti tamamilə dəyişdirəcək "Gmail" xidmətini (1 giqabayt pulsuz yaddaşla) ictimaiyyətə təqdim etdi (2004).

Nepalda kütləvi etirazlar: Nepalda kral Qyanendranın mütləqiyyət rejiminə qarşı bütün ölkəni əhatə edən və monarxiyanın sonunu gətirəcək qanlı xalq etirazları başladı (2006).

Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının Balkan genişlənməsi: Avropanın cənubunda yerləşən Albaniya və Xorvatiya rəsmən dünyanın ən böyük hərbi ittifaqına tamhüquqlu üzv qəbul edildilər (2009).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı binasına hücum: Əfqanıstanın Məzari-Şərif şəhərində Amerika rahibinin Quranı yandırmasına etiraz edən kütlə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ofisinə basqın edərək xarici işçiləri qətlə yetirdi (2011).

Rusiya ilə rəsmi əməkdaşlığın dayandırılması: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) Krımın ilhaqına cavab olaraq Rusiya Federasiyası ilə bütün mülki və hərbi əməkdaşlığı rəsmən dayandırdı (2014).

Aprel döyüşlərinin başlanması gecəsi: Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri işğalçı Ermənistan ordusunun təxribatlarının qarşısını almaq üçün təmas xəttində irimiqyaslı əks-hücum əməliyyatına ("Dörd günlük müharibə") başladı (2016).

Kolumbiyada Mokoa daşqınları fəlakəti: Kolumbiyanın Mokoa şəhərində şiddətli yağışlar səbəbindən çayların məcrasından çıxması nəticəsində 300-dən çox insan palçıq axınları altında qalaraq həlak oldu (2017).

Uimbldon turnirinin ləğvi: Böyük Britaniyada qlobal koronavirus (COVID-19) pandemiyası səbəbindən məşhur Uimbldon (Wimbledon) tennis turniri İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ilk dəfə rəsmən ləğv edildi (2020).

İsrailin Dəməşqdəki İran konsulluğuna zərbəsi: İsrail hərbi hava qüvvələri Suriyanın paytaxtı Dəməşqdə yerləşən İran səfirliyinin konsulluq binasına birbaşa raket zərbəsi endirərək yüksək rütbəli İran generallarını (Məhəmməd Rza Zahedi daxil olmaqla) qətlə yetirdi (2024).

Almaniyada marixuananın qismən qanuniləşməsi: Almaniya hökuməti Avropa daxilində səs-küyə səbəb olan yeni qanunla marixuananın rekreasiya məqsədli şəxsi istifadəsini və yetişdirilməsini rəsmən qismən leqallaşdırdı (2024).

Qəzzada humanitar fəlakət: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının xilasetmə agentlikləri İsrail qüvvələrinin Qəzzanın mərkəzində təşkil etdiyi əməliyyatlardan sonra bölgədə humanitar fəlakətin ən kritik həddə çatdığını bəyan etdi (2024).

Rusiyada hərbi çağırış sərəncamı: Rusiya Federasiyası prezidenti Vladimir Putin Ukrayna müharibəsinin uzanması fonunda yaz mövsümü üçün 150 min nəfərlik yeni məcburi hərbi çağırış qərarını rəsmən imzaladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Aprel döyüşlərinin anım tədbirləri: Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi tərəfindən 2016-cı ilin şanlı Aprel zəfərinin növbəti ildönümü ərəfəsində hərbi hissələrdə və azad edilmiş ərazilərdə rəsmi anım və qürur tədbirlərinin qrafiki təsdiqləndi (2024).

İsrail-İran gərginliyinə rəsmi yanaşma: İsrailin Dəməşqdə İran konsulluğuna zərbə endirməsindən (2024) sonra Azərbaycan rəhbərliyi diplomatik kanallarla Yaxın Şərqdə regional eskalasiyanın genişlənməsindən narahatlığını ifadə etdi.

Qarabağda rəqəmsal bərpa hesabatı: Azərbaycan hökuməti Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi rayonlarında icra olunan "Ağıllı kənd" layihələrinin birinci rüblük yekunlarına dair beynəlxalq təşkilatlara rəsmi hesabat təqdim etdi (2025).

Yaşıl enerji zonası çərçivəsində tərəfdaşlıq: Bakıda Energetika Nazirliyi və Avropa investorlarının iştirakı ilə külək enerjisi parklarının istehsal gücünün artırılmasını nəzərdə tutan yeni dövlətlərarası saziş qüvvəyə mindi (2025).