BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal siyasi arxitekturanı dəyişən kütləvi inqilablara, ağır hərbi müdaxilələrə və bəşəriyyəti xilas edən elmi ixtiralara şahidlik edib. 24 mart – Mərkəzi Asiyada Qırğızıstan xalqının kütləvi etirazlara qalxaraq prezident Əsgər Akayevi devirdiyi "Zanbaq inqilabı"nın baş verdiyi (2005) tarixi gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün Avropanın mərkəzində Kosovo böhranını dayandırmaq məqsədilə Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının rəsmən Yuqoslaviyaya kütləvi hava zərbələri endirməyə başladığı (1999) və Ərəb Dövlətləri Liqasının Amerika Birləşmiş Ştatlarının İraqdan çıxmasını tələb edən qətnamə qəbul etdiyi (2003) təqvimdir. Elm və tibb dünyasına isə 24 mart alman mikrobioloqu Robert Koxun milyonlarla insanın həyatına son qoyan vərəm xəstəliyinin bakteriyasını kəşf etdiyini açıqladığı (1882) gün kimi həkk olunub. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə rəqəmsal kənd təsərrüfatının tətbiqi barədə rəsmi qərarların verildiyi bir gündür. Əmir Teymurun Dəməşqi fəth etməsindən Exxon Valdez neft fəlakətinə qədər – www.voa.az 24 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Əmir Teymurun Dəməşqi fəth etməsi: Türk-Monqol imperatoru Əmir Teymur uzun mühasirədən sonra Dəməşq şəhərini tamamilə ələ keçirərək öz imperiyasına qatdı (1401).

İngiltərə və Şotlandiya taxtlarının birləşməsi: Kraliça I Yelizavetanın vəfatından sonra Şotlandiya kralı VI Ceyms İngiltərə taxtına çıxdı və iki krallığın fərdi birliyi yarandı (1603).

Tokuqava şoqunluğunun qurulması: Yaponiyada Tokuqava İeyasu imperator tərəfindən rəsmən şoqun elan edildi və ölkədə iki əsrdən çox davam edəcək sülh dövrü başladı (1603).

Kvartiralaşdırma aktının qəbulu: Böyük Britaniya parlamenti Şimali Amerika koloniyalarından Britaniya əsgərlərinin məskunlaşmasını və təminatını tələb edən qanunu qəbul etdi (1765).

Mormon liderinə hücum: Amerika Birləşmiş Ştatlarında mormonizmin banisi Cozef Smit Ohayo ştatında qəzəbli kütlə tərəfindən döyülərək qatrana və lələyə bulandı (1832).

Vərəm bakteriyasının kəşfi: Alman mikrobioloqu Robert Kox Berlin Fiziologiya Cəmiyyətində vərəm xəstəliyini törədən mikobakteriyanı kəşf etdiyini dünyaya rəsmən elan etdi (1882).

Radionun ilk sınaq ötürülməsi: Rusiya imperiyasında ixtiraçı Aleksandr Popov rəsmən ilk dəfə olaraq radio siqnalını məsafədən uğurla ötürdüyünü nümayiş etdirdi (1896).

Böyük Britaniyada metronun təməli: London şəhərində dəmiryolu nəqliyyatını yeraltına keçirən yeni nəsil elektrik stansiyaları rəsmən istifadəyə verildi (1900).

Jül Vernin vəfatı: Elmi fantastika ədəbiyyatının banilərindən sayılan məşhur fransız yazıçısı Jül Vern Amiens şəhərində vəfat etdi (1905).

Ağa Məhəmməd şah Qacarın tacqoyma ildönümü: Qacar imperiyasının banisinin ənənəvi bahar tacqoyma mərasimi tarixi təqvimlərdə anıldı (1796-dan bəri xatırlanır).

Yunanıstanın respublika elan edilməsi: Yunanıstan parlamenti monarxiyanı ləğv edərək İkinci Yunanıstan Respublikasını rəsmən elan etdi (1924).

Çin Xalq Respublikasında Nankin insidenti: Çinin Nankin şəhərinə daxil olan xarici qüvvələr və Çin millətçiləri arasında qanlı toqquşmalar baş verdi (1927).

Səlahiyyət qanununun təsdiqi: Almaniyada Reyxstaq Adolf Hitlerin hökumətinə qanunvericilik orqanının razılığı olmadan qanun çıxarmaq hüququ verən sənədi yekun olaraq təsdiqlədi (1933).

Filippinin müstəqillik qanunu: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt Filippinə 10 illik keçid dövründən sonra müstəqillik verilməsini nəzərdə tutan qanunu imzaladı (1934).

Ardeatin mağaraları qətliamı: İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Almaniya hərbi qüvvələri partizanların hücumuna cavab olaraq İtaliyanın paytaxtı Romada 335 italyan mülki vətəndaşını güllələdi (1944).

Almaniya hərbi düşərgəsindən böyük qaçış: Nasist Almaniyasının "Stalag Luft III" əsir düşərgəsindən 76 müttəfiq pilotu qazdıqları tunel vasitəsilə kütləvi şəkildə qaçdı (1944).

Dünya şahmat çempionunun vəfatı: Şahmat üzrə dördüncü dünya çempionu Aleksandr Alyoxin Portuqaliyada müəmmalı şəkildə vəfat etdi (1946).

Venesuelada köləliyin tamamilə ləğvi: Venesuela dövlətinin parlamenti uzun sürən müzakirələrdən sonra ölkə daxilində quldarlığı rəsmən ləğv edən qanunu təsdiqlədi (1854-dən anılır).

Elvis Preslinin hərbi xidməti: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Rok-n-roll kralı" Elvis Presli kütlənin diqqət mərkəzində rəsmən hərbi xidmətə çağırıldı (1958).

Hava hücumundan müdafiə komandanlığı: Kanada və Amerika Birləşmiş Ştatları ortaq hava məkanını Sovet İttifaqından qorumaq üçün Şimali Amerika Aerokosmik Müdafiə Komandanlığını (NORAD) qurdu (1961).

Selma yürüşünün Montqomeriyə çatması: Vətəndaş hüquqları müdafiəçisi Martin Lüter Kinqin rəhbərliyi ilə on minlərlə insan səsvermə hüququ üçün təşkil edilən yürüşlə Alabama ştatının paytaxtına daxil oldu (1965).

Ranger doqquz missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) tərəfindən buraxılan kosmik zond Ayın səthinə çırpılmazdan əvvəl Yerə canlı və aydın televiziya kadrları göndərdi (1965).

Şimali İrlandiyada birbaşa idarəçilik: Böyük Britaniya hökuməti Şimali İrlandiyadakı münaqişələri idarə edə bilməyən yerli parlamenti ləğv edərək bölgəni birbaşa Londonun nəzarətinə götürdü (1972).

Pink Floyd albomunun dərci: Musiqi tarixində inqilab yaradan "Pink Floyd" rok qrupu özünün əfsanəvi "The Dark Side of the Moon" albomunu Böyük Britaniyada rəsmən satışa çıxardı (1973).

Argentinada hərbi çevriliş: Argentina hərbi qüvvələri dövlət çevrilişi edərək prezident İzabel Peronu devirdi və on minlərlə insanın ölümünə səbəb olacaq qanlı Xunta rejimini qurdu (1976).

Arxiyepiskop Oskar Romeronun qətli: El Salvadorda insan hüquqları müdafiəçisi və arxiyepiskop Oskar Romero kilsədə dua edərkən sağçı ölüm qrupları tərəfindən qətlə yetirildi (1980).

Exxon Valdez neft fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Alyaska sahillərində "Exxon Valdez" neft tankeri qayalığa çırpılaraq milyonlarla qallon neftin okeana sızmasına və dəhşətli ekoloji fəlakətə səbəb oldu (1989).

Ezer Veytsmanın prezident seçilməsi: İsrail parlamentində (Knesset) keçirilən səsvermə nəticəsində Ezer Veytsman rəsmən İsrail dövlətinin yeni prezidenti seçildi (1993).

Şomeyker Levi doqquz kometinin kəşfi: Astronomlar Yupiter planeti ilə toqquşacaq və kosmos elmində böyük rezonans yaradacaq "Shoemaker-Levy 9" kometini kəşf etdiklərini rəsmən açıqladılar (1993).

Senekalda parlament seçkiləri: Seneqalda keçirilən çoxpartiyalı seçkilər ölkənin demokratik inkişafında mühüm bir mərhələnin əsasını qoydu (1998).

Qucarat qasırğası: Hindistanın qərbində yerləşən Qucarat əyalətini vuran dağıdıcı qasırğa minlərlə insanın ölümünə və böyük iqtisadi zərərə səbəb oldu (1998).

Consboro məktəb qətliamı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Arkanzas ştatındakı Consboro (Jonesboro) orta məktəbində iki şagirdin silahlı hücumu nəticəsində beş nəfər həlak oldu (1998).

Yuqoslaviyanın bombalanması: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) Kosovoda serb qüvvələrinin etnik təmizləməsini dayandırmaq üçün Yuqoslaviya Federativ Respublikasına kütləvi hava zərbələri endirməyə başladı (1999).

Monblan tunelində yanğın fəlakəti: Fransa və İtaliyanı birləşdirən Monblan tunelində yük maşınının alovlanması nəticəsində baş verən dəhşətli yanğında 39 nəfər diri-diri yanaraq həlak oldu (1999).

Kompüter əməliyyat sistemində yenilik: "Apple" şirkəti kompüter istifadəçiləri üçün tamamilə yeni interfeys və arxitektura təqdim edən "Mac OS X" əməliyyat sisteminin ilk versiyasını buraxdı (2001).

Ərəb Dövlətləri Liqasının qətnaməsi: Qahirədə toplanan Ərəb Dövlətləri Liqası ölkələri 21 səs lehinə olmaqla Amerika Birləşmiş Ştatları və Böyük Britaniya qoşunlarının dərhal İraqdan çıxarılmasını tələb edən qətnamə qəbul etdilər (2003).

Nasiriya şəhərində şiddətli döyüşlər: İraq müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları dəniz piyadaları ilə İraq ordusu arasında Nasiriya şəhərini ələ keçirmək üçün ağır küçə döyüşləri başladı (2003).

Avropa İttifaqından Microsoft şirkətinə cərimə: Avropa İttifaqının rəqabət komissiyası qlobal texnologiya nəhəngi "Microsoft" şirkətini bazarda inhisarçılıq yaratdığına görə yüz milyonlarla avro cərimələdi (2004).

Qırğızıstanda Zanbaq inqilabı: Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə hökumətə qarşı başlayan kütləvi xalq etirazları nəticəsində prezident Əsgər Akayev hakimiyyətdən devrildi və ölkədən qaçdı (2005).

Butanda demokratiyaya keçid: Monarxiya ilə idarə olunan Butan krallığında ilk dəfə olaraq sülh yolu ilə demokratik və çoxpartiyalı parlament seçkiləri keçirildi (2008).

Myanmada dağıdıcı zəlzələ: Myanma ərazisində baş verən 6.8 bal gücündə zəlzələ nəticəsində onlarla insan həyatını itirdi, Tayland sərhədlərində güclü sarsıntılar hiss edildi (2011).

Mərkəzi Afrika Respublikasında qiyam: Mərkəzi Afrika Respublikasında "Seleka" qiyamçı koalisiyası paytaxt Banqini ələ keçirərək prezidenti devirdi və ölkədə xaos başladı (2013).

MH370 reysinin aqibəti rəsmiləşdi: Malayziya hökuməti beynəlxalq təhqiqatlara əsasən itkin düşmüş MH370 sərnişin təyyarəsinin Cənub Hind okeanında qəzaya uğradığını rəsmən elan etdi (2014).

Germanwings təyyarəsinin qəzası: Barselonadan Düsseldorf şəhərinə uçan "Germanwings" aviaşirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsi ikinci pilotun qəsdən fəaliyyəti nəticəsində Fransa Alplarında qəzaya uğradı, 150 nəfər həlak oldu (2015).

Radovan Karadziçin məhkum edilməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Haaqadakı Beynəlxalq Cinayət Tribunalı Bosniya serblərinin keçmiş lideri Radovan Karadziçi Srebrenitsa soyqırımına görə 40 il həbs cəzasına məhkum etdi (2016).

Həyatımız üçün yürüş aksiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarında məktəb silahlanmalarına qarşı tələbələrin təşkil etdiyi "Həyatımız üçün yürüş" (March for Our Lives) adlı qlobal etiraz aksiyasında milyonlarla insan iştirak etdi (2018).

Hindistanda tam qapanma qərarı: Hindistan hökuməti koronavirus (COVID-19) pandemiyasının yayılmasının qarşısını almaq üçün 1.3 milyard insanın evdən çıxmasını qadağan edən sərt milli qapanma qərarı verdi (2020).

Tokio Olimpiadasının təxirə salınması: Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi qlobal pandemiya səbəbindən 2020 Tokio Yay Olimpiya Oyunlarını rəsmən bir il müddətinə təxirə saldığını elan etdi (2020).

Süveyş kanalında Ever Given böhranının ikinci günü: Misirdə Süveyş kanalını bağlayan "Ever Given" gəmisinin yaratdığı qlobal nəqliyyat və təchizat böhranı iqtisadiyyata milyardlarla dollar ziyan vurmağa davam etdi (2021).

Şimali Koreyanın ballistik raket sınağı: Şimali Koreya ordusu beynəlxalq sanksiyalara məhəl qoymayaraq Yapon dənizinə doğru yeni və daha uzaq mənzilli qitələrarası ballistik raket (ICBM) sınağını uğurla həyata keçirdi (2022).

Rusiya daxilində matəm günü: Rusiya Federasiyasında "Crocus City Hall" konsert zalında törədilən və 140-dan çox insanın ölümü ilə nəticələnən terror aktına görə ümummilli matəm elan edildi (2024).

Seneqalda prezident seçkilərinin səsverməsi: Seneqalda kəskin siyasi böhran və kütləvi etirazların ardınca xalq ölkənin yeni rəhbərliyini müəyyən etmək üçün dinc şəraitdə seçki qutularına getdi (2024).

Avropa İttifaqından rəqəmsal bazar rəqabəti addımı: Avropa İttifaqı böyük texnoloji şirkətlərin (Big Tech) fəaliyyətini məhdudlaşdıran və rəqabəti təmin edən "Rəqəmsal Bazarlar Aktı"nın yeni mərhələsini rəsmən tətbiq etməyə başladı (2024).

İqlim dəyişikliyi xəbərdarlığı hesabatı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı qlobal istiləşmənin bütün rekordları qırdığını və təcili tədbirlər görülmədiyi təqdirdə fəlakətlərin qaçılmaz olacağını bildirən hesabat yaydı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi qərarı: Azərbaycan Respublikasının Energetika Nazirliyi Avropa İttifaqı ilə enerji əməkdaşlığı çərçivəsində təbii qaz nəqlinin artırılması və infrastrukturun modernləşdirilməsi barədə yeni rəsmi fəaliyyət planını təsdiqlədi (2024).

Qarabağda rəqəmsal kənd təsərrüfatı layihəsi: Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi işğaldan azad edilmiş Füzuli və Zəngilan rayonlarında fermerlər üçün tamamilə elektronlaşdırılmış xidmətlərin icrasına başladı, torpaqların rəqəmsal xəritəsi rəsmən təqdim olundu (2024).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə strateji saziş: Azərbaycan hökuməti qlobal iqlim dəyişikliyi təşəbbüslərinə (COP layihələrinə) dəstək məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı ilə yaşıl iqtisadiyyat sahəsində yeni rəsmi memorandum imzaladı (2025).

Milli Məclisdə qazi və şəhid ailələri qanunu: Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən şəhid ailələrinin və müharibə veteranlarının sosial müdafiəsini daha da gücləndirən yeni dövlət paketi rəsmən qəbul edildi (2025).