İnanc və terminlər: Dinlərin sirri

Lilitin özü Müqəddəs Kitabın əsas mətnlərində ayrıca personaj kimi xatırlanmır. Lakin qədim dövrün sonlarında, eramızın 500-cü ilindən etibarən Mandaean və yəhudi mənbələrində Lilit müxtəlif tilsimlərdə və qısa mifoloji hekayələri özündə cəmləşdirən "historiolalarda" peyda olur. O, Babil Talmudunda və Zohar kitabında "insanla ilk dəfə cinsi əlaqədə olan, odlu və ehtiraslı bir qadın" kimi təsvir edilir. Maimonid və Menaxem Meiri kimi bir çox yəhudi din alimləri isə Lilitin mövcudluğunu rədd edirlər.

Zahid, Haqqdan başqa hər şeyə bağlılığı azaldan, dünyaya həddindən artıq meyil göstərməyən insan deməkdir. Zahidlik (zöhd) dünyanı tamamilə tərk etmək yox, dünyanın insanın qəlbinə hökm etməsinə imkan verməmək anlayışına əsaslanır. Bu baxımdan zahid, həyatını dini və mənəvi dəyərlərə uyğun şəkildə tənzimləyən, maddi nemətləri məqsəd deyil, vasitə kimi görən şəxsdir.

Bael (Ba’al və ya Baal) demonologiya mənbələrində adı tez-tez çəkilən, ən qədim və nüfuzlu demonlardan biri hesab olunur. O, xüsusilə The Lesser Key of Solomon, Pseudomonarchia Daemonum və Dictionnaire Infernal kimi məşhur qrimuarilərdə geniş şəkildə təsvir edilir. Pseudomonarchia Daemonum əsərində Bael ilk xatırlanan demon ruhu kimi qeyd olunur. Mənbələrə görə, Bael boğuq səslə danışan bir padşahdır və insanları görünməz etmək qabiliyyətinə malikdir. Klassik demonoloji təsnifata əsasən, o, 66 legion demon üzərində hökmranlıq edir və bu xüsusiyyəti onu cəhənnəm iyerarxiyasında yüksək mövqeyə yerləşdirir.

“Abid” sözü ərəb mənşəlidir və ibadət edən, Allaha qulluq yolunu tutan şəxs mənasını ifadə edir. İslam terminologiyasında bu anlayış yalnız fərz və vacib ibadətləri yerinə yetirməklə kifayətlənməyən, eyni zamanda nafilə ibadətlərə, savab əməllərə və xeyirxah işlərə davam edən möminlər üçün işlədilir.

Aamon (Amon adı ilə də tanınır) demonologiyada Cəhənnəmin Böyük Markizi hesab olunur, 40 cəhənnəm legionuna hökm edir və Goetiya sistemində yeddinci ruhdur. O, həyat və nəsilartımı ilə əlaqələndirilən demon kimi təsvir edilir. Aamon və Amon adlarının mənşəyi ya Liviyanın Siva vahəsində sitayiş edilən bərbər (amaziq) tanrısı Amun, ya da Kartacanın punik tanrısı Baal Hammon ilə əlaqələndirilir.

İslam esxatologiyasında Qiyamət əlamətlərindən biri kimi göstərilən “Dəbbətül-ərz” Qurani-Kərimdə adı açıq şəkildə çəkilən nadir qeyri-insani varlıqlardan hesab olunur. Dini mənbələrə görə, Dəbbətül-ərz dünyanın sonuna yaxın, Qiyamət günü ərəfəsində yer üzündə zühur edəcək xüsusi bir məxluqdur. Qurani-Kərimin “Nəml” surəsinin 82-ci ayəsində bu varlıq barədə belə buyurulur: “Onlara deyilən söz (əzab) başlarına gəldiyi zaman yerdən onlar üçün bir məxluq çıxardarıq. O, insanlara Bizim ayələrimizə qəti şəkildə iman etmədiklərini söyləyər.”

Beytülmal İslam hüququnda dövlət xəzinəsini, ümumi maliyyə ehtiyatlarını və dövlətə məxsus bütün mülki ifadə edən fiqhi termindir. Klassik mənbələrdə beytülmal həm mal-mülkün toplandığı və mühafizə olunduğu fiziki məkan, həm də dövlət gəlirlərinin idarə edilməsi sistemi kimi izah olunur. Bu anlayış İslam dövlət idarəçiliyində sosial ədalətin və iqtisadi nizamın təmin olunmasının əsas sütunlarından biri hesab edilir.

Abraxas qədim qnostik mənbələrdə adı çəkilən mistik varlıqlardan biridir və həm mifoloji, həm teoloji, həm də psixoloji cərəyanlarda xüsusi yer tutur. Onun adı qədim amuletlərdə, əlyazmalarda və “abrakadabra” sözünün etimologiyasında rast gəlinir. Bəzi mənbələrdə ali tanrı, bəzilərində isə demonoloji iyerarxiyanın ən yüksək varlıqlarından biri kimi təqdim olunur.