Ərəb cazı – ənənəvi ərəb musiqi sisteminin (məqamların), rübalı (mikrotonal) səs strukturlarının və ud, qanun, ney kimi milli alətlərin Qərb cazının harmoniya, improvizasiya və ritm strukturları ilə birləşməsindən yaranan unikal musiqi janrdır. ArabAZ xəbər verir ki, bu sintez sadəcə iki fərqli mədəniyyətin musiqisini üst-üstə qoymaq deyil, Şərqin fəlsəfi-meditativ musiqi kökləri ilə Qərbin azad improvizasiya ruhunun dərin harmoniyasıdır.
Ərəb dünyasının caz musiqisi ilə tanışlığı XX əsrin ortalarına təsadüf edir. Bu prosesdə iki əsas amil rol oynamışdır:
ABŞ-nin “Caz Səfirləri” layihəsi: 1950-1960-cı illərdə ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən idarə olunan bu layihə çərçivəsində Lui Armstronq (Louis Armstrong), Dizzi Gillespi (Dizzy Gillespie) və Dyuk Ellinqton (Duke Ellington) kimi caz əfsanələri Qahirə, Beyrut, Bağdad və Dəməşq kimi ərəb mədəniyyət mərkəzlərində konsertlər vermişlər.
Səlah Rəcəb (Salah Ragab) kimi misirli musiqiçilər 1960-cı illərdə Qahirədə ilk ərəb caz orkestrini (“The Cairo Jazz Band“) yaratmış və Sun Ra kimi Amerika avanqard caz ifaçıları ilə birgə layihələr reallaşdırmışlar. Səlah Raqab bu gün ərəb cazının atası hesab olunur.
Ərəb cazının əsas xüsusiyyətləri
Ərəb cazını ənənəvi Qərb cazından fərqləndirən bir neçə fundamental element mövcuddur:
Məqam sistemi: Ərəb musiqisindəki “rüb tonlar” (quarter tones) Qərb caz harmoniyasına (saksofon, fortepiano və s.) uyğunlaşdırılmışdır. Musiqiçilər ərəb məqamlarının (məsələn, Rast, Hicaz, Bəyati) yaratdığı emosional fonu caz improvizasiyaları ilə zənginləşdirirlər.
İmprovizasiya sintezi: Ərəb musiqisindəki fərdi improvizasiya forması olan “Təqsim”, cazın “soloları” ilə birləşərək musiqiçiyə səhnədə limitsiz azadlıq tanıyır.
Alətlərin hibridləşməsi: Kontrabas, zərb alətləri və saksofonun yanında ud və ney kimi ərəb alətləri aparıcı rol oynayır.
Ərəb cazının coğrafiyası və görkəmli nümayəndələri
Ərəb caz sənəti regionlara görə müxtəlif çalarlara malikdir. Livan, Tunis, Misir və Məğrib (Mərakeş, Əlcəzair) bu sahədə aparıcı mövqedədir.
Livan məktəbi
Beyrut, ərəb cazının intibah mərkəzidir. Müharibə sonrası dövrdə Livan musiqiçiləri caz vasitəsilə yeni rəqəmsal və mədəni dil formalaşdırıblar:
Rabi Əbu-Xəlil : Ud ifaçısı və bəstəkar. Ərəb musiqisini Avropa cazı və klassik musiqisi ilə sintez edən dünyaşöhrətli simadır.
İbrahim Maaluf : Dünyada rüb tonları (ərəb məqamlarını) ifa edə bilən xüsusi 4 porşenli şeypurun (trompet) ixtiraçısı və ifaçısıdır. Müasir cazın ən böyük ulduzlarındandır.
Ziyad Rəhbani : Əfsanəvi Feyruzun oğludur. O, caz-fank (jazz-funk) və oriental melodiyaları birləşdirərək Livan cazının əsasını qoyub.
Tunis və Şimali Afrika məktəbi
Bu regionda caz daha çox sufi musiqisi və Afrika ritmləri (Qnava) ilə sintez olunur:
Ənvər İbrahim: Tunisli ud ustadı. Onun ECM leyblı altında çıxan albomları ərəb cazının ən elit, minimalist və meditativ nümunələridir.
Dhafer Youssef: Ud ifaçısı və vokalçı. Sufi vokal gələnəyini rəqəmsal caz və avanqardla birləşdirərək dünyada geniş auditoriya qazanmışdır.
Müasir dövr və festivallar
Bu gün ərəb cazı təkcə Yaxın Şərqdə deyil, Paris, London və Nyu-York kimi meqapolislərdə də böyük maraqla qarşılanır. “Beyrut Caz Festivalı“, Tunisdəki “Carthage Jazz Festival” və Mərakeşdəki müxtəlif caz platformaları bu sənətin inkişafına mühüm töhfə verir.
Ərəb caz sənəti, Şərqin zəngin musiqi irsinin modernləşərək qlobal mədəniyyətə inteqrasiya oluna biləcəyini sübut edən ən uğurlu musiqi fenomendir.