BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Sudanın qərbində yerləşən Darfur bölgəsinin mümkün şəkildə ölkədən ayrılması təkcə Sudanın daxili siyasi böhranını deyil, həm də Afrika və ərəb dünyasının təhlükəsizlik balansını dəyişə biləcək amil kimi qiymətləndirilir. Ekspertlər hesab edirlər ki, belə bir ssenari yeni humanitar böhranlara, sərhəd mübahisələrinə və separatçı meyllərin güclənməsinə səbəb ola bilər.

Təxminən 510 min 888 kvadrat kilometr əraziyə malik Darfur Sudanın ən böyük bölgələrindən biridir. Bölgədə təxminən 9,5 milyon insan yaşayır. Əhalinin əsas hissəsini for, masalit, zığava, rizeyqat və dacu kimi müxtəlif etnik qruplar təşkil edir.

Darfur zəngin təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı potensialı və heyvandarlıq imkanları ilə seçilir. Bölgə həmçinin Sudanın geosiyasi baxımdan mühüm hissəsi hesab olunur. Darfur qərbdə Çad, şimal-qərbdə Liviya, cənubda Cənubi Sudan, cənub-qərbdə isə Mərkəzi Afrika Respublikası ilə həmsərhəddir.

Darfurda böhranın tarixi səbəbləri

Darfur tarixən müstəqil siyasi qurumların mövcud olduğu bölgələrdən biri olub. Bölgədə xüsusilə For Sultanlığı uzun müddət hakimiyyətini qoruyub saxlayıb. 1916-cı ildə sonuncu for sultanı Əli Dinarın məğlubiyyətindən sonra Darfur Sudan dövlətinə birləşdirilib.

Sudanın müstəqilliyindən sonra isə bölgədə əsas problemlərdən biri inkişaf fərqliliyi olub. Mərkəzi hakimiyyətin əsas diqqətini paytaxt Xartum və ölkənin mərkəzi hissələrinə yönəltməsi Darfur kimi periferik bölgələrdə narazılıqların artmasına səbəb olub.

İqlim dəyişiklikləri, quraqlıq və səhralaşma da bölgədə sosial-iqtisadi gərginliyi artırıb. Nəticədə 2003-cü ildən etibarən Darfurda silahlı qruplar hökumətə qarşı mübarizəyə başlayıb.

Lakin həmin dövrdə əsas tələb bölgənin Sudandan ayrılması deyil, siyasi və iqtisadi bərabərlik, inkişaf imkanlarının artırılması və hakimiyyət bölgüsündə iştirak olub.

15 aprel müharibəsi və Darfur məsələsi

Sudanda 2023-cü ilin aprelində başlayan ordu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri (RSF) arasındakı müharibə Darfur məsələsini yenidən gündəmə gətirib.

RSF lideri Məhəmməd Həmdan Daqlo (Həmidti) tərəfindən başladılan müharibənin ilkin məqsədi Darfurun problemləri deyil, hakimiyyətə nəzarət uğrunda mübarizə olub.

Münaqişənin uzanması fonunda RSF Darfur bölgəsində mövqelərini gücləndirib və paralel idarəetmə strukturları yaratmağa başlayıb. 2025-ci ildə elan edilən alternativ hökumət təşəbbüsü isə Sudan daxilində yeni siyasi parçalanma ehtimalını gündəmə gətirib.

Bununla belə, Darfurda fəaliyyət göstərən bir sıra silahlı qruplar Sudan ordusunun tərəfində çıxış edərək ölkənin parçalanmasına qarşı olduqlarını bildiriblər.

Darfur ayrılarsa Sudanda yarana biləcək 6 əsas nəticə

1. Sudanın ərazi və geosiyasi mövqeyinin zəifləməsi

Darfurun ayrılması Sudanın ərazisinin təxminən beşdə birini itirməsi anlamına gələ bilər. Bu isə ölkənin Afrika ilə ərəb dünyası arasında körpü rolunu zəiflədə bilər.

Bundan əlavə, Sudan kənd təsərrüfatı torpaqları, mineral ehtiyatlar və heyvandarlıq imkanları baxımından mühüm iqtisadi resurslarını itirə bilər.

2. Milli birliyin daha da zəifləməsi

Darfurun ayrılması ölkədə artıq mövcud olan parçalanma meyllərini gücləndirə bilər. Daha əvvəl Cənubi Sudanın müstəqillik əldə etməsi kimi, yeni ayrılma prosesi də Sudan dövlətçiliyinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

3. Yeni separatçı dalğanın yaranması

Afrikanın bir çox ölkəsində etnik və regional ziddiyyətlər mövcuddur. Darfur nümunəsi digər bölgələrdə də separatçı çağırışların artmasına səbəb ola bilər.

Bu isə yeni sərhəd problemləri, etnik qarşıdurmalar və siyasi qeyri-sabitlik yarada bilər.

4. Silahlı qrupların dövlət səviyyəsində güclənməsi

Mümkün ayrılma nəticəsində hazırda silahlı qüvvə kimi fəaliyyət göstərən qrupların ayrıca dövlət strukturlarına sahib olması təhlükəsi yarana bilər.

Bu isə regional təhlükəsizlik üçün daha böyük risklər yarada bilər.

5. Humanitar böhranın dərinləşməsi

Darfurda etnik qarşıdurmalar və zorakılıqların davam etməsi yeni köç dalğalarına səbəb ola bilər.

Əhalinin məcburi köçürülməsi, ərzaq çatışmazlığı və humanitar yardım ehtiyacı daha da arta bilər.

6. Afrika və ərəb dünyasında təhlükəsizlik riskləri

Sudanın parçalanması Afrikada yeni münaqişə ocaqları yarada, ərəb dünyasında isə təhlükəsizlik balansına təsir göstərə bilər.

Sudanın Qırmızı dənizə çıxışı və strateji coğrafi mövqeyi onu region üçün mühüm ölkəyə çevirir.

Ərəb dünyası üçün əsas təhlükələr

Darfurun ayrılması ərəb ölkələri üçün bir neçə istiqamətdə risk yarada bilər:

Milli təhlükəsizlik problemlərinin artması
Ərzaq təhlükəsizliyinə mənfi təsir
Qanunsuz miqrasiya və insan alverinin genişlənməsi
Qaçaqmalçılıq və qeyri-qanuni iqtisadi fəaliyyətlərin artması

Sudan geniş kənd təsərrüfatı torpaqları və su ehtiyatları səbəbilə ərəb dünyasının ərzaq təminatında mühüm potensiala malik ölkələrdən biri hesab olunur.

Darfurun ayrılması ideyası Sudandakı müharibənin həlli kimi təqdim edilsə də, belə bir addım yeni siyasi və humanitar böhranların yaranmasına səbəb ola bilər.

Ekspertlər hesab edirlər ki, Sudan daxilində sabitliyin təmin edilməsi yalnız ölkənin ərazi bütövlüyünün qorunması, siyasi dialoq və bölgələr arasında inkişaf fərqlərinin azaldılması yolu ilə mümkün ola bilər.