BAKI,AzerVoice
Əbu Reyhan Məhəmməd ibn Əhməd əl-Biruni 4 sentyabr 973-cü ildə Xarəzm feodal dövlətinin paytaxtı olan Kət şəhərində anadan olmuşdur. Mənbələrə görə, Biruni etnik mənşə etibarilə müasir Xarəzm özbək türklərini təmsil edirdi. Akademik İ.M. Muminovun Biruniyə həsr etdiyi tədqiqatlarında alimin yüksək təhsil aldığı və gənc yaşlarından elmi yaradıcılıqla məşğul olduğu xüsusi vurğulanır.
“Biruni” təxəllüsünün mənşəyi onun doğulduğu yer ilə bağlıdır. Bu ad fars dilində “şəhərdən kənar” mənasını verən birun sözündən yaranmışdır. Bu isə onun Kət şəhərinin mərkəzində (darun) deyil, şəhər ətrafında, sənətkar ailəsində dünyaya gəldiyini göstərir. Akademik İ.Y. Kraçkovskinin fikrincə, Biruni bu təxəllüsü şəhər əhalisinin aşağı təbəqəsindən çıxdığına görə qəbul etmişdir. Kraçkovski həmçinin qeyd edir ki, “Əbu Reyhan Məhəmməd ibn Əhməd” adı da şərti xarakter daşıyır.
Gənclik illəri və ilk elmi nailiyyətlər
Xarəzm bölgəsində baş verən mürəkkəb siyasi hadisələr nəticəsində Biruni təxminən 998-ci ildən 1004-cü ilə qədər vətənini tərk etməyə məcbur olmuş, Xəzər dənizinin cənub-şərqində yerləşən Ürgənc şəhərinə köçmüşdür. Məhz bu dövrdə o, iri həcmli və sonradan “Keçmiş nəsillər haqqında abidələr” və ya “Xronologiya” adı ilə məşhurlaşan tarixi əsərini qələmə almışdır.
Elm aləmində Biruni ilk növbədə astronom kimi tanınmışdır. Əvvəllər onun astronomiya ilə 21 yaşında məşğul olmağa başladığı güman edilsə də, rus şərqşünası R.Y. Bulqakov sübut etmişdir ki, Biruni artıq 17 yaşında — 990-cı ildə Həbəş əl-Nalibin astronomik cədvəllərindən istifadə edərək müntəzəm müşahidələr aparmışdır. Bu fakt göstərir ki, Biruni X əsrin sonlarında artıq kamil biliklərə malik astronom və riyaziyyatçı kimi formalaşmışdı. O, Xarəzm bölgəsində bir sıra yaşayış məntəqələrinin ölçülməsi üçün xüsusi astronomik alətlər də ixtira etmişdi.
Siyasi çaxnaşmalar və elm yolunda köçlər
990–992-ci illərdə Qaraxani hökmdarlarının Samanilər dövlətini məğlub etməsi və Xarəzmi ələ keçirməsi bölgədə siyasi vəziyyəti kəskinləşdirdi. Ürgənc əmiri Məmun ibn Məhəmməd Kət şəhərini işğal edərək Xarəzm hakimi Əbu Abdullah Məhəmmədin öldürülməsini əmr etdi və özünü Xarəzmşah elan etdi. Feodal-patriarxal qruplaşmalar arasındakı bu amansız mübarizə Birunini ölkəni tərk etməyə məcbur etdi.
O, Tehran yaxınlığındakı Rey şəhərinə gələrək sultan Fəxr əz-Dövlənin sarayında fəaliyyət göstərməyə başladı. Məşhur alim Xocəndi Biruninin elmi ixtiraları ilə yaxından tanış idi və ona yüksək qiymət verirdi.
Ərəb tarixçisi və coğrafiyaşünası Yaqul əl-Həməvinin məlumatına görə, hökmdar Kabus Biruniyə sarayında vəzir vəzifəsi təklif etmiş, lakin Biruni bütün həyatını elmə həsr etmək istədiyi üçün bu təklifdən imtina etmişdir. Ehtimal olunur ki, məhz bu səbəbdən onların münasibətləri sonradan gərginləşmişdir.
Xarəzm və Qəznə dövrləri
1009-cu ildə Xarəzmin yeni hökmdarı Əbu Nəsr Əli ibn Məmunun dəvəti ilə Biruni vətənə qayıdaraq yeni paytaxt Ürgəncdə məskunlaşmışdır. Bu mərhələ Biruninin həyatında “Xarəzm dövrü” (1009–1017) kimi tanınır. Alim bu dövr haqqında sonralar “Xarəzm tarixi” əsərində geniş məlumat vermişdir. Dövrün görkəmli tarixçisi Əbül Fəzl Beyhəqi də “Məsudun tarixi” əsərində bu hadisələrə toxunur. Sarayda dəqiq vəzifəsi bilinməsə də, Biruninin Xarəzmşahın məsləhətçisi olduğu və elmi fəaliyyətini davam etdirdiyi məlumdur.
1017-ci ildə Mahmud Qəznəvinin Xarəzmi işğal etməsi Biruninin həyatında yeni mərhələnin — Qəznə dövrünün başlanğıcı oldu. Biruni və müəllimi İbn İraq əsir götürülərək Qəznəyə aparıldılar. Burada alimin həyatı bir neçə dəfə təhlükə ilə üzləşdi. Mahmud Qəznəvi onu hətta imansızlıqda ittiham edərək edam etdirmək istəmiş, lakin vəzir Xacə Həsənin müdaxiləsi Birunini xilas etmişdi.
Elmi zirvə və Hindistan səfərləri
Biruni Qəznə dövründə də elmi prinsipiallığından dönmədi. Məhz bu illər onun yaradıcılığının ən məhsuldar mərhələsi hesab olunur. O, Mahmud Qəznəvinin Hindistan yürüşlərində iştirak etmiş, bir müddət Nandna qalasında yaşamışdır. Hind mədəniyyətinə böyük hörmət bəsləyən Biruni hind alimlərinin nailiyyətlərini İslam və antik dünya elmi ilə müqayisə etmiş, bir sıra hind əsərlərini ərəb dilinə, Evklidin “Başlanğıclar”ını və Ptolemeyin əsərlərini isə hind dilinə tərcümə etmişdir.
Son illər və elmi irs
Mahmud Qəznəvinin ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Məsud Birunini himayə etmiş və ona elmi fəaliyyətini davam etdirmək üçün geniş imkanlar yaratmışdır. Alimin ən böyük əsərlərindən biri olan “Astronomiya və ulduzlar haqqında Məsudun Qanunu” məhz bu dövrdə yazılmış və hökmdar Məsuda həsr olunmuşdur.
Lakin Məsudun 1041-ci ildə həlak olması Birunini sarsıtmış, onun saraydakı vəziyyəti ağırlaşmışdır. Buna baxmayaraq, Biruni ömrünün sonuna qədər elm yolundan dönməmişdir.
Əbu Reyhan Biruni təxminən 80 yaşında — 11 dekabr 1048-ci ildə Qəznə şəhərində vəfat etmişdir. O, astronomiya, riyaziyyat, coğrafiya, tarix, etnoqrafiya və fəlsəfə sahələrində qoyduğu zəngin elmi irs ilə dünya elminin ən parlaq ensiklopedik simalarından biri kimi tarixə düşmüşdür.