BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Yaxın Şərqdə gərginliyin artdığı bir vaxtda İranın hərbi rolu regionun dinamikasının formalaşmasında aydın şəkildə görünür. İranın hərbi səhnəsində iki əsas qüvvə mövcuddur: İran Ordusu (Arteş) və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (Sepah). Onlar ölkəni qorumaq və maraqlarını təmin etmək missiyasını paylaşsalar da, hər birinin fərqli funksiyaları və rolları var.

İranın hərbi qüvvələri regional münaqişələrdə, hazırda isə Qəzza zolağındakı müharibədə həlledici rol oynayır. İranın təsiri Qəzza və regiondakı müqavimət qruplarına verdiyi dəstək vasitəsilə özünü büruzə verir. İnqilab Keşikçiləri Korpusu özünün "Qüds Qüvvələri" vasitəsilə bu qrupların dəstəklənməsinə və təlim keçməsinə kömək edir ki, bu da İranın Fələstin məsələsində və regionda nüfuzunu gücləndirir.

İki qurum arasındakı fərq

İran Ordusu (Arteş) İranın ənənəvi hərbi qüvvəsidir. Onun əsas vəzifəsi İran sərhədlərini qorumaq və milli suverenliyi müdafiə etməkdir. Ordu quru, dəniz və hava qüvvələrindən ibarətdir və İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının nəzarəti altında fəaliyyət göstərir.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (Sepah) isə 1979-cu il inqilabından sonra yaradılmışdır. Bu, "İslam İnqilabını və siyasi sistemi" qorumaq üçün fəaliyyət göstərən xüsusi bir hərbi qüvvədir. Daxili nizamın müxtəlif səviyyələrdə qorunması ilə yanaşı, o, regional məsələlərdə iştirak etmək, İranla əlaqəli siyasi hərəkatlara və rejimlərə dəstək vermək kimi əlavə öhdəliklər daşıyır. Xarici əməliyyatlar üzrə ixtisaslaşmış bir bölmə olan "Qüds Qüvvələri" də məhz bu qurumun tərkibindədir ki, orduda belə bir bölmə yoxdur.

İnstitusional səviyyədə hər iki tərəf üçün ortaq məqam İran İslam Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahıdır. Bu, ordunun, Sepahın, polisin və Müdafiə Nazirliyinin fəaliyyətini əlaqələndirən ən yüksək hərbi qurumdur. Bu qurumun rəhbərini Ali Rəhbər, yəni Əli Xamenei təyin edir.

Əməliyyat səviyyəsində isə ordu və Sepah arasında birgə fəaliyyət sahəsi "Xatəmül-Ənbiya" Hava Hücumundan Müdafiə Qərargahıdır. Baş Qərargahın nəzarəti altında fəaliyyət göstərən bu qərargah hər iki qurumun hava hücumundan müdafiə fəaliyyətlərini əlaqələndirməyə və vahid idarəetmə şəbəkəsini gücləndirməyə cavabdehdir.

İran Silahlı Qüvvələri üzrə mütəxəssis, tədqiqatçı Hüseyn Haqqiyan izah edir ki, Sepah üzvləri və komandirləri arasında hakim olan ab-hava inqilabçılar arasındakı qardaşlıq mühitidir. Sepahın yarandığı gündən 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər aydın hərbi sistemi yox idi. Yalnız o vaxtkı komandir Möhsün Rizai Sepah üçün orduya bənzər bir hərbi sistem qurmaq qərarına gəldi.

Sepah komandirləri ordudan fərqli olaraq tez-tez mediada görünür, siyasi, sosial və hətta dini mövzularda çıxışlar edirlər. Ordu komandirləri isə həm İranda, həm də dünyada qəbul olunmuş qaydalara uyğun olaraq mediada az görünür və siyasi məsələlərə qarışmırlar.Bununla bağlı İran mediasında yayılan bir fotoşəkil diqqət çəkir: 2020-ci ilin əvvəlində Bağdadda öldürülən "Qüds Qüvvələri"nin keçmiş komandiri Qasım Süleymani hərbi rəhbərlərin yanında dayanarkən, bir əli ilə hərbi salam verir, digər əlini isə hörmət əlaməti olaraq sinəsinə qoyur. Digər komandirlər isə yalnız hərbi salamla kifayətlənirlər.
Haqqiyan əlavə edir ki, İran xalqı bütün dünya xalqları kimi ordunu sevir. Sepahla bağlı isə vəziyyət fərqlidir; o, öz varlıq səbəblərini və vəzifələrini xalqa həmişə aydın izah edə bilmir. Bu da qurumu öz komandirlərindən milli və etnik qəhrəmanlar yaratmağa sövq edir. Başqa sözlə, orduya olan sevgi sabitdir, Sepaha olan sevgi isə komandirlərin addımlarından və böhranlara reaksiyasından asılı olaraq dəyişkəndir.

Bundan əlavə, ordu və Sepah arasında qeyri-rəsmi bir razılaşma var: Ordu ölkənin müdafiəsinə cavabdehdir, Sepah isə digər ölkələrə hücumların təşkilinə.

Sepahda çəkindirmə gücü

Ekspertlərin fikrincə, hərbi və strateji məntiq baxımından Sepahın Hava-Kosmik Qüvvələri İranın yeganə çəkindirici hərbi gücüdür. Xüsusən də düşmənlə quru sərhədi olmadıqda, hava gücü həyati əhəmiyyət kəsb edir.

"Əgər hərbi çəkindirməni 2500 km məsafədə zərbə endirmək qabiliyyəti, dağıdıcılıq səviyyəsi və hücumların təkrarlanma tezliyi kimi izah etsək, onda Sepahın hava gücü İranın çəkindirici qüvvəsidir. O, düşməndə qorxu yarada və ən yüksək səviyyədə ziyan vura bilər"-deyə Haqqiyan qeyd edir.

İnqilabdan sonra sanksiyalar səbəbindən qırıcı təyyarələr əldə etmək çətinləşdi. Buna görə də İran raketlərə diqqət yetirdi. Sepah "məhdudiyyətlərin övladıdır" və raket istehsalına üz tutdu, çünki bu, yeganə çəkindirmə variantı idi. Uzaqmənzilli ballistik raketlər əslində nüvə başlığı daşımaq üçün nəzərdə tutulsa da, Sepah bu raketləri elə inkişaf etdirdi ki, nüvə başlığı olmadan belə hədəfi cəmi 10 metr xəta ilə vura bilir.

Ordunun hava qüvvələri isə əsasən köhnə Şərq və Qərb qırıcılarına əsaslanır ki, onlar bir-biri ilə koordinasiyalı işləmək üçün deyil, bir-birinə qarşı işləmək üçün hazırlanıb.

Tədqiqatçı yekun olaraq bildirir ki, Sepahın quru qüvvələri ordununkundan kiçikdir, lakin bu, çəkindirmə gücünə təsir etmir, çünki İranın düşmənləri ilə quru sərhədi yoxdur. Ordunun dəniz qüvvələri daha böyükdür, lakin Sepahın bu sahədəki inkişaf sürəti daha yüksəkdir.

Sepah ordunun dəstəkçisidir

Sepahın keçmiş komandirlərindən olan Hüseyn Kənani Müqəddəm bildirir ki, Sepah İran torpaqlarını qorumaqla yanaşı, həm də İslam Respublikası sisteminin dəyərlərini və ideoloji sərhədlərini qoruyur. O, öz hərəkətlərində sürətli reaksiya və xalq dəstəyinə arxalanır.

Onun sözlərinə görə, ordu inqilabın prinsiplərini ölkə daxilində və xaricində qorumalıdır, lakin Sepahın fəaliyyəti ölkənin coğrafi sərhədləri ilə məhdudlaşmır. "Qüds Qüvvələri"nin regiondakı müqavimət qruplarının yanında olması bununla izah olunur. Ordu öz vəzifəsini daha yaxşı yerinə yetirmək üçün Sepah kimi qeyri-ənənəvi hərbi qüvvələrin dəstəyinə ehtiyac duyur.

Sosial münasibətlərə gəldikdə isə, keçmiş komandir qeyd edir ki, ordu müəyyən ənənəvi çərçivələrdə hərəkət edir, Sepahın isə geniş mədəni və sosial fəaliyyətləri var. Xüsusən də Sepahın tərkibindəki könüllü "Bəsic" qüvvələri xalqın içindədir və tikinti, təminat, təhsil və ideoloji təbliğat kimi müxtəlif vəzifələri yerinə yetirir.