BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (MAQATE) 1957-ci ildə BMT-nin nəzdində yaradılmış nüvə fəaliyyətlərinə nəzarət edən beynəlxalq qurumdur.

Qurumun əsas vəzifəsi bunlardır: Nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadənin təşviq,n üvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və nüvə obyektlərinə texniki və təhlükəsizlik nəzarəti.

İsrail və Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi (NPT)

İsrail NPT-ni imzalamayan azsaylı dövlətlərdən biridir.Bu səbəbdən MAQATE, İsrailin hərbi nüvə fəaliyyətlərinə birbaşa müdaxilə və ya məcburi nəzarət həyata keçirə bilmir. İsrailin nüvə proqramı “rəsmi təsdiqlənməyən, lakin faktiki mövcudluğu qəbul edilən” statusdadır.

Dimona reaktoru və beynəlxalq narahatlıq

İsrailin cənubunda yerləşən Dimona nüvə reaktoru (Negev Nuclear Research Center) haqqında rəsmən nüvə silahı istehsalı məqsədilə istifadə edildiyi ehtimal olunur. MAQATE bu obyektə heç vaxt nəzarət və ya yoxlama həyata keçirə bilməyib, çünki İsrail buna hüquqi cəhətdən məcbur deyil.Bu səbəbdən İsrail de-fakto nüvə gücü sayılır, lakin öz arsenalını nə təsdiqləyir, nə də inkar edir ("nüvə qeyri-müəyyənliyi siyasəti").

MAQATE-nin İsrail haqqında bəyanatları

MAQATE rəsmi bəyanatlarında İsrailə şəffaflıq çağırışları etsə də, onları yerinə yetirməyə məcbur edə bilmir.Ən çox səslənən çağırış: “Yaxın Şərq nüvəsiz zona elan edilməlidir və İsrail də bu prosesə qoşulmalıdır.”

İslam dünyasının və Ərəb ölkələrinin mövqeyi

Bir çox ərəb və müsəlman ölkəsi MAQATE çərçivəsində İsrailin nüvə arsenalının yoxlanılmasını tələb edir. İran, Suriya, Misir və digərləri mütəmadi olaraq MAQATE toplantılarında bu məsələni qaldırır. MAQATE bu ölkələrin təkliflərini qəbul etmədiyi üçün zaman-zaman agentlik “qərəzli və ikili standartlarla işləməkdə” ittiham olunur.

Siyasi və hüquqi məhdudiyyətlər

MAQATE yalnız NPT-yə qoşulmuş ölkələrin obyektlərini yoxlaya bilər.İsrail NPT üzvü olmadığı üçün bu ölkəyə qarşı heç bir məcburi yoxlama və sanksiya tətbiq edilə bilməz. Agentlik yalnız BMT Təhlükəsizlik Şurası vasitəsilə dolayısı ilə siyasi təzyiq göstərə bilər – bu isə böyük güclərin (xüsusilə ABŞ-ın) vetosu səbəbindən qeyri-real görünür.

ABŞ və Qərb dövlətlərinin mövqeyi

ABŞ və bir çox Qərb dövləti İsrailin nüvə silahlarına sahib olmasını regionun “güc balansı” üçün faydalı hesab edir və onu açıq şəkildə tənqid etmir. MAQATE-nin İsrailə qarşı sərt qərarlar qəbul etməsinin qarşısında geosiyasi maraqlar və diplomatik qorunma ciddi maneədir.

MAQATE hüquqi baxımdan İsrailin nüvə proqramına müdaxilə edə bilmir. İsrailin Dimona reaktoru və mümkün nüvə arsenalı beynəlxalq nəzarətdən kənardır.MAQATE-nin çağırışları yalnız siyasi və etik xarakter daşıyır, hüquqi məcburiyyət qüvvəsi yoxdur. Bu vəziyyət Yaxın Şərqdə “ikili standartlar siyasəti” ittihamlarını gücləndirir və regionda nüvə silahlarının yayılma riskini artırır.