BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Yüksək zənginləşdirilmiş uranın daşınması və saxlanılması məsələsi beynəlxalq nüvə təhlükəsizliyi baxımından ən həssas proseslərdən biri hesab olunur. İranın nüvə proqramı ətrafında mümkün razılaşmalar çərçivəsində bu materialların “sıfır ehtiyat” prinsipi ilə ölkədən çıxarılması ehtimalı yenidən müzakirə olunur və bu, mürəkkəb logistik və texniki riskləri gündəmə gətirir.
Məlumatlara görə, yüksək zənginləşdirilmiş uran adi vəziyyətdə daşınmır və proses ciddi beynəlxalq nəzarət altında həyata keçirilir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin standartlarına əsasən, bu material müxtəlif mərhələlərdə fərqli formalarda daşınır və hər biri xüsusi təhlükəsizlik tələbləri tələb edir.
İlkin mərhələdə “sarı tort” adlanan toz halında material nisbətən aşağı radioaktivliyə malik olduğu üçün xüsusi metal çəlləklərdə saxlanılır və standart konteynerlərlə daşınır. Daha yüksək mərhələdə isə uran qaz formasına salınaraq yüksək təzyiqə və zərbəyə davamlı polad silindrlərdə yerləşdirilir. Nüvə yanacağı kimi istifadə olunan bərk formalı uran xüsusi qoruyucu konteynerlərdə daşınır, ən təhlükəli mərhələdə isə yüksək radioaktiv tullantılar çoxqatlı qoruyucu sistemlərdə saxlanılır.
Beynəlxalq standartlara əsasən, bu cür daşımalar əsasən dəniz yolu ilə həyata keçirilir. Tankerlər ikiqat mühərrik sistemi, gücləndirilmiş gövdə və zərbəyə qarşı qoruyucu konstruksiyalarla təchiz edilir. Eyni zamanda daşınan yükün təhlükəsizliyi üçün ciddi izləmə sistemləri və xüsusi mühafizə tədbirləri tətbiq olunur.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, indiyə qədər beynəlxalq nəzarət altında həyata keçirilən milyonlarla radioaktiv daşımada ciddi qəza qeydə alınmasa da, risklər tamamilə aradan qalxmayıb. Kiçik texniki səhvlər, vibrasiya və ya konteynerlərin düzgün bərkidilməməsi belə sonradan sızmalara səbəb ola bilər.
Ən təhlükəli ssenarilərdən biri uran heksaflorid qazının sızması hesab olunur. Bu maddə hava ilə təmasda olduqda tənəffüs yollarına, gözlərə və dəriyə ciddi zərər verən birləşmələrə çevrilə bilər, həmçinin torpaq və su mənbələrini uzunmüddətli şəkildə çirkləndirə bilər.
Suda batma və ya qəza halında belə xüsusi konteynerlər materialı illərlə qorumağa hesablanıb. Lakin bu cür hallarda belə bərpa və çıxarılma əməliyyatları yüksək risk daşıyır.
Mütəxəssislər xüsusilə insan amilinin – yəni yükləmə, bərkidilmə və nəzarət mərhələlərində edilən kiçik səhvlərin belə ciddi nəticələr doğura biləcəyini vurğulayırlar. Buna görə də bu proseslərdə “sıfır səhv” prinsipi əsas tələb kimi qəbul edilir.
Eyni zamanda beynəlxalq məlumatlara görə, İranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı minlərlə kiloqramla ölçülür və onun daşınması məsələsi təkcə texniki deyil, həm də siyasi və təhlükəsizlik baxımından son dərəcə həssas mövzu olaraq qalır.