BAKI,VOA
Məktəbdə bizi rəsmi tarixi tezisləri əzbərləməyə məcbur edirdilər. Bizə dahi şəxsiyyətlər, taleyüklü böyük döyüşlər və qranit daşlar üzərinə həkk olunmuş sarsılmaz faktlar haqqında hekayələr aşılayırdılar. Tarixin möhtəşəm bir dram olduğunu söyləyirdilər. Lakin acı həqiqət budur ki, bu mənzərə sadəcə xoş bir nağıldır. Real tarix — xaotik, absurd və çox vaxt gülməli dərəcədə axmaq səhvlər komediyasıdır. Ən maraqlısı isə hadisələrin özü deyil, bizim kor-koranə inandığımız uydurma faktlardır. Bu gün dərsliklərin tozunu silərək, əslində böyük bir yalandan ibarət olan 33 tarixi mifi tək-tək ifşa edirik.
1. Ehramlar və qullar mifi
Hollivud blokbasterlərinin təqdim etdiyi mənzərəni beyninizdən tamamilə silib atın. Rəsmi tezisə görə, Qizanın nəhəng ehramlarını qamçı altında inildəyən yüz minlərlə ac-yalavac qul tikib. Olduqca dramatik səslənir, lakin bu, əvvəlcə yunan tarixçisi Herodotun uydurduğu, sonradan isə Hollivudun rəsmiləşdirdiyi qlobal bir feykdir (yalandır). Həqiqət arxeoloji qazıntılar zamanı ortaya çıxdı. Ehramların düz yanında qul düşərgələri deyil, tikinti mütəxəssisləri üçün salınmış geniş və mükəmməl nizamlı fəhlə qəsəbələri aşkar olundu. Söhbət çörəkxanalardan, pivəbişirmə sexlərindən və minlərlə heyvan sümüklərindən gedir. Analizlər sübut etdi ki, bu insanlar hər gün mal əti, təzə çörək və pivədən ibarət yüksək rasionla qidalanıblar. Bu, qul əməyi deyil, növbəli briqadalarla idarə olunan nüfuzlu bir dövlət layihəsi idi. Fironun məqbərəsinin tikintisində iştirak etmək böyük şərəf sayılırdı. Beləliklə, qarşımızda yarımcan qullar ordusu deyil, tox və yüksək motivasiyalı mütəxəssislər dayanıb.
2. Vəhşi Qərbdə kütləvi atışmalar mifi
Vəhşi Qərb deyəndə ağlımıza tozlu küçələrdə bitməyən duellər, salonlarda (barlarda) sağa-sola atəş açan sərxoş kovboylar gəlir. Bu, saf Hollivud marketinqinin daxili məhsuludur və olduqca darıxdırıcı olan real vəziyyətin dəbli formasıdır. Reallıqda o dövrün ən vəhşi şəhərləri sayılan Doc Siti və ya Tumbstoun silahlara qarşı mütləq nəzarət mərkəzləri idi. Bəli, tamamilə düz eşitdiniz. Şəhərin rəsmi sərhədinə daxil olan hər bir kəs öz revolverini dərhal şerifə təslim etməyə məhkum idi. Küçədə silah gəzdirməyin bədəli nəhəng pul cərimələri idi. Statistika beyninizi sındıracaq: ən qanlı kovboy şəhəri sayılan Kanzas ştatının Abilin məntəqəsində, daxili iğtişaşların pik nöqtəyə çatdığı 1871-ci ildə cəmi 2 qətl hadisəsi qeydə alınıb. Bu, müasir dövrdə sakit bir kənd səviyyəsidir. Bizə xaos nümunəsi kimi təqdim olunan o məşhur "O.K. Korral" atışması isə əslində qanunsuz silah gəzdirməkdən və onu şerifə təslim etməkdən imtina edən Klenton dəstəsi ilə Erp qardaşlarının rəhbərlik etdiyi rəsmi polisin kiçik bir qarşıdurması idi. Vəhşi Qərb Hollivudun nümayiş etdirdiyindən qat-qat daha nizamlı və sakit bir yer olub.
3. Kaliqulanın atını senator təyin etməsi mifi
Roma İmparatoru Kaliqula. Rəsmi tarix onu tamamilə ağlını itirmiş bir dəli kimi təsvir edir. Onun dəliliyinin əsas sübutu kimi isə dərsliklərdə öz sevimli atı İncitatusu rəsmi senator təyin etməsi, ona xüsusi saray ayırması və gələcəkdə konsul etmək planı gətirilir. Tam psixiatriya xəstəxanalıq bir mövzu kimi görünür. Lakin bəs bu addım şizofreniya deyil, yüksək səviyyəli siyasi bir trolling (istehza) idisə? Məsələyə fərqli baxaq. Əvvəla, bu hadisəni yazan yeganə mənbələr — Kaliqula devrildikdən sonra hakimiyyətə gələn yeni rəhbərliyin sifarişi ilə keçmiş rejimi qaralamaq (reputasiyasını məhv etmək) missiyasını yerinə yetirən tarixçilər Svetoni və Diondur. İkincisi, bu rəvayət doğru olsa belə, Kaliqula Romanın rəsmi senatına, ordakı rüşvətxor və riyakar əyanlara dərin nifrət bəsləyirdi. Atını senator təyin etməklə (və ya sadəcə bunu edəcəyini vəd etməklə) o, öz beynini deyil, onların beynini sındırırdı. Bu, sarkastik bir daxili mesaj idi. O, senatorlara açıqca göstərirdi: "Siz o dərəcədə lazımsız və faydasız bir kütləsiniz ki, mənim atım belə bu dövlət vəzifəsinin öhdəsindən sizdən qat-qat yaxşı gələr". Bu, dəlilik deyil, ali səviyyəli siyasi stendap şoudur.
4. "Okey" (OK) sözünün qədimliyi mifi
Biz "Okey" sözündən hər gün istifadə edirik və bizə elə gəlir ki, bu ifadə bəşəriyyətlə bərabər doğulub. Rəsmi versiyalar onun köklərini qədim yunan dilindəki "Olla Kalla" və ya Çokto hindu qəbiləsinin dilində axtarır. Bunlar sadəcə xoş xəyallardır. Real tarix isə gənclərin daxili zarafatlarından (memlərindən) ibarətdir. Hadisə belədir: 1830-cu illərdə Boston şəhərinin kübar gəncləri arasında sözləri qəsdən yanlış yazmaq və onları qısaltmaq dəbi (trend) yarandı. Məsələn, hər şey qaydasındadır mənasını verən "All right" ifadəsi "oll wright" formasına, hər şey düzdür mənasını verən "All correct" ifadəsi isə qəsdən "Oll korrect" kimi yazılaraq baş hərfləri — "O.K." şəklində qısaldıldı. Bəli, tamamilə düz eşitdiniz. Bu söz sadəcə XIX əsrin bəsit bir gənclik zarafatı idi. O, çoxdan unudulub gedərdi, lakin 1840-cı ildə ABŞ-da prezidentliyə namizəd olan Martin Van Buren bu ifadədən öz seçki kampaniyasında bir brend kimi istifadə etdi. Onun anadan olduğu yerə görə ləqəbi "Old Kinderhook" idi və onun seçki şüarı "Old Kinderhook is O.K." (Oll korrect) formasına salındı. Beləliklə, bu bəsit gənclik zarafatı siyasətlə birləşərək qlobal bir sözə çevrildi.
5. Beyzbol oyununun kəşf edilməsi mifi
Amerikanın müqəddəs milli oyunu olan beyzbol. Hər bir amerikalı sizə rəsmi dərslik tezisini danışacaq: bu oyunu 1830-cu illərdə, 1839-cu ildə Kuperstaun şəhərciyində vətəndaş müharibəsinin qəhrəmanı Abner Dabldey şəxsən kəşf edib (ixtira edib). Bu, 100%-lik vətənpərvərlik hisslərinə hesablanmış uydurma xəbərdir (feyk nyusdur). Gerçəklik budur ki, beyzbol oyununu heç kim xüsusi olaraq kəşf etməyib. O, qədim ingilis oyunu olan "Rounders" sistemindən təbii şəkildə təkamül edərək formalaşıb. Lakin XX əsrin əvvəllərində ABŞ-a təcili olaraq özünəməxsus, saf milli bir inanc mifi lazım oldu. Bu məqsədlə xüsusi "Mils komissiyası" quruldu və onlar "möcüzəvi" şəkildə bir sübut tapdılar: 70 il əvvəl Dabldeyin sahədə əlində çubuqla hansısa xətlər çəkdiyini dumanlı xatırlayan bir qocanın tək bir məktubu əsas götürüldü. Maraqlıdır ki, Dabldey öz sağlığında beyzbolu kəşf etdiyinə dair heç vaxt bircə dənə də olsun rəsmi bəyanat verməmişdi, bu oyun onun ümumiyyətlə vecinə də deyildi. Livan və ya digər ölkələrdəki uğurlu piar gedişləri kimi, bu mif də rəsmiləşdirildi və Kuperstaun şəhəri beyzbolun müqəddəs mərkəzinə çevrildi.
6. Lobotomiya və Nobel mükafatı mifi
Lobotomiya sözünü eşidən an, rəsmi tarix bizim beynimizdə orta əsrlərə aid vəhşi bir işgəncə metodunu canlandırır; elə zənn edirik ki, bu, qaranlıq zirzəmilərdə dəlilərə tətbiq olunan amansız bir cəza üsulu olub. Gerçəklik isə tam əksinədir. Bu sistem öz dövrünün ən populyar, elmi və müasir müalicə metodu hesab olunurdu. 1940-cı illərdə bu üsulla tamamilə hər növ psixi xəstəliyi müalicə etməyə çalışırdılar. Ən mühüm fakt: 1949-cu ildə bu metodun rəsmi ixtiraçısı olan Eqaş Moniş tibb sahəsi üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü. Bəli, düz eşitdiniz. İnsanların göz yuvasından daxil olmaqla xüsusi buz qıran bıçaqla beyin hüceyrələrini zədələməyi kəşf edən həkimə Nobel mükafatı verildi. Bu metodun baş carçısı Uolter Friman xüsusi "lobotomobil" maşını ilə bütün Amerikanı dolaşaraq minlərlə insanı, o cümlədən ABŞ Prezidenti Con Kennedinin doğma bacısı Rozmari Kennedini də bu üsulla əməliyyat edərək ömürlük şikəstə (bitki vəziyyətinə) çevirdi. Bu, qaranlıq keçmişin yox, XX əsrin ortalarında elmin mütləq bir zəfəri idi və yalnız neyroleptiklər (dərmanlar) kəşf edildikdən sonra bu vəhşi üsul səssizcə tarixdən silindi.
7. Şekspirin yüksək üslubu mifi
Ədəbiyyat dərslərində bizə aşılayırdılar ki, Şekspir öz əsərlərində xüsusi müraciət formalarından istifadə edərkən, bununla krallara və ya ali monoloqlara məxsus yüksək, poetik və zadəgan bir dil üslubu nümayiş etdirir. O dövrün ingilis dilində rəsmi və nəzakətli müraciət forması məhz fərqli sözlər idi. Şekspirin istifadə etdiyi o müraciətlər isə, sənədli olaraq öz dövrünün küçə dili, sıravi insanların, dostların, uşaqların və nökərlərin bir-biri ilə danışdığı bəsit üslub idi; hətta bu söz bəzən qarşı tərəfi təhqir etmək üçün istifadə olunurdu. Mahiyyət etibarilə, Cülyetta öz eyvanından Romeoya müraciət edən an, zadəgan bir dildə "O, mənim uca ağam" demirdi; o, müasir gənclərin dilində sadəcə "Yio, salam, sən" üslubunda danışırdı. Filoloqlar sadəcə köhnə küçə dilini bizim beynimizə uca poeziya kimi daxil ediblər.
8. Böyük London yanğınının mütləq fəlakət mifi
1666-cı il. Böyük London yanğını. Rəsmi dərsliklər bu hadisəni şəhərin tamamilə məhv olması, 13.000 evin yanması və yüz minlərlə insanın küçədə qalması ilə nəticələnən mütləq, qaranlıq bir faciə kimi təqdim edir. Bəli, daxili sobanı söndürməyi unudan o sıravi çörəkçi üçün bu hadisə tam bir fəlakət idi, lakin bütövlükdə London şəhərinin gələcəyi üçün bu, kor və axmaq bir şans, böyük bir uğur idi. Çünki yanğından əvvəlki London orta əsrlərdən qalma, antisanitariya daxilində boğulan, dar küçələri taxta gecəqondularla dolu olan və ən əsası — gəmiricilərin (siçovulların) mütləq nəzarətində olan bir zibillik idi. Yanğından cəmi bir il əvvəl şəhərdə kütləvi taun epidemiyası tüğyan etmiş və 100.000 insanın həyatına son qoymuşdu. Bu nəhəng yanğın isə problemi kökündən həll etdi: o, bütün vəhşi gecəqonduları yandırdı, taun daşıyıcısı olan milyonluq siçovul kütləsini məhv etdi və epidemiyanı tamamilə dayandırdı. Bu küllərin üzərində geniş küçələri olan tamamilə yeni, daşdan tikilmiş müasir bir London ucaldı. Bu, şəhərin sonu deyil, onun çox ağrılı, lakin mükəmməl bir sistem yenilənməsi (apqreydi) idi.
9. Pol Reverin "Britaniyalılar gəlir" nidası mifi
Bu, Amerika inqilabının əsas rəsmi qanunudur (kanonudur). Gecə vaxtı Pol Rever öz atı ilə küçələri sürətlə dolaşaraq uca səslə qışqırır: "Britaniyalılar gəlir! Britaniyalılar gəlir!". Bu, dərsliklər üçün uydurulmuş şirin bir rəvayətdir. Əvvəla, Pol Rever küçə dəlisi deyil, rəsmi hərbi kəşfiyyatçı (casus) idi. Onun daxili missiyası — üsyançıların liderlərini gizlicə, səssiz xəbərdar etmək idi; o, bütün şəhəri ayağa qaldırıb dərhal düşmən patrullarının əlinə keçəcək qədər axmaq deyildi. İkincisi və ən mühüm tarixi fakt: o, küçədə "Britaniyalılar gəlir" deyə qışqıra bilməzdi, çünki onların hamısı onsuz da britaniyalı idi. Üsyançı kolonistlər özlərini kral ordusuna qarşı öz britaniyalı hüquqları uğrunda döyüşən Böyük Britaniya təbəbələri hesab edirdilər. Onun öz şəxsi gündəlik qeydlərinə görə, o, müttəfiqlərin qapısını döyərək səssizcə bu gizli cümləni pıçıldayıb: "Nizami ordu bölmələri hərəkətə keçdi". Bu sehirli nida mifini isə hadisədən tam 100 il sonra şair Henri Lonqfello öz şəxsi bədii şeirində uydurub.
10. Yüzillik müharibə mifi
İngiltərə ilə Fransa arasındakı böyük hərbi münaqişə. Adı olduqca məntiqli səslənir: tam 100 il davam edən müharibə. Lakin rəsmi tarixçilər görünür riyaziyyat dərslərindən qaçıblar. Sənədli faktlara əsasən, bu müharibə 1337-ci ildən 1453-cü ilə qədər davam edib. Bu isə riyazi olaraq 116 il edir. Bəli, müharibə daxili fasilələrlə aparılıb, normalda 116 illik müharibə dərslik başlığı üçün o dərəcədə də cəlbedici görünmədiyi üçün, tarixçilər sadəcə gözəl və brend bir başlıq xatirinə tarixin bütöv 16 ilini silib atıblar.
11. Frankenşteynin mifi
Küçədə istənilən adamdan Frankenşteynin kim olduğunu soruşsanız, sizə dərhal belə cavab verəcək: "Bu, boynunda böyük metal boltlar olan, yaşıl rəngli nəhəng bir canavardır". Bu, kinematoqrafçıların bizim beynimizə yeritdiyi tam bir qeyri-peşəkarlıq nümunəsidir. Frankenşteyn bədheybətin adı deyil, bu canavarı müxtəlif insan bədənlərindən toplayıb ona can verən dahi alim Viktor Frankenşteynin öz şəxsi soyadıdır. Meri Şellinin müəllifi olduğu orijinal kitabda bu qorxulu canavarın ümumiyyətlə heç bir şəxsi adı yoxdur; mətndə ondan sadəcə "məxluq", "demon" və ya "canavar" kimi bəhs edilir.
12. Orta əsrlərdə insanların cəmi 30 il yaşaması mifi
Rəsmi dərsliklər orta əsrlər dövrünü qaralamağı (xeyt kampaniyası aparmağı) çox sevirlər. Bizə aşılanan əsas tezis budur: o dövrdə insanlar orta hesabla cəmi 30-35 il yaşayırdılar. Bizim gözümüzün önündə dərhal 30 yaşında əldən düşmüş, güclə yeriyən qocalar dünyası canlanır. Real fakt isə budur ki, bu statistika nəhəng bir riyazi manipulyasiyadır. Bu rəqəmi aşağı salan yeganə amil — o dövrdə mövcud olan dəhşətli, sadəcə nəhəng uşaq ölümü göstəricisidir. Əgər biz 10 uşaq götürsək və onların 5-i hələ bir yaşına çatmadan tələf olsa, qalan 5-i isə rahat yaşayıb 70 yaşına çatsa, ümumi riyazi orta göstərici rəsmən 35 olacaq. Bu, saf bir statistik manipulyasiyadır. Real vəziyyət tam fərqli idi: əgər bir uşaq daxili sınaq mərhələsini uğurla keçib, yəni körpəlik xəstəliklərindən sağ çıxaraq 15 yaşına qədər yaşamağı bacarırdısa, onun tam təbii şəkildə 60 və ya 70 yaşına qədər ömür sürmək şansı digər dövrlərlə tamamilə eyni idi. 30 yaşındakı insanlar qoca deyil, öz ömürlərinin ən məhsuldar və gənc dövründə idilər.
13. Cəngavərlərin mütləq şərəf kodeksi mifi
Parıldayan zirehlər daxilində olan zadəgan cəngavər. Rəsmi nağıllar bizə mütləq bir şərəf rəmzi təqdim edir: o, zəifləri qoruyur, öz qəlbinin gözəl xanımına sadiq xidmət edir və xüsusi cəngavər kodeksinə əməl edir. Reallıq isə tamamilə orta əsrlərin uğurlu bir marketinq məhsuludur. Gerçəklikdə cəngavər — sadəcə at üzərində oturan, ağır silahlarla təchiz olunmuş peşəkar, amansız bir muzdlu əsgər idi. Böyük dövlət müharibələrindən boş qalan vaxtlarda bu hərbi elita, indiki dildə desək, rəsmi reketliklə (soyğunçuluqla) məşğul olurdu. Onlar kralların ən böyük daxili baş ağrısı idilər. Öz şəxsi qəsrlərində oturur, ətrafdakı dinc kəndliləri terror edir, yollardan keçən tacirləri qarət edir və qonşu cəngavərlərlə bir qarış torpaq üçün qanlı daxili müharibələr aparırdılar. O məşhur şərəf kodeksi isə, əgər real mövcut idisə də, yalnız özləri kimi yüksək nəsildən olan digər zadəgan aristokratlara münasibətdə qüvvədə olurdu; sıravi sadə xalq kütləsinə bu qaydaların heç bir aidiyyəti yox idi.
14. Qladiatorların hər döyüşdə ölümünə vuruşması mifi
Roma Kolizeyi. Hollivudun bizə sırıdığı rəsmi ssenari: iki qladiator arenaya çıxır və oradan yalnız bircə nəfər sağ qayıdır; mütləq ölüm döyüşü, ətrafa saçılan qan və imperatorun aşağı endirilən baş barmağı. Bu tamamilə səhvdir. Bu yanaşma Romanın daxili iqtisadiyyatı üçün tam bir fəlakət olardı. Qladiatorlar bəsit bir birdəfəlik material deyildilər; onlar öz dövrünün ən elit idmançıları, qlobal super-ulduzları idirlər. Onların professional təlimlərinə, xüsusi rasionlu qidalanmalarına və tibbi xidmətlərinə dövlət və şəxsi sahibkarlar tərəfindən nəhəng vəsaitlər qoyulurdu. Belə bir bahalı döyüşçünü elə ilk qarşıdurmada öldürmək — müasir dövrdə baha qiymətli bir "Ferrari" avtomobili satın alıb, sadəcə əyləncə xatirinə onu divara vurub darmadağın etmək qədər böyük bir axmaqlıq olardı. Döyüşlərin böyük əksəriyyəti xüsusi hakimlərin idarə etdiyi, sərt idman qaydaları olan rəsmi yarışlar idi və proses ilk qan gələnə və ya tərəflərdən birinin təslim olmasına qədər davam edirdi. Ölüm fəsadlı döyüşlər olduqca nadir, çox baha qiymətli və şou xarakterli müstəsna hadisələr idi. Çox vaxt kütlə məğlub olan qəhrəmanın bağışlanmasını tələb edirdi və sahibkar da pulunu qorumaq üçün bu rəsmi icazəni verirdi.
15. Marko Polonun makaronu Çindən gətirməsi mifi
Kulinariya dünyasının ən sevimli şəhər əfsanəsi. Rəsmi versiyaya görə, böyük səyyah Marko Polo Çinə səyahət edir, orada insanların xüsusi xəmir ipləri (əriştə) yediyini görür və bu gizli resepti İtaliyaya gətirərək dünyaya məşhur italyan pastasını (makaronunu) bəxş edir. Bu, onun şəxsi brendi üçün yaradılmış uğurlu bir yalandır. Sənədli rəsmi arxivlər sübut edir ki, Marko Polo ümumiyyətlə bu səyahətə çıxmazdan yüzlərlə il əvvəl, İtaliyanın və Siciliyanın daxilində fərqli formalarda makaron məhsulları kütləvi şəkildə istehsal olunur və satılırdı. Hətta onun anadan olmasından çox-çox əvvəl İtaliyada makaron satışı ilə bağlı rəsmi məhkəmə və ticarət sənədləri mövcuddur. Polo böyük bir səyyah ola bilər, lakin İtaliyanın bu əsas milli xörəyinə onun heç bir birbaşa aidiyyəti yoxdur.
16. Betsi Rosun ilk ABŞ bayrağını tikməsi mifi
Məşhur Amerika əfsanəsi deyir: "1776-cı ildə Corc Vaşinqton şəxsən Betsi Rosun dərzi emalatxanasına gələrək, ona ulduzlu və zolaqlı ilk rəsmi ABŞ bayrağının tikilməsini sifariş edib". Bu nağılı hadisədən tam 100 il sonra Betsi Rosun doğma nəvələri uydurublar. Məqsəd — şəhərə gələn turistləri cəlb etmək və öz şəxsi ailə dərzi bizneslərini qlobal bir brendə çevirmək idi. Nə Konqresin rəsmi arxivlərində, nə də Vaşinqtonun şəxsi gündəlik qeydlərində Betsi Rosun adının bayraqla bağlı hər hansı bir formada çəkilməsinə dair bircə dənə də olsun rəsmi sənəd mövcud deyil. ABŞ bayrağının daxili vizual dizaynını böyük ehtimallı, İstiqlaliyyət Bəyannaməsinə imza atmış mühəndis Frensis Hopkinson hazırlayıb; onu isə şəhərdəki sıravi hər bir dərzi tikə bilərdi.
17. Sezarın "qeysəriyyə kəsiyi" ilə doğulması mifi
Yuli Sezar — böyük sərkərdə, mütləq diktator və dərslik nağıllarına görə guya "qeysəriyyə kəsiyi" (əməliyyatla doğuş) tibbi strukturuna öz şəxsi adını vermiş insan. Rəsmi tezislər onun məhz bu üsubla doğulduğunu iddia edir. Lakin bu tamamilə səhvdir. Qədim Romada bu cərrahiyyə əməliyyatı real mövcut idi, lakin o dövrün tibbi səviyyəsində bu addım yalnız doğuş zamanı ölən və ya can verən qadınların bətnindəki körpəni xilas etmək üçün tətbiq olunan sonuncu ümidsiz hərbi-tibbi cəhd idi; bu əməliyyatdan sonra ananın sağ qalma şansı sıfır idi. Sezarın doğma anası Avreliya isə Sezar dünyaya gəldikdən sonra daha uzun illər boyu tam sağlam yaşamış və oğlunun yüksək siyasi karyerasında şəxsən çox aktiv iştirak etmişdir. Bu tibbi terminin adı böyük ehtimallı, Romada hamilə qadın öldüyü an körpənin mütləq çıxarılmasını əmr edən rəsmi "Lex Caesaria" (Sezar qanunu) qanunvericiliyindən gəlir. Livan məsələlərindəki kimi, bə bəsit qanun adını imperatorun şəxsiyyəti ilə birləşdirmək sadəcə uğurlu bir piar gedişidir.
18. "Levi's" cins şalvarlarının kovboy geyimi olması mifi
Reklam çarxlarının bizim beynimizə yeritdiyi rəsmi tezis olduqca sadədir: metal pərçimləri olan mavi "Levi's" cins şalvarları — Vyeşli Qərb kovboylarının rəsmi formasıdır, mütləq bir kovboy rəmzidir. Xeyr, bu sadəcə daxili marketinq hiyləsidir. Həqiqət budur ki, Levi Strauss və Ceykob Devis 1873-cü ildə bu davamlı şalvarları patentləşdirib istehsal etməyə başlayan an, onların hədəf auditoriyası kovboylar deyil idi. Bu şalvarlar — Kaliforniyadakı qızıl axtaran fəhlələr (staratellər) üçün hazırlanmış daxili xüsusi işçi geyimi (spesovka) idi; palçıq və qayalıqlar daxilində sürünən fəhlələrə cırılmayan, dözümlü bir uniforrma lazım idi. Kovboylar isə o dövrdə tamamilə fərqli — heyvan dərisindən və ya yundan hazırlanmış tam fərqli şalvarlara üstünlük verirdilər. Onlar bu cins trendinə qat-qat sonradan, yəni qızıl qızdırması erası bitdikdən və Hollivud kovboy mifini vizual formalaşdırmağa başladıqdan sonra qoşuldular.
19. Kovboyların geniş şlyapalar taxması mifi
Hollivud ssenarisi bizim gözümüzün önünə dərhal başında nəhəng enli "Stetson" şlyapası olan Klint İstvud obrazını gətirir. Vəhşi Qərbin mütləq vizual simvolu. Lakin real dövrün sənədli tarixi fotoşəkilləri bu obrazı tamamilə darmadağın edir. Real Vəhşi Qərbdə şeriflərin, kovboyların, qanunsuz quldurların və sıravi sakinlərin başındakı ən populyar və kütləvi şlyapa forması — kotelok (boulere — yumru dərbi papaq) olub. Bəli, tamamilə düz eşitdiniz: Londondakı ingilis bəylərinin (centlmenlərinin) taxdıqları o yumru dərbi papağı Vəhşi Qərbin əsas baş geyimi olub. Çünki o, başda olduqca möhkəm dayanırdı, güclü külək zamanı at üzərində uçub getmirdi və istismar baxımından o nəhəng "Stetson" şlyapalarından qat-qat rahat və praktik idi. Stetson modelləri mövcut idi, lakin kütləvi deyil idi; onu əsas vizual ikonaya çevirən isə sonradan çəkilən vestern filmləri oldu.
20. "Dünyaların müharibəsi" radio tamaşasının kütləvi panika yaratması mifi
30 oktyabr 1938-ci il. Gənc rejissor Orson Uells rəsmi radio efirində H.C. Uellsin "Dünyaların müharibəsi" əsərinin motivləri əsasında hazırlanmış radio tamaşanı oxuyur.
"Bütün Amerika ağlını itirdi, milyonlarla insan səmada marslıların hücumuna inanaraq qorxu daxilində şəhərlərdən qaçmağa başladı". Bu, qəzetlərin uydurduğu böyük bir yalandır. Sənədli faktlar sübut edir ki, həmin gecə bu radio tamaşanı real olaraq çox az sayda insan dinləyirdi; çünki əksəriyyətin radiosunda fərqli, qat-qat daha populyar bir musiqi kanalı aktiv idi. Daxili bir neçə lokal qorxu hadisəsi qeydə alınsa da, ölkə miqyasında heç bir kütləvi dəlilik baş verməmişdi. Lakin ertəsi gün bütün çap qəzetləri bu böyük başlıqlarla çıxdı: "Radio yalanı ölkədə nəhəng panika yaratdı". Bunun əsas daxili səbəbi isə — köhnə medianın (qəzetlərin), onların rəsmi reklam gəlirlərini əlindən alan yeni və sürətli rəqibə — radio sahəsinə qarşı başlatdığı ilk qlobal qara piar (xeyt kampaniyası) əməliyyatı idi.
21. Krım müharibəsində yüngül briqadanın hücumu mifi
Krım müharibəsi, 1854-cü il. Balaklava döyüşü daxilində "Yüngül briqadanın hücumu". Şair Alfred Tennisonun yazdığı o məşhur poeması sayəsində rəsmi tarix bu hadisəni hərbi şücaətin, qəhrəmanlığın və mütləq fədakarlığın pik nöqtəsi kimi təqdim edir: verilən hərbi əmrin səhv olduğunu bildikləri halda 600 britaniyalı süvari komandiri dərhal rus artilleriyasının üzərinə atılaraq ölüm dərəsinə daxil olublar. Çox dramatik mənzərədir, lakin bu, qəhrəmanlıq deyil idi. Bu, Böyük Britaniya ali hərbi komandanlığının tam bir qeyri-peşəkar və axmaq idarəçilik fəlakəti (eypiki feyli) idi. Baş komandan lord Raqlanın göndərdiyi hərbi əmr mətni o dərəcə daxili dumanlı və qeyri-müəyyən yazılmışdı ki, rabitə pozuqluğu nəticəsində briqada komandiri lord Kardigan, onun cinahlardakı rus batareyalarını deyil, dərənin ən sonundakı müt mütəşəkkil rus ağır toplarını birbaşa hədəf almalı olduğunu zənn etdi. O, bu addımın tam bir intihar olduğunu vizual görsə də, hərbi subordinasiya xatirinə kor-koranə əmrə tabe oldu və dövlətin ən elit süvari birliyini bir neçə dəqiqə daxilində tamamilə məhv etdi.
22. "Sinko de Mayo" bayramının Meksikanın müstəqillik günü olması mifi
5 may. "Sinko de Mayo" (Cinco de Mayo). Bütün dünyada populyar olan rəsmi tezis bizə aşılayır ki, bu gün — Meksikanın rəsmi Müstəqillik Günüdür, mütləq bir milli bayramdır. Bu məlumat tamamilə səhvdir. Meksikanın rəsmi Müstəqillik Günü 16 sentyabr tarixidir. 5 may isə — sadəcə yerli bir döyüşün, 1862-ci ildə baş vermiş "Puebla döyüşü"nün tarixi ildönümüdür; həmin döyüşdə meksikalılar fransız ordusunun hücumunu uğurla dəf etməyi bacarmışdılar. Bu, lokal bir zəfər idi və bütövlükdə müharibənin gedişatını dəyişməmişdi; çünki fransızlar sonradan paytaxt Mexikonu barıb nəzarətə götürdülər. Bəs bu qlobal qlobal şöhrətin səbəbi nədir? Bunun üçün 1980-ci illərdə ABŞ-da fəaliyyət göstərən böyük pivə və tekila istehsalçısı olan şirkətlərə təşəkkür etməlisiniz; onlar öz daxili satışlarını artırmaq məqsədilə bu sıravi tarixi günü rəsmi "Meksika üslublu kütləvi əyləncə və gecə şənliyi günü" kimi brendləşdirdilər.
23. Budda sözünün şəxsi ad olması mifi
Biz hamımız Budda adını yaxşı bilirik. Rəsmi kütləvi mədəniyyət bu sözü eynilə İvan, Con və ya Məhəmməd kimi sıravi bir şəxsi insan adı kimi təqdim edir. Lakin bu tamamilə səhvdir. Budda — şəxsi ad deyil, bu, rəsmi bir tituldur, ali bir mənəvi vəzifədir. Bu söz qədim hind dilində "nurlanmış", "oyunmuş" və ya "şüuru açılmış" şəxs mənasını verir. Bizim dərsliklərdən tanıdığımız o məşhur tarixi şəxsiyyətin əsl real adı isə Siddhartxa Qautama olub. O, uzun mənəvi axtarışlardan sonra Budda rütbəsinə (statusuna) yüksəlib, lakin o, tarixdə yeganə Budda olmayıb. Buddizm fəlsəfəsində onlarla fərqli Buddalar mövcuddur, sadəcə uğurlu tarixi rebrendinq digər bütün simaları silərək mass-kulturada yalnız bircə nəfəri rəsmiləşdirib. Bu, dünyadakı bütün dövlət başçılarına adları ilə deyil, sadəcə "Prezident" demək kimidir.
24. "Zona 51" və yadplanetlilər mifi
Nevada səhrasındakı "Zona 51" (Area 51) hərbi bazası. Rəsmi mistik tezislər bizə dərhal burada gizlədilən uçan boşqabları, gizli anqarlarda yoxlanılan yadplanetli cəsədlərini və qlobal dövlət qəsdlərini (sui-qəsdlərini) sırımağa çalışır. Bu, qlobal miqyasda ən mükəmməl şəkildə formalaşdırılmış qara piar mifidir. Reallıq isə budur ki, yadplanetlilər haqqındakı bu şirin nağıllar — ABŞ Ordusunun və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ/CIA) daxili hərbi sirlərini qorumaq üçün arzulaya biləcəyi ən mükəmməl qalxan (kamuflyaj) idi. Hərbi idarələr bu kosmik şayiələri daxildən böyük sevinclə dəstəkləyirdilər. Çünki bütün cəmiyyət o "yaşıl adamcıqlar" haqqında düşünüb beynini sındırdığı müddətdə, Pentaqon bu gizli bazada özünün ən qabaqcıl və məxfi casus təyyarələrini — məşhur "U-2" və radarlara yaxalanmayan qeyri-adi dizaynlı "SR-71 Blackbird" modellərini tam sakit şəraitdə sınaqdan keçirirdi. Bu təyyarələr o dövr üçün ağlasığmaz uca hündürlüklərdə uçurdular və daxili gövde formaları sıravi insanlara mifik görünürdü. Mülki təyyarə pilotları göydə bu sürətli aparatları görüb rəsmi orqanlara "UFO/NLO" hesabatı göndərən an, hərbi rəsmilər sadəcə gülümsəyir və "Bəli, yəqin ki, kosmik yadplanetlilərdir" deyirdilər.
25. Çingiz xanın sadəcə vəhşi bir barbar olması mifi
Rəsmi qərb tarixşünaslığı onun obrazını sadəcə qanla bəslənən, hər şeyi darmadağın edən, kəllə sümüklərindən nəhəng piramidalar ucaldan və bütöv sivilizasiyaları silib aparan vəhşi, ağılsız bir barbar kimi rəsmiləşdirib. Bu, mürəkkəb tarixi prosesi sadələşdirmək üçün qurulmuş daxili bir xeyt kampaniyasıdır. Onun böyük və amansız bir fateh olduğu şəksizdir, lakin bu "barbar" eyni zamanda öz dövrünün ən dahi baş “meneceri”olub. O, bir-biri ilə savaşan dağınıq köçəri tayfaları vahid bir mərkəzdə birləşdirdi, imperiyanın mütləq daxili nizamnaməsi sayılan rəsmi "Yasa" qanunlar məcmusunu qurdu. O, Böyük İpək Yolunu tamamilə öz brendi altına alaraq, yollar üzərində tam təhlükəsiz ticarət koridorları formalaşdırdı. Dünyada ilk dəfə olaraq bütöv bir qitəni qapayan sürətli rəsmi poçt və rabitə şəbəkəsini (Yam sistemi) təsis etdi. Və ən mühüm tarixi fakt: onun imperiyasında mütləq dini dözümlülük (tolerantlıq) hökm sürürdü; xristianlar, müsəlmanlar, şamanlar və buddistlər eyni qanunun müdafiəsi altında tam sakit yaşayırdılar. Onu sadəcə vəhşi kimi təqdim etmək, tarixin ən effektiv idarəçilərindən birini görməzdən gəlməkdir.
26. "Qaranlıq əsrlər" dövründə elmi durğunluq mifi
Orta əsrlərin erkən mərhələsi rəsmi olaraq "Qaranlıq əsrlər" adlandırılır və bizə aşılanan tezis budur: Romanın süqutundan sonra bəşəriyyət tam min illik dərin bir intellektual komaya düşdü; hamı savadsız, çirkli oldu, bütün qədim texnologiyalar itdi və bəşəriyyət sadəcə o "dahi" İntibah (Renessans) dövrünün gəlişini gözlədi. Bu mifi sonradan gələn İntibah dövrünün yazıçıları və alimləri, özlərini bəşəriyyətin mütləq xilaskarı kimi nümayiş etdirmək üçün uydurublar (uğurlu bir rebrendinq ediblər). Bəli, müəyyən bir tənəzzül mövcut idi, lakin heç bir elmi durğunluq yox idi. Müasir dünyamızın əsasını təşkil edən fundamental texnologiyalar məhz həmin o qaranlıq dövrdə kəşf edildi və kütləviləşdi: mexaniki saatlar, optik eynəklər, metallurgiyada domna sobaları, kənd təsərrüfatını kökündən dəyişən ağır təkərli kotan sistemləri məhz bu erada doğuldu. Və ən mühüm zərbə: "Universitet" strukturunun və ali təhsil konsepsiyasının özü məhz həmin o qaranlıq hesab edilən orta əsrlərin daxili məhsuludur.
27. Nyutonun başına alma düşməsi mifi
İshak Nyuton və ümumdünya cazibə qanununun kəşfi. Rəsmi uşaq hekayəsi olduqca sehirli təsvir olunur: alim bağda ağacın altında oturubmuş, qəfildən onun düz başına (təpəsinə) bir alma düşür və o dərhal: "Evrika! Cazibə qanununu tapdım!" deyə qışqırır. Bu, mürəkkəb elmi prosesləri bəsitləşdirmək üçün uydurulmuş şirin bir rəvayətdir. Nyuton öz şəxsi qeydlərində heç vaxt almanın onun başına vurduğunu yazmayıb. O, sadəcə taun karantini zamanı evdə pəncərədən baxarkən bağdakı almanın budaqdan yerə düşməsini vizual müşahidə edib. Və bu sadə mənzərə onun beynində ilk elmi sualı doğurub: almalar niyə hər zaman sağa-sola deyil, məhz birbaşa yerin mərkəzinə doğru (aşağı) düşür? Almanı yerə çəkən bu daxili qüvvə ilə ayı öz orbitində saxlayan qüvvə eyni sistemdirmi? Bu ilk sualdan sonra alim tam onilliklər boyu davam edən ağır riyazi və həndəsi hesablamalar apardı və yalnız bundan sonra ümumdünya cazibə qanununu formalaşdırdı. Başa dəyən alma nağılı isə bu nəhəng elmi zəhməti bəsit bir aneqdota çevirmək cəhdidir.
28. Troyada taxta at mifi
Yunanlar uzun illər boyu troyalıların müdafiə qalasını baxa bilmirlər, sonda nəhəng taxta at tikib içərisinə əsgərlər gizlədirlər, troyalılar isə bu atı böyük bir hədiyyə kimi qala qapılarından içəri daxil edərək öz sonlarını hazırlayırlar. Bu, Homerin "İliada" poemasının rəsmi bədii ssenarisidir, lakin biz bu dastan mətnini rəsmi sənədli reportaj kimi qəbul edə bilmərik. Bu bədii simvolizmdən uzaq duran ciddi hərbi tarixçilər sübut edirlər ki, o dövrün hərbi şərtlərində o məşhur "at" — əslində qala qapılarını darmadağın etmək üçün istifadə olunan, yanğınlardan qorunmaq üçün üzəri yaş heyvan (at) dəriləri ilə qaplanmış nəhəng bir hərbi taran olub. Yaxud bu ağır osad qurğusunun ön hissəsi sadəcə at başı formasında dizayn edilibmiş və dahi şair Homer bu bəsit taran alətini öz poemasında sehirli bir gizli hərbi plana çevirib.
29. "Fransız kartofu"nun (French Fries) Fransaya aid olması mifi
Biz bu məhsulu bütün qlobal restoran şəbəkələrində "French Fries", yəni fransızsayağı qızardılmış kartof adlandırırıq və adına görə elə zənn edirik ki, onun vətəni Fransadır.: Xeyr, fransızlar özlərinin icad etmədikləri bir xörəyi sadəcə uğurla öz adlarına brendləşdiriblər. Bu məhsulun əsl real vətəni — Belçikadır. Belçikanın Maas çayı sahilində yaşayan yerli sakinlər qədim dövrlərdən bəri çaydan tutduqları kiçik balıqları yağda qızardıb yeməyi çox sevirdilər. Qış aylarında çay tamamilə buz bağlayan an, yerli iaşə sahibləri öz daxili bizneslərini qorumaq üçün qətiyyətli bir hiylə işlətdilər: onlar kartofu balıq formasına salmaq üçün uzunsov nazik zolaqlar şəklində doğrayaraq eyni üsulla qaynar yağda qızartmağa başladılar. Bəs bu məhsul necə "fransız" oldu? Birinci Dünya müharibəsi zamanı Belçikanın fransızdilli bölgəsində döyüşən amerikalı əsgərlər ilk dəfə bu ləzzətli kartofun dadına baxdılar. Coğrafi olaraq harada olduqlarını tam anlamayan əsgərlər, ətrafda fransızca danışıldığı üçün bu resepti öz vətənlərinə "fransız kartofu" adı ilə apardılar və Hollivud mədəniyyəti vasitəsilə söz bu şəkildə qloballaşdı.
30. Piza qülləsinin qəsdən maili tikilməsi mifi
Bəzi rəsmi memarlıq nağılları bizi inandırmağa çalışır ki, Piza şəhərindəki o məşhur zəng qülləsinin yana doğru əyilməsi — dahi mühəndislərin öncədən planlaşdırdıqları daxili bir memarlıq fəlsəfəsi və heyrətamiz bir dizayn manifestidir. Xeyr, tamamilə yalandır. Bu qüllə — öz dövrünün mühəndis və memarlarının daxili qeyri-peşəkarlığının tam bir rəsmi rüsvayçılığıdır (fəlakətidir). Onlar ərazinin daxili geoloji quruluşunu yoxlamadan, yumşaq, bataqlıq tipli qruntun üzərində olduqca zəif və bəsit bir bünövrə qurdular. Nəticədə, qüllənin tikintisi hələ tam başa çatmamışdan çox-çox əvvəl gövdə yana doğru əyilməyə (çökməyə) başladı. Onun bütün sonrakı tikinti tarixi — daxili dizayn yox, mühəndislərin bu rüsvayçılığın qarşısını almaq üçün növbəti mərtəbələri əks tərəfə tərəf əyri tikərək balansı qorumaq uğrunda apardıqları çarəsiz mübarizə olub. Onun indiyə qədər aşmaması və qlobal bir vizual simvola çevrilməsi memarlıq dühası deyil, sadəcə kor və axmaq bir şansdır.
31. Karatedə qara kəmər sisteminin qədimliyi mifi
Döyüş sənətlərində "Qara kəmər". Kütləvi mədəniyyət bizim gözümüzün önünə dərhal əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülən qədim samuray ənənələrini, Şərq müdriklik fəlsəfəsini gətirir. Bu, sadəcə müasir dövrün xoş bir nağılıdır. Reallıqda döyüş sənətlərində istifadə olunan bu rəngli kəmərlər, tələbəlik dərəcələri (Kü və Dan sistemləri) tamamilə müasir dövrün — 1880-ci illərin daxili məhsuludur. Lakin bu sistem karate üçün deyil, cüdo sahəsi üçün kəşf edilib. Cüdonun böyük qurucusu Ciqoro Kano, öz tələbələrinin daxili səviyyələrini arenada vizual olaraq bir-birindən fərqləndirmək üçün bu rəngli kəmər sistemini rəsmi dövriyyəyə daxil etdi. Karate sahəsi isə bu dəb dalğasına qat-qat sonradan — 1920-ci illərdə qoşuldu; çünki karatenin dünyada rəsmi, sistemli və rəsmiləşdirilmiş bir idman növü kimi qəbul olunması üçün təcili olaraq belə bir dəbli daxili rebrendinqə kəskin ehtiyacı var idi. Həmin dövrə qədər tarixdə heç bir kəmər pilləkəni mövcut olmayıb.
32. Birinci rəqəmsal peykin (Sputnik-1) mürəkkəb cihaz olması mifi
1943-cü ildən başlayan soyuq müharibə erası, 1957-ci il. SSRİ kosmosa ilk süni peyki — "Sputnik-1" aparatını buraxır. Rəsmi sovet və dünya mətbuatı bu hadisəni bəşəriyyətə ağlasığmaz dərəcədə mürəkkəb, qabaqcıl elmi laboratoriya cihazları ilə təchiz olunmuş nəhəng bir texnoloji zəfər kimi təqdim etdi (sırıdı). Bəli, radio rabitəsi baxımından bu, böyük bir tarixi hadisə idi, lakin daxili struktur baxımından bu 83 kiloqramlıq metal kürənin dünyadakı yeganə və tək bir funksiyası var idi — o, sadəcə səmada siqnal verməli idi.Bu cihazın daxilində sadəcə bircə ədəd bəsit radioötürücü və adi batareyalar yer alırdı; onun heç bir elmi ölçmə və ya tədqiqat funksiyası yox idi. Bu, elmi nailiyyətdən çox, kosmik yarışda önə keçmək üçün qurulmuş qlobal bir piar gedişi, möhtəşəm bir rebrendinq əməliyyatı idi. Əsas məqsəd funksiya deyil, rəsmi olaraq dünyada ilk olmaq faktı idi və bütün dünyanın qəbul etdiyi bu bəsit "bip" səsi, ABŞ-ın daxili təbliğat maşını üçün ağır bir hərbi-siyasi zərbə oldu.
33. Vikinqlərin vahid bir millət olması mifi
Biz hər gün tarixi söhbətlərdə: "Vikinqlər bu ölkəni işğal etdi, vikinqlər bu dinə inanırdılar" cümlələrini işlədirik. Rəsmi dərsliklər vikinqləri bizə vahid bir xalq, bir millət və etnik qrup kimi təqdim edir. Real tarixdə "Vikinq" — heç bir millətin və ya etnik mənşəyin adı deyil idi. Vikinq — sadəcə bir peşənin, bir iş növünün adı idi. Bu söz qədim skandinaviya dilində sənədli olaraq "dəniz quldurluğu yürüşü" və ya "reydə çıxmış insan" mənasını verirdi. Bu, qədim skandinaviyalı sıravi fermerlərin, yerli tacirlərin və döyüşçülərin yay mövsümündə məşğul olduqları mövsümi bir startap (gəlir mənbəyi) idi. Onlar yayda vikinq fəaliyyətinə (yürüşünə) çıxır, payızda isə böyük qənimətlərlə öz doğma torpaqlarına, öz kənd təsərrüfatı fermalarına geri qayıdırdılar. Onları vahid, uniformalı bütöv bir xalq kimi vizual rəsmiləşdirən isə yalnız Hollivud ssenariləri və populyar kütləvi mədəniyyət oldu.