BAKI,VOA
Qədim Romada qadın gladiatorlar – müasir alimlər tərəfindən gladiatrix adlandırılan – nadir hallarda rast gəlinən, lakin mövcud olan bir fenomendir. Araşdırmalar göstərir ki, bəzi qadınlar Roma ictimai oyunlarında iştirak edirdi, baxmayaraq ki, bu təcrübə Roma yazıçıları tərəfindən tez-tez tənqid olunur və qanunvericilik vasitəsilə tənzimlənməyə cəhd edilirdi.
Qadın gladiatorlar qədim mənbələrdə tez-tez ludia (bir festival və ya əyləncə tədbirində çıxış edən qadınlar) və ya mulieres (qadınlar) kimi təsvir edilir, lakin nadir hallarda feminae (zərif xanımlar) kimi qeyd olunur. Bəzi alimlər bunu arenaya əsasən aşağı təbəqədən olan qadınların cəlb edilməsi ilə əlaqələndirir. Lakin yüksək təbəqədən olan qadınların da bu oyunlarda iştirak etdiyinə dair əhəmiyyətli dəlillər mövcuddur. Gladiatrix termini qədim dövrlərdə istifadə olunmamış, 1800-cü illərdə qadın gladiatorlara aid müasir bir anlayış kimi meydana çıxmışdır.
Arenada döyüşmək yolunu seçən qadınlar – və görünür ki, bu bir seçim idi – müstəqillik arzusu, şöhrət qazanmaq və ya borcdan azad olmaq kimi maddi mükafatlar əldə etmək üçün motivasiya olunmuş ola bilərdilər. Bir qadın arenaya girdiyi anda hörmətini itirirdi, lakin bəzi sübutlar qadın gladiatorların kişilərlə eyni dərəcədə şərəfləndirildiyini göstərir.
Qədim Romada qadınların rolu
Qədim Romada – istər Respublika dövründə, istərsə də İmperiya dövründə – qadınların azadlıqları məhdud idi və onlar kişilərlə olan münasibətləri ilə müəyyən edilirdi. Alim Brian K. Harvey yazır:
“Kişilərin fəzilətlərindən fərqli olaraq, qadınlar ev və ailə həyatına görə təriflənirdi. Onların fəzilətləri arasında cinsi sədaqət (castitas), ləyaqət hissi (pudicitia), ərinə sevgi (caritas), evlilik uyumu (concordia), ailəyə bağlılıq (pietas), məhsuldarlıq (fecunditas), gözəllik (pulchritudo), şənlik (hilaritas) və xoşbəxtlik (laetitia) var idi… Romada paterfamilias (ailənin kişi başçısı) vasitəsilə göstərildiyi kimi, patriarxal bir cəmiyyət mövcud idi.”
Qadınlar sosial statuslarından asılı olmayaraq ənənəvi qaydalara uyğun davranmalı idilər. Qadınların statusu kişilər tərəfindən yazılmış ədəbi mənbələrdə və müxtəlif qanunvericilik aktlarında açıq şəkildə göstərilir. Lakin qadınların öz vəziyyətləri haqqında nə düşündükləri məlum deyildi, çünki mövcud olan Roma ədəbiyyatının demək olar ki, hamısı kişilər tərəfindən yazılmışdır. Harvey qeyd edir:
“Qadınların öz həyatı və ümumiyyətlə qadınların rolu haqqında baxışlarını əks etdirən demək olar ki, heç bir ədəbi mənbəyimiz yoxdur.”
Bu baxımdan istisna təşkil edən yeganə şəxs I əsrə aid şairə Sulpicia-dır. O, sevgi haqqında yazdığı ilk şeirində sevgisini gizlətmək istəmədiyini bildirir:
“Adətə qarşı çıxmaq gözəldir, çünki bir qadın üçün daim görünüşünü cəmiyyətin gözləntilərinə uyğunlaşdırmaq yorucu olur.”
Sulpicia, məşhur natiq və hüquqşünas Servius Sulpicius Rufus-un qızı idi. Lakin o belə, atasının və əmisi Marcus Valerius Messalla Corvinusun nəzarəti altında idi.
Qadın gladiatorlarla bağlı qanunlar
Roma cəmiyyətində qadınların yerinin müəyyən olunması səbəbindən qadın gladiatorların mövcudluğunu qəbul etmək alimlər üçün çətin olub. Ludia termini tez-tez dini festivallarda çıxış edən aktrisalara aid edilir, lakin bəzi yazılarda qadınların məhz gladiator olduqları açıq şəkildə göstərilir.
E.ə. 11-ci il: Roma Senatı azad doğulmuş qadınların 20 yaşına qədər arenada iştirakını qadağan edən qanun qəbul etdi. Bu, belə bir praktikanın artıq mövcud olduğunu göstərir. Qanun yalnız azad doğulmuş qadınları əhatə edirdi, yəni qadın qullar hələ də döyüşə bilirdi.
İmperator Septimius Severus (193-211): 200-cü ildə bütün qadınların arenada döyüşməsini qadağan etdi. O, bunun qadınlara ümumi hörmətin azalmasına səbəb ola biləcəyini iddia edirdi. Maraqlıdır ki, bu qanun yüksək təbəqədən olan qadınların iştirakını hədəf alırdı, çünki onlar kişilər tərəfindən məhdudlaşdırılmış bir həyatdan gladiator həyatına üstünlük verə bilərdilər.
Lakin III əsrdə də qadın gladiatorlar var idi. Ostia şəhərində tapılmış bir yazıda Hostilianusun mulieres (qadınlar) döyüşməsinə icazə verdiyi qeyd olunur. Lakin feminae (zərif xanımlar) ifadəsi işlədilmədiyi üçün bəzi alimlər Severusun qanununun yalnız yüksək təbəqədən olan qadınlara aid olduğunu düşünürlər.
Gladiatorlar və oyunlar
Gladiator döyüşləri ilk dəfə 264-cü ildə senator Brutus Pera-nın oğulları tərəfindən atalarının dəfn mərasimi şərəfinə təşkil edilib. Qısa müddətdə bu döyüşlər siyasi və ictimai tədbirlərdə kütləvi əyləncəyə çevrildi. Qeyd etmək lazımdır ki, gladiatorlar mütləq ölümə göndərilmirdi. Çoxu peşəkar döyüşçü olaraq xüsusi məktəblərdə təlim keçirdi və sahibləri üçün dəyərli varlıqlar idi. Seneca bu döyüşlərin çox vaxt bir döyüşçünün qalib gəldikdən sonra mübarizəni dayandırması və ya nəticənin stans missus (heç-heçə) olaraq elan edilməsi ilə bitdiyini qeyd edir.
Kişi və qadın gladiatorlar müxtəlif döyüş növlərində təlim keçirdi:
Murmillo: Balıq formalı dəbilqə, qalxan və qılınc.
Retiarius: Yüngül silahlanmış, tor və mizraq ilə döyüşən.
Samnit: Qılınc, dəbilqə və qalxan.
Thracian: Əyri qılınc (sica) və kiçik dairəvi qalxan.
Qadın gladiatorlarla bağlı dəlillər
1996-cı ildə Londonda tapılmış və 2000-ci ildə açıqlanmış Great Dover Street Woman (Gladiator Qızı) qadın gladiatorların mövcudluğuna dair arxeoloji sübutlar verib. Təntənəli dəfn mərasimi, bahalı yağ lampaları və yandırılmış şam qalıqları bu şəxsin hörmətli bir gladiator olduğunu göstərir.
Bundan başqa, II əsrə aid Bodrumda tapılmış bir relyef, Ostia şəhərindəki yazı və Hamburqda saxlanılan qadın gladiator heykəli qadınların bu döyüşlərdə iştirak etdiyini təsdiqləyir.
Qadın gladiatorlar Roma cəmiyyətinin sosial gözləntilərinə meydan oxuyan nadir, lakin təsirli bir fenomendir. Onlar öz azadlıqları və şöhrətləri uğrunda döyüşərək tarixdə iz qoymuşdular.