BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal miqyaslı sülh müqavilələrinin imzalanmasına, yeni dövlətlərin yaranmasına və bütün dünyanı sarsıdan hərbi müdaxilələrə şahidlik edib. 26 mart – Cənubi Asiyada Pakistanın şərq hissəsinin qanlı müharibədən sonra ayrılaraq rəsmən Banqladeş dövlətinin müstəqilliyini elan etdiyi (1971) tarixi gündür. Yaxın Şərqin siyasi mənzərəsini dəyişən, Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqtonda onilliklər sürən müharibəyə son qoyan Misir və İsrail arasında tarixi sülh müqaviləsinin imzalandığı (1979) təqvimdir. Qlobal siyasət və iqtisadiyyat səhnəsində isə bu gün Avropada sərhədləri qaldıran Şengen müqaviləsinin rəsmən qüvvəyə mindiyi (1995) və Rusiya Federasiyasında Vladimir Putinin ilk dəfə dövlət başçısı seçildiyi (2000) gündür. Son illərin ən böyük infrastruktura zərbəsi olan Baltimorda nəhəng yük gəmisinin Frensis Skott Ki körpüsünü darmadağın etdiyi (2024) və Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənə hərbi müdaxiləyə başladığı (2015) tarix də məhz bu günə təsadüf edir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim Cənub Qaz Dəhlizi ilə bağlı diplomatik dialoqların və Qarabağda ekoloji protokolların təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Lüdviq van Bethovenin vəfatından Cənnət Qapısı təriqətinin kütləvi intiharına qədər – www.voa.az 26 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Səlahəddin Əyyubinin Misir rəhbərliyi: Yaxın Şərq tarixinin ən qüdrətli sərkərdələrindən olan Səlahəddin Əyyubi rəsmən Misir əmiri təyin edilərək böyük imperiyasının əsasını qoydu (1169).

Utrext Universitetinin yaradılması: Niderlandın və Avropanın ən qədim, ən nüfuzlu təhsil ocaqlarından biri olan Utrext Universiteti rəsmən fəaliyyətə başladı (1636).

Birləşmə aktının qanuniləşməsi: İngiltərə və Şotlandiya krallıqlarını vahid Böyük Britaniya adı altında birləşdirən "Birləşmə Aktı" rəsmən qanun halına gəldi (1707).

Karakas zəlzələsi: Cənubi Amerikada, Venesuelanın Karakas şəhərində baş verən dəhşətli zəlzələ şəhəri tamamilə yerlə-yeksan etdi və on minlərlə insanın həyatına son qoydu (1812).

Lüdviq van Bethovenin vəfatı: Bəşəriyyətin ən dahi bəstəkarlarından biri olan Lüdviq van Bethoven Avstriyanın paytaxtı Vyanada ağır xəstəlikdən sonra vəfat etdi (1827).

Mormon kitabının nəşri: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York ştatında Cozef Smit tərəfindən din tarixində böyük mübahisələr yaradan "Mormon kitabı" ilk dəfə rəsmən nəşr olundu (1830).

Paris Kommunasının formalaşması: Fransa-Prussiya müharibəsindən sonra Parisdə fəhlə sinfi rəsmi seçkilər keçirərək Paris Kommunasının hökumətini formalaşdırdı (1871).

Kino lentinin kommersiya istehsalı: Amerikalı sənayeçi Corc İstman tərəfindən qurulan "Eastman Kodak" şirkəti dünyada ilk dəfə olaraq ticarət məqsədli kino lentinin kütləvi istehsalına başladı (1885).

Uolt Uitmenin vəfatı: Amerika ədəbiyyatının klassiklərindən, sərbəst şeirin atası sayılan məşhur şair Uolt Uitmen vəfat etdi (1892).

Ədirnənin işğalı: Birinci Balkan müharibəsinin gedişində aylarla davam edən mühasirədən sonra Bolqarıstan hərbi qüvvələri Osmanlı imperiyasının strateji Ədirnə şəhərini ələ keçirdi (1913).

Qəzza döyüşü: Birinci Dünya Müharibəsinin Yaxın Şərq cəbhəsində, Fələstin ərazisində Osmanlı imperiyası qüvvələri ilə Britaniya ordusu arasında Birinci Qəzza döyüşü başladı (1917).

Ankarada milli təhsil islahatları: Türkiyə Respublikasında təhsil sisteminin milliləşdirilməsi və qızların təhsilə cəlb olunması üçün mühüm dövlət qərarları qəbul edildi (1926).

Böyük Britaniyada sürücülük imtahanları: Avtomobil qəzalarının artması səbəbindən Böyük Britaniya tarixində ilk dəfə olaraq rəsmi və məcburi sürücülük imtahanları tətbiq olundu (1934).

İspaniya vətəndaş müharibəsində son hücum: İspaniyada general Fransisko Frankonun rəhbərlik etdiyi millətçi qüvvələr respublikaçılara qarşı müharibəni bitirəcək həlledici sonuncu hücuma keçdilər (1939).

Yuqoslaviyanın ox dövlətlərinə qoşulması: Yuqoslaviya krallığı böyük xalq etirazlarına baxmayaraq İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyası ilə müttəfiqlik paktını rəsmən imzaladı (1941).

Auçvits düşərgəsində ilk qadın məhbuslar: İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Holokostun ən qorxunc mərkəzi olan Auçvits konsentrasiya düşərgəsinə ilk qadın məhbus qrupu rəsmən daxil edildi (1942).

İvodzima döyüşünün sonu: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Sakit okean cəbhəsində ən qanlı toqquşmalardan biri olan İvodzima döyüşündə Yaponiya qüvvələrinə qarşı mütləq qələbə çaldı (1945).

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının peyvənd qərarı: Amerikalı alim İonas Salk tərəfindən kəşf edilən poliovirus (uşaq iflici) peyvəndinin uğurlu sınaqları ictimaiyyətə rəsmən elan edildi (1953).

Qala Bravo nüvə sınağı ərəfəsi qərarları: Amerika Birləşmiş Ştatları Sakit okeanda həyata keçirdiyi nəhəng "Castle Bravo" termonüvə sınağının yaratdığı qlobal radiasiya təhlükəsini müzakirə etməyə başladı (1954).

Eksplorer üç peykinin fəzaya buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu kosmik yarışda Sovet İttifaqı ilə rəqabət çərçivəsində "Explorer 3" süni peykini uğurla orbitə buraxdı (1958).

Banqladeşin müstəqillik bəyannaməsi: Şərqi Pakistan rəhbəri Şeyx Mucibur Rəhman Qərbi Pakistanın hərbi əməliyyatlarına cavab olaraq rəsmən müstəqil Banqladeş dövlətinin yarandığını elan etdi (1971).

Bioloji silahlar konvensiyası: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çərçivəsində bəşəriyyət üçün böyük təhlükə olan bioloji və toksin silahların istehsalını, saxlanmasını qadağan edən tarixi konvensiya qüvvəyə mindi (1975).

Misir və İsrail sülh müqaviləsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqtonda, prezident Cimmi Karterin vasitəçiliyi ilə Misir prezidenti Ənvər Sadat və İsrail baş naziri Menaxem Begin tarixi sülh sazişini rəsmən imzaladılar (1979).

Sovet İttifaqında ilk azad seçkilər: Sovet İttifaqı tarixində ilk dəfə olaraq çoxnamizədli və nisbətən azad rəqabət şəraitində SSRİ Xalq Deputatları Qurultayına kütləvi seçkilər keçirildi (1989).

Oskar mükafatları mərasimi: Hollivudda keçirilən 62-ci Akademiya Mükafatları (Oskar) mərasimində "Driving Miss Daisy" filmi ən mühüm mükafatları qazanaraq kino tarixinə düşdü (1990).

Asunsyon müqaviləsi: Cənubi Amerikanın iqtisadi nəhəngləri olan Argentina, Braziliya, Paraqvay və Uruqvay ortaq gömrük və ticarət ittifaqı – MERKOSUR-u yaradan tarixi müqaviləni imzaladılar (1991).

Mayk Taysonun həbsi: Dünya boks tarixinin əfsanəsi Mayk Tayson məhkəmə tərəfindən zorlama ittihamı ilə təqsirli bilinərək altı il müddətinə rəsmən həbs cəzasına məhkum edildi (1992).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Somali qətnaməsi: Təhlükəsizlik Şurası Somalidəki vətəndaş müharibəsini və kütləvi aclığı dayandırmaq üçün ikinci sülhməramlı missiyanın (UNOSOM II) mandatını rəsmən təsdiqlədi (1993).

Şengen müqaviləsinin qüvvəyə minməsi: Avropa İttifaqı ölkələri arasında daxili sərhəd yoxlamalarını ləğv edən, vizasız hərəkət azadlığı gətirən Şengen müqaviləsi ilk 7 ölkədə rəsmən tətbiq olunmağa başladı (1995).

Cənnət Qapısı təriqətinin kütləvi intiharı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında "Cənnət Qapısı" (Heaven's Gate) adlı ufo-dini təriqətin 39 üzvü kometanın arxasındakı yadplanetli gəmiyə minmək inancı ilə kütləvi şəkildə intihar etdi (1997).

Oued Bouaxtou qətliamı: Əlcəzairdə davam edən qanlı vətəndaş müharibəsində radikal islamçı terrorçular Oued Bouaxtou kəndinə hücum edərək onlarla silahsız kəndlini qətlə yetirdilər (1998).

Cek Kevorkyanın məhkum edilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında sağalmaz xəstələrə evtanaziya (könüllü ölüm) tətbiq edən və "Ölüm həkimi" kimi tanınan doktor Cek Kevorkyan ikinci dərəcəli qətl ittihamı ilə rəsmən məhkum olundu (1999).

Melissa virusunun yayılması: İnternet tarixində ən dağıdıcı kiberhücumlardan biri olan "Melissa" kompüter qurdu qlobal şəbəkəyə buraxıldı və dünyanın ən böyük korporasiyalarının e-poçt sistemlərini çökdürdü (1999).

Vladimir Putinin prezident seçilməsi: Rusiya Federasiyasında Boris Yeltsinin istefasından sonra keçirilən prezident seçkilərinin ilk turunda Vladimir Putin mütləq səs çoxluğu toplayaraq ilk dəfə rəsmən dövlət başçısı seçildi (2000).

Tayvanda kütləvi etirazlar: Çin Xalq Respublikasının Tayvanın müstəqillik elan edəcəyi təqdirdə hərbi güc tətbiqini qanuniləşdirən "Anti-Bölünmə Qanunu"na qarşı Taybeydə yüz minlərlə insan kütləvi nümayişə çıxdı (2005).

Şotlandiyada siqaret qadağası: Şotlandiya parlamenti bütün qapalı ictimai yerlərdə, o cümlədən pab və restoranlarda siqaret çəkməyi rəsmən qadağan edən tarixi qanunu qüvvəyə mindirdi (2006).

Ukraynada parlament seçkiləri: Ukraynada "Narıncı İnqilab"dan sonra keçirilən ilk parlament seçkilərində Rusiya yönümlü qüvvələrlə qərbpərəst siyasi bloklar arasında gərgin rəqabət baş tutdu (2006).

Cənubi Koreya gəmisinin batırılması: Cənubi Koreya hərbi dəniz qüvvələrinə məxsus "Çonan" (ROKS Cheonan) korveti Sarı dənizdə Şimali Koreyanın atdığı torpedo zərbəsi nəticəsində ikiyə bölünərək batdı, 46 dənizçi həlak oldu (2010).

Suriya vətəndaş müharibəsində toqquşmalar: Suriyanın Dəra və Latakiya şəhərlərində Bəşər Əsəd rejiminə qarşı nümayiş edən kütlələr ilk dəfə olaraq hökumət və Baas partiyası binalarına od vurdular (2011).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Suriya elçisi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının və Ərəb Dövlətləri Liqasının xüsusi sülh elçisi Kofi Annan Suriyadakı qanlı müharibəni dayandırmaq üçün Dəməşqə tarixi səfər etdi (2012).

Misirdə kütləvi edam hökmü: Misirdə hərbi çevrilişdən sonra qurulan məhkəmə devrilmiş Müsəlman Qardaşlar təşkilatının 500-dən çox tərəfdarını eyni gündə edam cəzasına məhkum edərək qlobal şok yaratdı (2014).

Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənə hərbi müdaxiləsi: Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi ərəb koalisiyası Yəməndə dövlət çevrilişi edən Husi qiyamçılarına qarşı "Qətiyyət Fırtınası" adlı irimiqyaslı hava əməliyyatına rəsmən başladı (2015).

Almaniya hava yolları faciəsinin istintaqı: Fransa Alplarında çırpılan "Germanwings" sərnişin təyyarəsinin qara qutusu açıldıqdan sonra ikinci pilotun qapını bağlayaraq təyyarəni qəsdən dağa çırpdığı rəsmən ictimaiyyətə elan olundu (2015).

Rusiyada korrupsiyaya qarşı kütləvi etirazlar: Rusiya Federasiyasının onlarla şəhərində müxalifət lideri Aleksey Navalnının çağırışı ilə yüksək rütbəli məmurların korrupsiya hallarına qarşı rəsmən icazə verilməyən kütləvi etiraz aksiyaları keçirildi (2017).

Rus diplomatların kütləvi qovulması: Böyük Britaniyada sabiq rus casusu Sergey Skripalın zəhərlənməsinə cavab olaraq Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı ölkələri eyni gündə 100-dən çox rəsmi Rusiya diplomatını deportasiya etdi (2018).

Amerika Birləşmiş Ştatlarının fəza qüvvələri təşəbbüsü: Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi qlobal kosmik rəqabətdə üstünlüyü qorumaq məqsədilə ölkənin silahlı qüvvələrinin yeni bir qolu kimi "Kosmik Qüvvələri"n yaradılması strategiyasını rəsmiləşdirdi (2018).

Avropa Parlamentinin müəllif hüquqları direktivi: Avropa Parlamenti internet məkanında texnoloji nəhənglərin xəbər və sənət əsərlərinə görə ödəniş etməsini məcburiləşdirən mübahisəli "Müəllif hüquqları direktivi"ni rəsmən qəbul etdi (2019).

COVID pandemiyasının qlobal iqtisadi zərbəsi: Qlobal koronavirus qapanmaları səbəbindən Amerika Birləşmiş Ştatlarında işsizlik müraciətlərinin sayı bir həftə ərzində 3 milyon nəfəri keçərək tarixi rekorda çatdı (2020).

Süveyş kanalında tıxacın davamı: Misirdə Süveyş kanalını bağlayan "Ever Given" konteyner gəmisinin xilasedilmə əməliyyatları üçüncü günündə də iflasa uğradı, qlobal neft qiymətləri sürətlə qalxdı (2021).

Çin və İran strateji müqaviləsi: Çin Xalq Respublikası və İran İslam Respublikasının xarici işlər nazirləri Tehranda Amerika sanksiyalarına qarşı yönəlmiş 25 illik genişmiqyaslı iqtisadi və təhlükəsizlik əməkdaşlıq sazişini imzaladılar (2021).

İsraildə məhkəmə islahatlarına qarşı etirazlar: İsrail Baş nazirinin mübahisəli məhkəmə islahatlarına etiraz edən müdafiə nazirini işdən çıxarması ölkə daxilində yüz minlərlə insanın küçələrə axışmasına və ümumi tətilə səbəb oldu (2023).

Şotlandiyada yeni baş nazir: Şotlandiya Milli Partiyasının daxili səsverməsində qalib gələn Həmzə Yusif rəsmən Şotlandiyanın ilk müsəlman və ən gənc Baş naziri (Birinci Nazir) seçildi (2023).

Baltimor körpüsünün çökməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Merilend ştatında, Baltimor limanında idarəetməni itirən nəhəng konteyner gəmisi "Frensis Skott Ki" körpüsünün dayağına çırpılaraq körpünü tamamilə darmadağın etdi (2024).

Julian Assanjın məhkəmə qələbəsi: "WikiLeaks" təşkilatının qurucusu Julian Assanj Böyük Britaniya Ali Məhkəməsində Amerika Birləşmiş Ştatlarına ekstradisiya edilməsinə qarşı apardığı mübarizədə müvəqqəti və mühüm bir rəsmi qələbə qazandı (2024).

Qəzzada humanitar böhran hesabatı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının humanitar agentlikləri Qəzza zolağında davam edən müharibə və qida blokadası səbəbindən əhalinin tamamilə rəsmi aclıq həddinə çatdığını bəyan etdi (2024).

Seneqal seçkilərinin təsdiqi: Seneqalda keçirilən prezident seçkilərinin ardından mövcud iqtidar rəqib müxalifət namizədi Bassirou Diomaye Fayenin birinci turda mütləq qələbəsini rəsmən tanıdığını elan etdi (2024).

Rusiyada terror fəsadları və istefalar: "Crocus City Hall" terror hücumundan sonra Rusiya Federasiyasında təhlükəsizlik zəifliyinə görə güc strukturları daxilində kütləvi yoxlamalar və vəzifədən uzaqlaşdırmalar başladı (2024).

Türkiyədə iqtisadi qərarlar: Türkiyə Respublikasının Mərkəzi Bankı inflyasiyanın qarşısını almaq məqsədilə gözlənilmədən və kəskin şəkildə uçot dərəcəsini artıraraq pul siyasətini daha da sərtləşdirdi (2024).

İndoneziyada daşqınların fəsadları: İndoneziyanın bir neçə adasını vuran aramsız yağışlar və sürüşmələr nəticəsində təxliyə olunan insanların sayı on minləri keçdi, beynəlxalq yardım tələb olundu (2024).

Avropa İttifaqının rəqəmsal təhqiqatları: Avropa İttifaqı Komissiyası qlobal texnoloji nəhənglərə qarşı antimonopoliya təhqiqatını dərinləşdirərək yeni milyardlıq cərimə ehtimallarını rəsmən gündəmə gətirdi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Cənub Qaz Dəhlizi forumunun davamı: Azərbaycan Respublikasının Energetika Nazirliyi Avropa İttifaqı ilə strateji enerji tərəfdaşlığı çərçivəsində Balkan ölkələrinə təbii qaz tədarükünün artırılması barədə yeni rəsmi memorandumlar imzaladı (2024).

Azərbaycan və Avropa İttifaqı rəqəmsal dialoqu: Bakı şəhərində hökumət nümayəndələri və Avropa qurumları arasında ölkənin dövlət xidmətlərində süni intellektin tətbiqini genişləndirən rəsmi rəqəmsal əməkdaşlıq sənədi qüvvəyə mindi (2024).

Qarabağda yeni su anbarının təməli: İşğaldan azad edilmiş Zəngilan və Qubadlı bölgələrinin kənd təsərrüfatı ehtiyaclarını qarşılamaq üçün dövlət büdcəsi hesabına yeni və müasir su anbarının rəsmi təməlqoyma mərasimi keçirildi (2025).

Türk Dövlətləri Təşkilatının ekologiya protokolu: Azərbaycan rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələr arasında Xəzər dənizi hövzəsinin ekoloji mühafizəsi və ortaq Yaşıl Enerji şəbəkəsinin yaradılması barədə rəsmi protokol təsdiqləndi (2025).