BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Uzun illər ərzində valideynlər tərəfindən uşaqlara öyrədilən "Yad adamlardan uzaq dur" prinsipi təhlükələrdən qorunmanın əsas üsullarından biri hesab olunurdu. Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, cəmiyyətin və texnologiyanın sürətlə dəyişdiyi müasir dövrdə bu yanaşma artıq uşaqların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kifayət etmir və bəzi hallarda əks nəticə verə bilər.
Uşaq təhlükəsizliyi üzrə mütəxəssislər və beynəlxalq təşkilatlar hesab edirlər ki, uşaqlara yalnız yad insanlardan qorunmağı öyrətmək əvəzinə, təhlükəli davranışları tanımaq bacarığı aşılanmalıdır.
Statistik məlumatlar da bunu təsdiqləyir. ABŞ-ın İtkin Düşmüş və İstismar Olunan Uşaqlar üzrə Milli Mərkəzinin (NCMEC) məlumatına görə, uşaqlara qarşı zorakılıq və istismar hallarının böyük əksəriyyəti onların tanıdığı və etibar etdiyi şəxslər – qohumlar, qonşular, müəllimlər və ya idman məşqçiləri tərəfindən törədilir.
BMT-nin Uşaq Fondunun (UNICEF) araşdırmaları göstərir ki, ailələrin maarifləndirmə prosesində yalnız "yad insan" anlayışına diqqət yetirməsi uşaqları yaxın çevrələrində baş verə biləcək təhlükəli davranışları tanımaq imkanından məhrum edir.
Mütəxəssislərin fikrincə, rəqəmsal texnologiyaların inkişafı da riskləri dəyişdirib. Artıq təhlükə yalnız küçədə və ya ictimai yerlərdə deyil, internet vasitəsilə uşağın yaşadığı mühitə daxil ola bilir.
Uşaq təhlükəsizliyi üzrə fəaliyyət göstərən Internet Keep Safe Coalition təşkilatının ekspertləri bildirirlər ki, cinayətkarlar sosial şəbəkələr və onlayn oyun platformaları vasitəsilə uşaqlarla uzunmüddətli əlaqə quraraq onların etibarını qazanmağa çalışırlar. Bu proses "onlayn ələalma" (Online Grooming) adlanır.
Bu üsulla əvvəlcə yad olan şəxs zaman keçdikcə uşağın gözündə yaxın dosta çevrilir və beləliklə, "yad adam təhlükəlidir" prinsipi praktik olaraq öz təsirini itirir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, "yad adamlardan qorx" yanaşmasının başqa bir mənfi tərəfi də fövqəladə vəziyyətlərdə ortaya çıxır. Məsələn, uşaq izdihamlı yerdə valideynini itirdikdə tanımadığı insanlardan kömək istəməkdən çəkinə və təhlükəli vəziyyətdə qala bilər.
Bu səbəbdən Böyük Britaniyanın Uşaqlara Qarşı Zorakılığın Qarşısının Alınması üzrə Milli Cəmiyyəti (NSPCC) uşaqlara "təhlükəsiz yad insanlar" anlayışının öyrədilməsini tövsiyə edir. Bunlara polis əməkdaşları, təhlükəsizlik işçiləri, mağaza əməkdaşları və yanında uşağı olan analar daxildir.
Müasir pedaqoji yanaşmalar insanları "tanış" və "yad" kimi deyil, davranışlarına görə qiymətləndirməyi daha düzgün hesab edir.
ABŞ-da uşaq təhlükəsizliyi üzrə mütəxəssis Patti Fitzcerald tərəfindən hazırlanan "Safely Ever After" proqramında "yad adam" anlayışı "hiyləgər insanlar" (Tricky People) anlayışı ilə əvəz edilir.
Bu yanaşmanın əsas prinsiplərindən biri uşağın onu narahat edən, qorxudan və ya çaşdıran heç bir hadisəni valideynindən gizlətməməsidir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, hər hansı şəxsin uşaqdan müəyyən hadisəni və ya toxunuşu sirr saxlamağı tələb etməsi təhlükənin ilk əlamətlərindən biridir.
Digər mühüm qayda isə böyüklərin uşaqlardan kömək istəməməsidir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, hər hansı yetkin şəxsin itmiş heyvanı axtarmaq, əşya daşımaq və ya yol göstərmək bəhanəsi ilə uşağı təkbaşına köməyə çağırması şübhəli davranış hesab olunmalı, uşaq belə hallarda dərhal uzaqlaşaraq etibar etdiyi böyüyə məlumat verməlidir.
Avropa Şurasının uşaqların müdafiəsi ilə bağlı tövsiyələrinə görə, uşaqlara öz bədənləri üzərində qərar vermək hüququnun olduğu, onları narahat edən hər hansı fiziki təmasa, hətta bunu yaxın qohum etsə belə, "yox" deməyin normal olduğu öyrədilməlidir. Eyni zamanda, uşaqlara təhlükəsiz və təhlükəli toxunuş arasındakı fərq izah edilməlidir.
Mütəxəssislərin fikrincə, müasir dövrdə valideynlərin rolu yalnız qadağalar qoymaq deyil, uşaqlarla açıq ünsiyyət qurmaq, onları dinləmək və müxtəlif vəziyyətlərdə düzgün qərar verməyi öyrətməkdən ibarət olmalıdır. Bu yanaşma həm real həyatda, həm də rəqəmsal mühitdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin edilməsində daha effektiv hesab olunur.