Şərq musiqi fəlsəfəsi ilə Qərb klassik sənətinin ən möhtəşəm kəsişmə nöqtəsi olan Ərəb operası, Yaxın Şərqin mədəni intibahının ən parlaq səhifələrindən biridir. Əsrlər boyu muğam və bədii şeir üzərində formalaşan ərəb dünyası, XIX əsrin ikinci yarısından etibarən opera sənəti ilə tanış olub, bu sənəti öz milli kimliyi ilə sintez edərək unikal bir janr ortaya qoyub.
Ərəb operasının yaranma tarixi və ilk intibah
Ərəb dünyasında opera sənətinin institusional təməli 1869-cu ildə Misirdə qoyulub. Misir xədivi (hakimi) İsmayıl Paşanın əmri ilə Süveyş kanalının açılışı şərəfinə Afrikada və Yaxın Şərqdə ilk teatr binası – Xədiviyyə Kral Operası (Khedivial Opera House) inşa edilib.
İsmayıl Paşa bu açılış üçün italyan bəstəkarı Cüzeppe Verdiyə xüsusi bir opera sifariş verir. Beləliklə, qədim Misir tarixindən bəhs edən və dünya opera sənətinin şah əsərlərindən sayılan “Aida” operası bəstələnir. Texniki gecikmələr səbəbindən teatrın açılışında Verdinin “Riqoletto”su oynanılsa da, “Aida” iki il sonra, 1871-ci ildə məhz Dəməşq və Qahirə musiqi mühitinin də dəstəyi ilə bu səhnədə dünya premyerasını edir. 1971-ci ildə baş verən yanğına qədər Xədiviyyə Operası regionun əsas mədəniyyət ocağı rolunu oynayıb.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində isə livanlı və suriyalı ziyalıların Misirə köçməsi ilə (əl-Nəhda / Ərəb İntibahı dövrü) opera ərəb dilinə uyğunlaşdırılmağa başladı.
Janrın baniləri və bariz simaları
Ərəb opera sənəti yalnız Qərb əsərlərinin ifasından ibarət qalmadı, yerli bəstəkarların sayəsində “Ərəb Operası” adlı milli janr formalaşdı. Bu sahədə ən bariz simalar bunlardır:
Seyid Dərviş (1892–1923): Müasir ərəb musiqisinin atası sayılan misirli bəstəkar. O, Qərb operası strukturlarını ərəb muğamları və xalq melodiyaları ilə birləşdirərək ilk milli musiqili teatr və operettaları (“Şəhrizad”, “Əl-Baruka”) ərsəyə gətirib.
Məhəmməd Əbdülvahab (1902–1991): Ərəb musiqisində böyük islahatçı. O, simfonik orkestrləşdirməni ərəb vokal sənətinə daxil edərək monumental musiqili kompozisiyalar yaradıb.
Rahbani Qardaşları (Asi və Mənsur Rahbani): Livanın musiqi dahiləri. Onlar 1950-70-ci illərdə operetta və musiqili teatr janrını zirvəyə qaldırdılar. Folklor mövzularını klassik orkestr və çoxsəsli xor ilə sintez edərək müasir Livan ərəb operasının təməlini qoydular.
Şərif Muhiddin Heydər (1892–1967): Bağdad Musiqi Akademiyasının qurucusu olan bu bəstəkar və ud ustadı, ərəb klassik musiqi alətlərini simfonik opera çərçivəsinə daxil edən ilk şəxslərdən olub.
Dünya şöhrətli ulduzlar və əfsanəvi vokalçılar
Ərəb dünyası operaya həm dramatik soprano və tenorlar bəxş edib, həm də ənənəvi musiqini opera səviyyəsinə qaldıran əfsanələr yetişdirib:
Feyruz (Fairouz): Rahbani qardaşlarının bəstələdiyi onlarla milli operanın və musiqili dramın baş ifaçısı. Onun vokal texnikası və səs rəngi ərəb opera-teatr sənətinin vizit kartı hesab olunur.
Amel Brahim-Djelloul: Əslən Əlcəzairdən olan dünya şöhrətli fransız opera müğənnisi (soprano). Paris Milli Operası daxil olmaqla Avropanın ən böyük səhnələrində çıxış edir. O, Qərb klassikası ilə bərabər, ərəb-əndəlus musiqisini opera üslubunda dünyaya tanıdır.
Fatma Said: Müasir dövrün ən parlaq misirli soprano ulduzu. Milandakı məşhur “La Scala” teatrının akademiyasında təhsil alan ilk misirlidir. BBC tərəfindən “Yeni Nəsil Sənətçisi” seçilib və dünyanın ən nüfuzlu opera festivallarının baş ifaçısıdır.
Rasha Rizk: Suriyalı məşhur soprano. Paris Milli Konservatoriyasının məzunudur. Klassik opera ifaçılığı ilə yanaşı, ərəb cazı və simfonik layihələrin rəhbəridir.
Dima Orsho: Suriyalı digər tanınmış soprano və bəstəkar. Şərq vokal bəzəklərini (mikrotonal oxunuşları) opera daxilinə inteqrasiya edən unikal səs sahibidir.
Müasir dövrdə ərəb operasının mərkəzləri
Hazırda ərəb dünyasında opera sənəti dövlət səviyyəsində dəstəklənir və Krallıqların nüfuz simvolu sayılır. Regionun ən möhtəşəm müasir opera binaları bunlardır:
Qahirə Opera Evi (Misir): 1988-ci ildə Yaponiyanın dəstəyi ilə inşa edilən yeni kompleks. tərkibində Qahirə Simfonik Orkestri və Qahirə Opera Trrupasını barındırır.
Məsqət Kral Opera Evi (Oman): 2011-ci ildə Sultan Qabusun əmri ilə tikilib. Körfəz regionunda ilk rəsmi opera binasıdır. İslam memarlığı ilə son texnologiyanın vəhdətidir və Placido Dominqo, Andrea Boçelli kimi qlobal ulduzları mütəmadi qəbul edir.
Dubay Operası (BƏƏ): 2016-cı ildə ənənəvi ərəb gəmisi formasında inşa edilmiş çoxfunksiyalı sənət mərkəzi.
Kral Əbdüləziz Dünya Mədəniyyət Mərkəzi (Ithra – Səudiyyə Ərəbistanı): “Vizyon 2030” çərçivəsində ölkədə ilk kütləvi opera tamaşalarının səhnələşdirildiyi modern platformadır.
Müasir şah əsərlər: Şərq muğamı və Qərb simfoniyası
Müasir ərəb operası artıq ərəb dilində yazılan tammetrajlı dramatik əsərlərlə zəngindir. Livanlı bəstəkar Mənsur Rahbaninin “Müttəhəmlər” (The Accused) və “Zənubiya” operaları, eləcə də misirli bəstəkar Həsən Rəşid və Əziz Əl-Şuvanın əsərləri bu janrın sütunlarıdır. Şərq musiqisindəki “yarım tonlar” (mikrotonlar) Qərb orkestrinə uyğunlaşdırılaraq, klassik operanın dramatik gücü ilə Şərqin kədərli ruhunu eyni səhnədə birləşdirir.