Azərbaycan musiqi tarixinin bənzərsiz sədası, milli muğam və estrada sənətinin kəsişməsində bir məktəb yaratmış Şövkət Ələkbərova yalnız bir ifaçı deyil, bütöv bir millətin musiqi yaddaşı, ruhunun səsidir. Onun səsindəki məxməri liriklik, intonasiya təmizliyi, dərin fəlsəfi kədər və eyni zamanda sarsılmaz xalq ruhu onu Şərq vokal sənətinin ən uca zirvələrinə yerləşdirir.

Bəs Şərq dünyasının nəhəng musiqi xəritəsinə baxsaq, Şövkət Ələkbərovanı öz epoxası, səs rəngi, ifaçılıq fəlsəfəsi və millətin mənəvi anası statusu ilə hansı ərəb müğənnisi ilə qarşılaşdırmaq olar?

ArabAZ iki dahi sənətkar arasında paralellər apararaq , bu sualın ən doğru, bədii və elmi cavabı Livanın və bütün ərəb dünyasının canlı əfsanəsi, “Şərqin Səsi” adlandırılan Feyruz və ərəb klassik musiqisinin “Piramidası” Ümmü Gülsüm düetində gizlənidiyini bildirir. Lakin Şövkət xanımın səsindəki zəriflik, lirik-dramatik struktur və ifa etdiyi mahnıların coğrafi-mədəni çəkisi bizi daha çox Feyruz ilə paralellər aparmağa sövq edir. Gəlin, Şərqin bu iki dahi qadınının sənət dünyasını qarşılaşdıraq.

Səs diapazonu

Şövkət Ələkbərovanın səsi lirik-dramatik sopranodur, lakin bu səs sadəcə texniki göstərici deyil. O, Azərbaycan muğamının mikroskopik səs rənglərini (mikrotonları) böyük ustalıqla təqdim edirdi. Şövkət xanım “Segah” oxuyarkən dinləyicini hansı mənəvi düşüncələrə qərq edirdisə, eyni dramatikliyi və səmimiyyəti bəstəkar mahnılarında da (“Tez gəl”, “Məhəbbət”, “Dərələr”) qoruyub saxlayırdı.

Livanlı Feyruz da eynilə ərəb musiqisində bir vokal inqilabıdır. Onun səsi bəşəri sülhün, dağların və dumanlı Şərq səhərlərinin simvoludur. Feyruz ərəb musiqi elmindəki qəliz “Məqam” (bizim muğamların qarşılığı) sistemini inanılmaz bir yüngüllük, zəriflik və estetik daxili intizamla oxuyur.

Qarşılaşdırma etsək, Şövkət Ələkbərovanın ifasındakı səmimiyyət və “bağırmadan”, səsin daxili gücü ilə insanı ağlatmaq bacarığı Feyruzun vokal üslubunun təməli olduğunu deyə bilərik. Hər iki müğənni də səs texnikasını nümayiş etdirməkdən daha çox, sözün və musiqinin fəlsəfəsini dinləyiciyə ötürməyi hədəfləyirdi.

Milli simvol statusu: “Xalqın anası” və “Livanın ruhu”

Şövkət Ələkbərova Azərbaycan xalqı üçün sadəcə bir sənətçi deyildi. O, çətin günlərdə, xüsusən Qarabağ münaqişəsinin başladığı, qanlı yanvar hadisələrinin yaşandığı dövrdə xalqın dərdinə şərik olan, konsertlərində minlərlə insana mənəvi təsəlli verən bir fədakarlıq simvolu idi. “Qarabağ şikəstəsi”ni onun ifasında dinləyən hər bir azərbaycanlı üçün Şövvət xanım Vətənin səsinə çevrilmişdi.

Feyruz da Livan üçün eyni və bəlkə də daha ağır bir missiyanı yerinə yetirib. Livanda uzun illər davam edən vətəndaş müharibəsi zamanı Feyruz ölkəni tərk etmədi, lakin heç bir siyasi və ya dini qruplaşmanın tərəfini də tutmadı. O, evində oturdu və yalnız Livan üçün, Beyrut üçün mahnılar oxudu (“Li Beirut“). Müharibə edən hər iki tərəf – xristianlar və müsəlmanlar – radioda Feyruzun səsi gələndə silahları yerə qoyurdular. O, parçalanmış bir milləti mənəvi olaraq birləşdirən yeganə qüvvə idi.

Həm Şövkət Ələkbərova, həm də Feyruz öz millətlərinin mənəvi pasportu statusunu qazanıblar. Onların mənsub olduqları xalqlar bu iki qadını sadəcə “müğənni” kimi deyil, toxunulmaz bir milli dəyər kimi qəbul edirlər.

Klassika ilə müasirliyin vəhdəti

Şövkət Ələkbərovanın sənətinin bu dərəcədə əzəmətli olmasının bir səbəbi də onun Tofiq Quliyev, Cahangir Cahangirov, Rauf Hacıyev kimi dahi bəstəkarlarla işləməsi idi. O, klassik Azərbaycan muğam təfəkkürünü Qərb tipli simfonik və estrada musiqisi ilə elə sintez etdi ki, ortaya tamamilə unikal bir janr çıxdı.

Feyruzun karyerası isə onun həyat yoldaşı Asi Rahbani və qaynı Mənsur Rahbani (Rahbani qardaşları) ilə birbaşa bağlıdır. Rahbani qardaşları ərəb musiqisində köklü bir islahat apararaq, uzun və bəzən yorucu olan klassik ərəb mahnı formalarını qısaldıb, onlara Qərb simfonizmini, caz elementlərini və Livan folklorunu əlavə etdilər. Feyruz bu yeni musiqi dilinin canı və bədəni oldu.

Azərbaycan musiqisində Tofiq Quliyev və Şövkət Ələkbərova tandemi nə idisə, ərəb musiqisində Rahbani qardaşları və Feyruz ittifaqı eyni iqlimi yaradırdı. Hər iki ifaçı musiqidə köhnəliyi aradan qaldıraraq, milli köklərə bağlı müasir bir məktəb qurdular.

Şövkət xanımın ərəb dünyasına səfərləri

Bu qarşılaşdırmanı sadəcə nəzəriyyə olaraq qoymaya bilərik. Şövkət Ələkbərova yaradıcılığının pik dövrlərində xarici ölkələrə, o cümlədən Yaxın Şərqə – İraq, Suriya, Misir, Livana uğurlu qastrol səfərləri etmişdi. Ərəb dünyası onun ifasındakı muğam elementlərini, səsinin mistik qüdrətini heyrətlə qarşılamışdı. O, ərəb tamaşaçısı qarşısında çıxış edərkən ərəb dilində mahnıları elə bir aksentlə və ruhla oxumuşdu ki, yerli mətbuat onun haqqında “Şərqin dahi bülbülü” başlığı ilə məqalələr yazmışdı. Feyruzun vətəni Livanda da onun səsinin əks-sədası yayılmışdı.

İki fərqli coğrafiyada, eyni səs

Əgər Ümmü Gülsüm öz əzəməti, səhnə dramı və imperativ səs tonu ilə bizim Xantəala (Xan Şuşinski) və ya daha dramatik muğam ustadlarımıza bənzəyirsə, Feyruz tam mənası ilə Şövkət Ələkbərovanın ərəb musiqi aynasındakı əksidir.

Hər iki qadın sənətkar səsi alətə deyil, ruha çevirməyi bacardı.Mahnılarında vətənə, torpağa, saf sevgiyə və insan mənəviyyatına toxundu.

Ucuz şou və populyarlıqdan uzaq duraraq, aristokratik sənətkar duruşunu ömrünün sonunadək qorudu.

Şövkət Ələkbərova Azərbaycan üçün nə qədər müqəddəs və əvəzolunmazdırsa, Feyruz da bütöv bir coğrafiyanı öz səsi ətrafında toplayan eyni dərəcədə ilahi bir qüvvədir. Onların qarşılaşdırılması Şərq musiqisinin sərhəd tanımayan mənəvi vəhdətinin ən gözəl sübutudur.