BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Dekolonizasiya anlayışının yalnız Qərb mərkəzli nəzəri çərçivələr daxilində deyil, qeyri-Qərb cəmiyyətlərinin tarixi təcrübəsi və yerli müqavimət nümunələri əsasında yenidən qiymətləndirilməsi çağırışları artır.

Müasir sosial elmlərdə dekolonizasiya anlayışı əsasən İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə Avropadakı siyasi dəyişikliklər və London, Paris, Amsterdam kimi mərkəzlərdə formalaşan nəzəri məktəblər üzərindən izah edilir.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu yanaşma bəzən müstəmləkəçilik əleyhinə düşüncəni yenidən keçmiş müstəmləkəçi dövlətlərin yaratdığı intellektual çərçivələrə bağlamaq riski yaradır.

Dekolonizasiya yalnız siyasi deyil, zehni prosesdir

Türkiyəli fikir adamı Cəmil Meriçə görə, klassik müstəmləkəçiliyin yerini zamanla mədəni müstəmləkəçilik tutub.

Bu yanaşmaya əsasən, müstəmləkəçilik yalnız torpaqların işğalı ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda dillərin, mədəniyyətlərin və düşüncə sistemlərinin təsir altına alınmasını da əhatə edir.

Bu baxımdan həqiqi dekolonizasiya yalnız siyasi müstəqillik deyil, həm də intellektual və mədəni müstəqillik tələb edir.

Müasir akademik müzakirələrdə dəkolonizasiya ilə bağlı nəzəriyyələrin böyük hissəsi postkolonial yanaşmalar üzərindən qurulur. Lakin bəzi tədqiqatçılar bildirirlər ki, hətta bu nəzəriyyələr belə tarixə çox vaxt Avropa mərkəzli baxış prizmasından yanaşır və qeyri-Qərb dünyasının özünəməxsus müqavimət təcrübələrini kölgədə qoyur.

Osmanlı Afrikası dekolonizasiya tarixində nümunə kimi göstərilir

Dekolonizasiya anlayışının yalnız XX əsrin ortalarından başlayan siyasi proseslərlə məhdudlaşdırılmaması, daha əvvəlki dövrlərdəki yerli müqavimət formalarının da araşdırılması təklif edilir.

Bu çərçivədə Osmanlı imperiyasının Afrika ilə münasibətləri fərqli bir tarixi nümunə kimi təqdim olunur.

Tədqiqatçılar Osmanlı Afrikasında baş verən proseslərin müstəmləkəçilik əleyhdarı yaddaşın öyrənilməsi üçün mühüm mənbə ola biləcəyini qeyd edirlər.

Əbu Bəkir Əfəndinin Keyptaun fəaliyyəti

XIX əsrdə Cənubi Afrikanın Keyptaun bölgəsində yaşayan müsəlman icması Britaniya müstəmləkə idarəçiliyinin mədəni və hüquqi təsiri ilə üzləşirdi.

1862-ci ildə Osmanlı sultanı Əbdüləzizin göndərdiyi alim Əbu Bəkir Əfəndi bölgədə dini təhsil və hüquqi məsələlər üzrə fəaliyyət göstərib.

Onun əsas xüsusiyyətlərindən biri yerli əhalinin dilinə və mədəni mühitinə uyğun fəaliyyət aparması olub.

Əbu Bəkir Əfəndinin yazdığı “Bəyanü’d-Din” əsəri ərəb əlifbası ilə, lakin Afrikaans dilində hazırlanıb. Bu əsər ərəb qrafikalı Afrikaans ədəbiyyatının ilk nümunələrindən biri hesab olunur.

Bu fəaliyyət müstəmləkə dövründə dil və mədəniyyət sahəsində alternativ bilik sistemi yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.

Mehmet Remzi bəyin diplomatik mübarizəsi

Dekolonizasiya anlayışının diplomatik ölçüsünə nümunə kimi Osmanlının Cənubi Afrikadakı baş konsulu Mehmet Remzi bəyin fəaliyyəti göstərilir.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə Britaniya müstəmləkə hakimiyyətinin təzyiqləri ilə üzləşən Mehmet Remzi bəy bölgədəki müsəlman və yerli icmaların hüquqlarını müdafiə edib.

Müharibə zamanı saxlanılan və ağır düşərgə şəraitində həyatını itirən Mehmet Remzi bəyin fəaliyyəti müstəmləkə idarəçiliyinin hüquqi iddialarına qarşı diplomatik müqavimət nümunəsi kimi təqdim olunur.

Tarixi yaddaşın yenidən bərpası çağırışı

Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, dekolonizasiya anlayışının yenidən qurulması üçün Keyptaun, Qahirə və İstanbul kimi mərkəzlərdəki tarixi arxivlərin əlaqəli şəkildə araşdırılması vacibdir.

Onların fikrincə, bu anlayış yalnız Avropa akademik mərkəzlərində formalaşan nəzəriyyələrlə məhdudlaşdırılarsa, müstəmləkəçiliyin yaratdığı zehni təsirlər tam aradan qaldırıla bilməz.

Osmanlı Afrikasının tarixi yaddaşı, Əbu Bəkir Əfəndinin elmi fəaliyyəti və Mehmet Remzi bəyin diplomatik mövqeyi müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizənin yalnız Qərb mənşəli bir anlayış olmadığını göstərən nümunələr kimi təqdim edilir.

Frantz Fanon və “hakimin anlayışları” məsələsi

Postkolonial düşüncənin mühüm simalarından biri olan Frantz Fanon da müstəmləkəçiliyin yalnız fiziki işğalla məhdudlaşmadığını, eyni zamanda düşüncə sistemlərinə təsir etdiyini vurğulayırdı.

Bu yanaşmaya görə, müstəmləkəçi qüvvələr yalnız torpaqları və iqtisadi resursları deyil, həm də “doğru”, “inkişaf”, “gerilik” kimi anlayışların müəyyənləşdirilməsinə nəzarət etməyə çalışır.

Bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, dekolonizasiya prosesi yalnız siyasi müstəqillik əldə etməklə başa çatmır, həm də tarixi hadisələrin və anlayışların kim tərəfindən və hansı baxışla izah edildiyini yenidən nəzərdən keçirməyi tələb edir.

Dekolonizasiya anlayışının gələcəkdə Qərb mərkəzli nəzəri çərçivələrdən daha geniş perspektivdə araşdırılması, Afrika və digər qeyri-Qərb cəmiyyətlərinin tarixi təcrübələrinin bu prosesə daxil edilməsi əsas müzakirə mövzularından biri olaraq qalır.