BAKI,VOA

Osman ibn Affan Fil hadisəsindən altı il sonra Taifdə doğuldu. Qureyşin ən zəngin tacirlərindən olan atası Affan Cahiliyyə dövründə öldü. Anası Ərva bint Küreyz, Rəsulullahın bibilərindən olan Ümmü Hakim Beyza bint Əbdülmüttəlibin qızıdır. Mənsub olduğu Əməvi (Ümeyyə) qəbiləsinin soyu Əbdümənaf b. Qusayda Həzrəti Peyğəmbərin nəsəbi ilə birləşir. Rəsul-i Əkrəmdən altı yaş kiçikdir. Gəncliyində atasının yanında ticarətlə məşğul olan Osman, İslamdan əvvəl Məkkənin mühüm tacirləri sırasına daxil oldu. İslami dəvətin ilk mərhələsində Həzrəti Əbubəkrın vasitəçiliyi ilə Rəsulullahın yanına gedərək müsəlman oldu və ilk on müsəlman arasında yer aldı. Kübar təbəqədən olması səbəbindən İslamı qəbul etməsi Qureyş daxilində səs-küyə səbəb oldu. Əmisi Hakəm b. Əbül-As onu bağlayıb dinindən dönənə qədər açmayacağını söylədikdə Osman dinindən dönmədi.

Qətiyyətini görüb onu açmaq məcburiyyətində qalan əmisindən sonra anası da çox çalışdı, lakin onu dinindən döndərə bilmədi. Osman qısa müddət sonra Həzrəti Peyğəmbərin qızı Ruqiyyə ilə evləndi. İslamın 5-ci ilində (615) xanımı ilə birlikdə ilk karvanla Həbəşistana hicrət etdi. Həbəşistanda doğulan və hicrətin 4-cü ilində (625-26) vəfat edən oğlu Abdullah səbəbindən özünə Əbu Abdullah ləqəbi verildi. Bir il sonra Həbəşistandan Məkkəyə qayıtdı və ardınca Mədinəyə hicrət etdi.

Həzrəti Peyğəmbər tərəfindən Məkkə dövründə Əbdürrəhman b. Avf ilə qardaş edilən Osman, Mədinədə evində qonaq qaldığı ənsardan Övs b. Sabit ilə qardaş elan edildi. Rəsul-i Əkrəm, Mədinədə mühacirlərə ev tikmələri üçün yer ayırdıqda ona Məscid-i Nəbəvinin özünün girib-çıxdığı qapısının qarşısına düşən torpaq sahəsini verdi. Bədr döyüşünə gedərkən Osmanı xəstə olan qızının yanında Mədinədə saxladı. Zəfər müjdəsinin Mədinəyə çatdığı gün Ruqiyyə öldü. Həzrəti Peyğəmbər, Bədrdə iştirak edənlərdən sayaraq qənimətdən pay verdiyi Həzrəti Osmanı daha sonra digər qızı Ümmü Gülsüm ilə evləndirdi.

Zatürriqa və Züəmər yürüşlərinə çıxıldıqda Mədinədə Rəsul-i Əkrəmə vəkillik edən Həzrəti Osman, Hudeybiyyə müqaviləsindən əvvəl onun elçisi olaraq Məkkəyə getdi. Qureyş liderlərinin istədiyi təqdirdə Kəbəni ziyarət edə biləcəyini söyləmələri üzərinə Həzrəti Peyğəmbərə icazə verilmədiyi müddətcə özünün də ziyarət etməyəcəyini bildirdi. Kəbə ziyarətinə icazə verilməsini təmin etmək üçün danışıqlarını təkidli bir şəkildə davam etdirdi. Qayıtmasının gecikməsi üzərinə onu gözləyən müsəlmanlar arasında öldürüldüyü şayiəsi yayıldıqda Rəsul-i Əkrəm əshabından müşriklərə qarşı savaşa girmək şərti ilə beyət aldı.

Beyət zamanı, “Osman Allah və rəsulunun əmrini yerinə yetirmək üçün getmişdir” deyib sağ əlini sol əlinin üzərinə qoyaraq onun adına beyət etdiyini göstərdi. Həzrəti Osman, Təbük yürüşü hazırlıqları zamanı ordunun təchizatı üçün başladılan yardım kampaniyasında ən böyük yardımı etdi. Bu zaman Həzrəti Peyğəmbərin, “Bu gündən sonra edəcəkləri Osmana zərər verməz” dediyi rəvayət edilmişdir (Tirmizi, “Mənaqib”, 19; Əhməd b. Hənbəl, I, 516). Rəsul-i Əkrəmin vəhy katiblərindən olan Osman, Əbubəkr zamanında onun katibliyini və müşavirliyini etdi. Onun Həzrəti Öməri xələf təyin etməsi məsələsində müsbət rəy bildirdi. Həzrəti Ömərin də məsləhətçiləri arasında yer aldı. Onun Suriya səfərinə çıxmasına və Misir fəthinə icazə verməsinə müxalifət edərkən fəth edilən torpaqların fatehlər arasında bölünməyib fey olaraq sahiblərinin əlində saxlanılması fikrini dəstəklədi.

Həzrəti Ömər, Məscid-i Nəbəvidə ağır bir şəkildə yaralanınca cənnətlə müjdələnənlərdən həyatda olan əmisi oğlu və kürəkəni Səid b. Zeyd istisna olmaqla altı nəfəri (Osman, Əli, Əbdürrəhman b. Avf, Səd b. Əbu Vəqqas, Təlhə b. Ubeydullah, Zübeyr b. Avvam) üç gün ərzində aralarından birini xəlifə seçmək üçün vəzifələndirmişdi. Həzrəti Ömərin vəfatından əvvəl başlayan, lakin onun ikinci bir əmri ilə ölümündən sonraya təxirə salınan toplantı Təlhə b. Ubeydullahın Mədinə xaricində olması səbəbindən beş nəfərlə başladı. Danışıqların ilk mərhələsində Əbdürrəhman b. Avf, aralarından birinin xəlifəlik hüququndan imtina edib ən çox istənilən şəxsi xəlifə seçmək üzrə hakimlik etməsini təklif etdi. Digər üzvlərin qəbul etmədiyi bu vəzifəyə özü iddialı oldu və onların təsdiqləməsi ilə işinə başladı. Şura üzvlərinin hər biri ilə uzun söhbətlər etdi. Həmçinin Mədinədə olan mühacir və ənsarın tanınmış simaları, həcc qayıdışı oraya uğrayan valilər, komandirlər və şəhər xaricindən gələn qəbilə rəisləri ilə görüşdü. Üç gün sürən bu görüşlərin ardından dördüncü gün sabah namazından sonra qərarını açıqlamaq üzrə xalqı Mescid-i Nəbəvidə topladı. Əvvəlcə Həzrəti Əlini, ardınca Həzrəti Osmanı çağırıb hər ikisindən də Allahın kitabına və rəsulunun sünnəsinə əməl etmə, həmçinin ilk iki xəlifənin siyasətini izləmə məsələsində təminat istədi. Həzrəti Əlinin “gücümün və bilgimin çatdığı qədər” şəklindəki cavabına qarşılıq Həzrəti Osmanın tərəddüdsüz cavabı üzərinə Həzrəti Osmanı xəlifə elan etdiyini açıqlayıb ona beyət etdi. Daha sonra Həzrəti Əli və məsciddə olanlar da beyət etdi.

Həzrəti Osmanın xəlifəliyi dövründə (644-656) İslam orduları İranın içərilərinə doğru irəliləyişini davam etdirdi. Xorasana təsirli və daimi axınlar onun zamanında başladı və bölgənin böyük hissəsi fəth edildi. Esterabad, Həmədan və Kirman alınaraq İranın fəthi əhəmiyyətli dərəcədə tamamlandı. İrana edilən səfərlər Bəhreyn üzərindən dəniz yolu ilə də davam etdirildi. İranın cənub-şərqində Bəlucistanın sahil bölgəsinə qədər uzandı. Mərv şəhərinə qaçmaq məcburiyyətində qalan Sasanilərin son hökmdarı III Yezdəgirdin öldürüldüyü 31-ci (651) ildə bütün İran İslam hakimiyyətinə təslim oldu. Bu ilin ortalarından sonra Əhnəf b. Qeys, Kirman üzərindən Xorasana girərək Toxaristana qədər uzanan torpaqları ələ keçirdi. Onu göndərən Bəsrə valisi Abdullah b. Amir də Nişapuru aldı. Bugünkü Əfqanıstan sərhədləri daxilində qalan Bəlh, Herat, Buşənc və Tus kimi şəhərlər qısa müddət ərzində zəbt edildi. Məqdisiyə görə bölgə xalqı da sürətli bir şəkildə İslama girdi (Əhsənüt-təqasim, s. 293). Digər tərəfdən Gürcüstan, Dağıstan və Azərbaycanın fəthi tamamlandı; Arran bölgəsi və Tiflis fəth edildi. Həzrəti Osman, Ərdəbil mərkəz olmaqla Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərinə hərbi birliklər yerləşdirdi.

Digər tərəfdən Şimali Afrika fəthlərinə davam edildi. 24-cü (645) ildə vali Əmr b. Asın Mədinədə olduğu bir vaxtda bizanslıların işğal etdiyi İsgəndəriyyə onun tərəfindən geri alındı (25/646). Əmrin yerinə Misirə vali təyin edilən Abdullah b. Səd b. Əbu Sərh, Trablusqarpdan İfriqiyəyə (Tunis və ətrafı) qədər irəlilədi və bölgənin mühüm mərkəzlərindən Sübeytıla yaxınlığında baş verən döyüşdə böyük bir zəfər qazandı. Daha sonra fəthlərini Nil vadisi istiqamətində cənuba yönəldən Abdullah, Nubə üzərinə yeridi və bugün Sudan torpaqlarında olan Donqolaya qədər irəlilədi. Maqarra (Makuria) krallığı ilə bir müqavilə imzalayıb bu dövləti suverenliyi altına aldı (Ramazan 31 / Aprel-May 652).

Suriya və Misir valilərinin sahil şəhərlərindəki Bizansdan qalma tərsanələrdən istifadə edərək yaratdıqları dəniz gücü sayəsində mühüm dəniz zəfərləri qazanıldı. Kiprin fəthi məsələsində Həzrəti Öməri razı sala bilməyən Suriya valisi Müaviyə b. Əbu Süfyan, Həzrəti Osmandan aldığı icazə ilə 28-ci (648-49) ildə Kiprə bir səfər təşkil edərək adanı sülh yolu ilə vergiyə bağladı. Növbəti il Suriya sahillərinə yaxın Ərvad (Cyzikus) adası alındı. 32-ci ildə (652-53) Siciliya və Rodos üzərinə səfərlər təşkil edildi. Həmin il ərzində İsgəndəriyyəyə hücum edən Bizans donanması geri çəkildi. 33-cü (653-54) ildə Kipr idarəçilərinin vergini ödəməmələri səbəbindən 500 gəmilik donanma ilə ikinci Kipr səfəri həyata keçirildi və savaş yolu ilə fəth edilən adaya 12.000 əsgər yerləşdirildi. Yenə bu illərdə Xüləfa-yi Raşidin dövrünün ən böyük dəniz döyüşü baş verdi. 200 gəmilik İslam donanması, İsgəndəriyyə sahillərində (bəzi rəvayətlərə görə Antalyanın Finike rayonu sahillərində) II Konstansın komandanlığı altındakı 500 gəmilik Bizans donanmasına qarşı “Zatüssavari” adı ilə bilinən böyük bir zəfər qazanaraq Bizansın Şərqi Aralıq dənizindəki hakimiyyətinə son qoydu (31/652 və ya 34/655).

Fəthlər nəticəsində reallaşan zənginləşmə ilə birlikdə cəmiyyətdə lüks və rifahın artdığı Həzrəti Osmanın xəlifəlik dövrü, uğurlu keçən sakitlik dövrü (644-649) və xəlifənin öldürülməsi ilə nəticələnən İslam tarixinin ilk böyük fitnəsinin yaşandığı qarışıqlıq dövrü (650-656) olaraq iki mərhələyə ayrılır. İlk altı il ərzində idarəetmədən bəzi şikayətlər görülsə də, bunlar problemə çevrilməmişdir. Həzrəti Osmanın bu illərdə xalq tərəfindən sərtliyi ilə bilinən Həzrəti Ömərdən daha çox sevildiyi söylənilir. Lakin ikinci dövrün başlanğıcından etibarən idarəetmədən ciddi şikayətlər başladı və əvvəlki mənfiliklər də bunlara əlavə olundu. Təsirləri günümüzə qədər gələn qanlı fitnə hərəkatı bu şikayətlərlə başlayıb Həzrəti Osmanın öldürülməsi və ardınca Cəməl və Siffin döyüşləri ilə davam etmişdir. Mənbələr, Həzrəti Osmanı hədəf alan və daxili müharibələr dövrünü başladan üsyanı çox ətraflı şəkildə, lakin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən və demək olar ki, içindən çıxılması çətin olan bir çox rəvayətlə ötürmüşdür.

Müsəlmanların firqələrə bölünməsinin əsasını təşkil edən bu ilk fitnə eyni zamanda İslam tarixinin ən mübahisəli məsələsi olmaq xüsusiyyətini daşıyır. Bu mövzuda rəvayətlərin böyük hissəsi ilk İslam tarixçilərindən Əbu Mixnəf, Vaqidi və Seyf b. Ömərə çatır. Şiə olan Əbu Mixnəfin xəbərlərində Osman açıq şəkildə günahlandırılmış, Təlhə üsyançılar arasında göstərilmiş, Əli isə bəzi fəaliyyətləri səbəbindən Osmanı tənqid etməklə bərabər ona kömək etməyə çalışan və onu müdafiə edən bir vəziyyətdə göstərilmişdir. Vaqidinin rəvayətlərində də Həzrəti Osmana çox ağır təhqirlər yönəldilmiş və əshabın böyükləri Osmana qarşı aparılan hərəkatla birbaşa əlaqələndirilmişdir. Bəlazuri onun rəvayətlərinin şiddətini daha da artırmışdır. Bu iki rəvayət zəncirinə qarşılıq Seyf b. Ömərə əsaslanan rəvayətlərin ortaq xüsusiyyəti fitnə hadisəsində Həzrəti Osmanın və digər səhabələrin günahsız qəbul edilməsidir. Fitnəni qızışdıran gizli əl müsəlmanları bölməyə çalışan İbn Səbədir. Seyfin rəvayətləri eyni zamanda hadisəyə şahid olan və etibarlı ravi ləpiri ilə ötürülən ən qədim üç rəvayətlə böyük ölçüdə uyğunluq göstərir.

Həzrəti Osmanın öldürülməsi ilə nəticələnən hadisələrin gedişatı beləcə xülasə edilə bilər: Xəlifəliyinin ilk illərindən etibarən Həzrəti Osmanın və ya valilərinin bəzi tətbiqləri müxtəlif qrupların şikayətlərinə səbəb olmuş, bu şikayətlər xəlifəliyinin ikinci yarısında daha da artmış və xüsusilə xəlifəliyinin son illərində, qəfil zənginləşmənin ardınca yaşanan iqtisadi böhrandan ən çox təsirlənən qarnizon şəhərləri Kufə, Bəsrə və Fustatda (Misir) uyğun bir mühit tapmışdır. Həzrəti Osmanın və valilərinin bəzi fəaliyyətlərini təbliğat məqsədilə istifadə edən müxaliflərin tənqidlərinin başında Həzrəti Osmanın mühüm dövlət vəzifələrinə qohumlarını təyin etməsi gəlirdi. Həzrəti Osman, ehtimal ki, idarədə birlik və bərabərliyi daha asan təmin etmək arzusu ilə (Seyyid Süleyman Nədvi, s. 57; İA, IX, 429) mühüm valiliklərə və dövlət katibliyi vəzifəsinə yaxın qohumlarını təyin etmişdi. Müaviyə b. Əbu Süfyanı Suriya ümumi valisi etmiş, Humus, Qinnəsrin və Fələstin vilayətlərini də ona bağlayaraq səlahiyyətlərini genişləndirmişdi. Kufə valiliyinə əvvəlcə ana bir qardaşı Vəlid b. Üqbə b. Əbu Muaytçını, ardınca yenə qohumlarından Səid b. Ası gətirmişdi. Misir valiliyinə Əmr b. Asın yerinə süd qardaşı Abdullah b. Səd b. Əbu Sərhi, Bəsrə valiliyinə Əbu Musa əl-Əşarinin yerinə dayısı oğlu Abdullah b. Amiri təyin etmişdi. Əmisi oğlu Mərvan b. Hakəmi də dövlət katibliyinə gətirmişdi. Bu təyinatlar nəticəsində dövlətin bütün idarəetmə pillələri Ümeyyəoğullarının əlinə keçmiş olurdu. Həzrəti Əli və digər irəli gələn səhabələrin də tənqid etdiyi bu tətbiq, xəlifənin valilərə qarşı gözlənilən sərtlikdə davranmaması və onlara mühüm mal bağışlarında bulunması səbəbindən şikayətləri daha da intensivləşdirdi. Qureyş daxilində Əməvi-Haşimi rəqabətini gündəmə gətirərkən Qureyş xaricindəki qəbilə liderləri tərəfindən Qureyşin təzyiqi olaraq görüldü və qəbiləçilik hərəkatını qızışdırmaq üçün istifadə olundu.

Həzrəti Osman idarəçiliyinə qarşı ilk ciddi müxalifət Bəkr, Rəbiə, Əzd, Kində, Təmim, Qudaa kimi fəthlərdə böyük faydalılıq göstərən güclü qəbilə mənsublarının bir yerdə yaşadığı Kufədə ortaya çıxdı. Valilərin bəzi söz və tətbiqləri qəbilə liderlərinin iddiasını gücləndirdi. Vali Vəlid b. Üqbə, 30-cu (650-51) ildə bir qətlin icraçılarına qisas tətbiq etməsi ucbatından qatillərin yaxınlarının düşmənçiliyinə hədəf oldu. Valini içki içməklə ittiham edən bu şəxslər tutduqları şahidlərlə iddialarını xəlifənin hüzurunda sübut etdilər və ona hədd vurulub vəzifədən alınmasını təmin etdilər. Yeni vali Səid b. As da bir məclisdə, “Savad-ı İraq Qureyşin bağçasıdır” sözü ilə Həzrəti Osmanın təmsil etdiyi Qureyş hakimiyyətini hədəf alan qəbiləçilik hərəkatını qızışdırdı. Məclisdəkilərdən Əştər ən-Nəhai, “Allahın bizə qılınclarımızla ehsan etmiş olduğu bu torpaqlar necə Qureyşin təsərrüfatı olur?” deyərək bir mübahisə başlatdı.

Mübahisələr davam etdi və hadisələr böyüyüncə rəhbərləri xalqı üsyana təşviq etmək ucbatından Həzrəti Osmanın əmri ilə islah üçün Dəməşqə Müaviyənin yanına göndərildi (33/653-54). Qəbiləçilik fitnəsini davam etdirməyə davam edən və daha sonra Humusa sürgün edilən bu şəxslər xəlifədən icazə alıb təkrar Kufəyə qayıtdılar. Ancaq xəlifə əleyhinə fəaliyyətlərini daha da sürətləndirdilər. Bu hərəkat İraqın ikinci böyük mərkəzi Bəsrədə də əks-səda tapmışdı. Fitnədən ən az təsirlənən mərkəzlərdən olan Suriyada isə ilk müsəlmanlardan Əbu Zərr, Müaviyənin bəzi xərclərini və müsəlmanların ehtiyacdan artıq qalan mallarını Allah yolunda sərf etməyib toplamalarını şiddətlə tənqid etməsi ilə zənginlər əleyhinə bir hərəkatın başlamasına yol açmışdı. Əbu Zərr, Müaviyənin şikayəti üzərinə Həzrəti Osman tərəfindən Mədinəyə çağırıldı. Xilafətin dünyəvi bir iqtidar halına gəlməsindən narahat olan Əbu Zərr tənqidlərini davam etdirincə öz istəyi ilə Rəbəzəyə göndərildi (Buhari, “Zəkat”, 4; İbn Səd, IV, 227), onun məcburi göndərildiyi də söylənilir.

Fitnənin digər mühüm mərkəzi Misirdə də Həzrəti Osman və vali Abdullah b. Səd b. Əbu Sərhə qarşı şiddətli bir müxalifət başladılmışdı. Müxalifətin liderliyini, atasının vəfatı üzərinə Həzrəti Osmanın himayəsində böyüyən və istədiyi valilik vəzifəsinə təyin edilməyincə Misirə gedərək oraya yerləşən Məhəmməd b. Əbu Huzeyfə ilə Həzrəti Əlinin himayəsində böyüyən Məhəmməd b. Əbu Bəkr edirdi. Valilikdən azad edildikdən sonra Fələstinə çəkilən Əmr b. Asın da Misirdəki müxalifəti gizlicə dəstəklədiyi rəvayətləri vardır. Həzrəti Osman zamanında Hicazda ortaya çıxan Abdullah b. Səbənin Bəsrə, Kufə və Suriyada bir müddət qaldıqdan sonra Misirə gəlməsi ilə müxalifətin birinci mərkəzi Fustat oldu. Bu dövrdən etibarən Abdullah b. Səbə tərəfindən təşkilatlandırıldığı anlaşılan Kufə, Bəsrə və Misirdəki müxalif qruplar, onun göstərişi ilə bir-birlərinə göndərdikləri məktublarda Həzrəti Osmanı və valilərini ağır bir şəkildə tənqid edir, onların din qaydalarını pozub zülmə əl atdıqlarını irəli sürərək xalqı idarəetməyə qarşı üsyana çağırırdılar. Xalqın hüzurunda oxunan bu məktublar Mədinəyə də göndərilirdi. Digər tərəfdən Abdullah b. Səbənin, Həzrəti Əlinin Rəsul-i Əkrəmin vəsisi olduğu iddiasını ortaya ataraq xəlifəliyin onun hüququ olduğunu, bu hüququ qəsb edən Həzrəti Osmanın yerinə onun gətirilməsinin vacibliyini irəli sürdüyü rəvayət edilməkdədir.

Müxaliflərin xalqı təhrik etmək üçün istifadə etdikləri digər şikayət mövzuları bunlar idi: Həzrəti Osmanın mühüm dövlət vəzifələrinə təyin etdiyi qohumlarına dövlət xəzinəsindən böyük miqdarda bağışda bulunması, Qureyş irəli gələnlərinin Mədinədən ayrılıp fəth edilən bölgələrdəki şəhərlərə yerləşmələrinə və geridə buraxdıqları torpaqların köç etdikləri yerlərdəkilərlə dəyişdirilməsinə icazə verməsi, oralarda çox miqdarda mülk əldə etmələrinə göz yumması, bəzi səhabələrə fəth edilən şəhərlərdə iqtalar verməsi, Qurani-Kərimi köçürtdükdən sonra digər Quran nüsxələrini yandırtdırması, Qureyş adına qəbiləçilik edən bəzi valilərə səs çıxarmaması, Həzrəti Peyğəmbər tərəfindən Taifə sürgün edilən əmisi Hakəm b. Əbül-Asın Mədinəyə qayıtmasına icazə verməsi, özünü tənqid edən Əbu Zərr əl-Qifari, Abdullah b. Məsud və Əmmar b. Yasir kimi səhabələri müxtəlif şəkillərdə cəzalandırması, Mədinə ətrafındakı bəzi torpaqları beytülmal dəvələri üçün qoruluq halına gətirməsi, həcc üçün Məkkədə olduğu əsnada fərz namazları müqimlər kimi qılması, Məscid-i Nəbəvi inşaatında öncədən istifadə olunmayan bəzi materialları istifadə etdirməsi, Rəsul-i Əkrəmdən qalan xilafət möhürünü Birieris quyusuna düşürməsi. Ayrıca xəlifə, qənimətlərin mühüm bir hissəsini qohumlarına ayırmaq və digər yaxınlarından bəzilərinə haqsız yerə mal və torpaq verməklə də ittiham olunurdu.

Dedi-qodular artınca Həzrəti Osman müfəttişlər göndərərək vilayətlərdəki vəziyyəti öyrənmək istədi. Misirdə müxalifətlər tərəfindən yanıldıldığı bildirilən Əmmar b. Yasir istisna olmaqla müfəttişlər müsbət xəbərlərlə qayıtdılar. Şayiələrin davam etməsi üzərinə 33-cü (654) ili həcc qayıdışında valilərini Mədinəyə çağıraraq onlarla bir toplantı etdi. Söylənilənlərin bir təxribat olduğunu, dolayısı ilə narahat olunacaq bir vəziyyət olmadığını söyləyən valilərinin həll təkliflərini aldıqdan sonra (müxaliflərin cihadla məşğul edilməsi, rəhbərlərinin öldürülməsi, işin valilərə buraxılması, mal qarşılığında könüllərinin alınması) fitnənin rəhbərlərinin əsgərliyə alınmasını, Kufədəki bəzi şəxslərin təminatlarının kəsilməsini əmr etdi. Ayrıca hadisələrə Allahın əmrləri çərçivəsində həll axtaracağını bildirdi; valilərinə də insanları fitnədən uzaq tutmağa çalışmalarını və mötədil davranmalarını tövsiyə etdi. Fitnə hərəkatının təhlükəli bir hal aldığını görən Müaviyə b. Əbu Süfyanın bu əsnada Həzrəti Osmanı fitnə atəşi sönənə qədər Suriyaya aparmaq istədiyi, Osmanın bunu rədd etməsi üzərinə özünü qorumaq üçün Suriyadan əsgər göndərməyi təklif etdiyi, ancaq xəlifənin Mədinəliləri narahat etməmək üçün bunu də qəbul etmədiyi bildirilməkdədir.

İlk mühüm baş qaldırma valilərin yerlərinə qayıdışları əsnasında Kufədə oldu. Sürgündən qayıdanlardan Əştər ən-Nəhai və yoldaşları, Cərəa deyilən yerdə toplanıb Kufəyə qayıtmaqda olan vali Səid b. Asın yolunu kəsərək şəhərə girməsini əngəllədilər. Həzrəti Osmandan onu vəzifədən azad edib yerinə Bəsrənin köhnə valisi Əbu Musa əl-Əşarini təyin etməsini istədilər. Həzrəti Osman hadisələri yatırtmaq üçün bu təklifi qəbul etdi. Ancaq Kufənin mərkəzi idarəetmənin nəzarətindən çıxmasına yol açan bu vəziyyət digər mərkəzlərdəki müxaliflərə də cəsarət verdi. Müştərək hərəkət etdikləri bilinən və Seyf b. Ömər rəvayətinə görə İbn Səbə tərəfindən istiqamətləndirilən Misir, Kufə və Bəsrədəki qruplar, Həzrəti Osmanı və valilərini açıq şəkildə tənqid etməyə başladılar

Ayrıca Həzrəti Əli, Zübeyr, Təlhə və Həzrəti Aişə başda olmaqla əshabın böyüklərinin dilindən məktublar yazaraq onları da bu işin içində göstərməyə çalışdılar. Bütün şəhərlərə göndərilən və xalqı cihad üçün Mədinəyə çağıran bu məktublar büyük əks-səda doğurdu. Məktublar Mədinədə də təsirini göstərdi və Həzrəti Osmana yönəlik şəxsi incikliklər Mədinədəki müxaliflərin sayını artırdı.

35-ci ilin Rəcəb ayında (Yanvar 656) Misirdən bir heyət validən şikayət üçün Mədinəyə gəldi. Həzrəti Osman onları bizzat və ya Həzrəti Əlinin də daxil olduğu izdihamlı bir heyətlə birlikdə dinlədi. Özünə yönəldilən ittihamlara cavab verdi, bu arada bəzi fəaliyyətlərinin səhv olduğunu qəbul etdi. Qənimət mallarının bölünməsi ilə bağlı istəklərini uyğun görüb geri qayıtmalarını təmin etdi. Şəvval ayında (aprel) Misir, Kufə və Bəsrədən sayları 600-1000 arasında göstərilən üç qrup, zəvvar karvanları arasında bölgəyə gəldi. Məkkə yerinə Mədinəyə yönələn bu qruplar şəhər xaricində üç ayrı mövqedə düşərgə saldı. Göndərdikləri iki nümayəndə ilə Mədinədə özlərinə qarşı göndəriləcək biləcək bir hərbi birliyin olub-olmadığını öyrənmək istədilər. Bunlar Həzrəti Əli, Təlhə, Zübeyr və Rəsul-i Əkrəmin xanımları ilə görüşərək valilər haqqındakı şikayətlərini ötürdülər və onlardan özlərini xəlifənin hüzuruna çıxarmalarını istədilər. Təklifləri rədd edilincə geri qayıtdılar. Ardından Misirlilərin Həzrəti Əliyə, Bəsrəlilərin Təlhəyə, Kufəlilərin Zübeyrə heyətlər yollayıb xəlifəlik təklifində olduqları bildirdilər.Lakin onlaırn bu təklifi də rəfdd edildi.

Bu əsnada gedişatdan narahat olan Həzrəti Əli oğlu Həsəni göndərərək xəlifəni xəbərdar etdi. Eyni günlərdə tanınmış digər səhabələr də oğullarını xəlifəni qorumaq üzrə yolladılar.

Həzrəti Osmanı xəlifəlikdən edndirməkdə qərarlı olan üsyançılar, onu müdafiə etmək üçün toplanan Mədinəlilərin dağılmasını təmin etmək və qəfil bir basqınla şəhərdə nəzarəti ələ keçirmək üçün bir plan qurdular və olduqları mövqeləri tərk edərək məmləkətlərinə doğru yola düşdülər. Bəzi rəvayətlərdə isə onların xəlifə ilə görüşərək Misir valiliyinə Məhəmməd b. Əbu Bəkri təyin etdirdikdən sonra Mədinədən ayrıldıqları bildirilməkdədir. Lakin üç qrup halında fərqli istiqamətlərə getdikləri halda şəvval ayının son günlərində (aprel sonları) qəfildən geri qayıtdılar və təkbirlərlə Mədinəyə girib Həzrəti Osmanın evini mühasirəyə aldılar. Qayıtma səbəbi olaraq da Həzrəti Osman tərəfindən köhnə Misir valisinə yazılan və rəhbərlərinin ölümlə cəzalandırılmasını əmr edən bir məktubu ələ keçirdiklərini söylədilər. Həzrəti Osmanın belə bir məktub yazmadığını bildirməsinə baxmayaraq evinin ətrafında mövgeləndilər və tərəfsiz qalan Mədinəlilərə toxunmayacaqlarını elan etdilər. Sözü edilən və geriyə qayıdışlarını haqlı göstərmək üçün uydurduqları anlaşılan bu məktubun xəlifənin bilgisi xaricində katibi Mərvan tərəfindən yazıldığı rəvayətləri də vardır. Həzrəti Osman bu vəziyyət qarşısında gizlicə xəbər göndərərək valilərindən kömək istədi.

Xəlifənin öldürülə biləcəyini heç düşünməyən Mədinəlilərin çoxu mühasirənin ilk günlərindən etibarən evlərinə qapanıb məcbur qalmadıqca bayıra çıxmadı. Şəhərdə sayları olduqca artmış olan kölələr və işsiz-gücsüz bədəvilər də üsyançılara qoşulmuşdu.

Üsyançılar, iyirmi günlə iki ay arasında bir müddət davam etdiyi söylənilən mühasirənin son on gününə qədər Həzrəti Osmanın məscidə çıxıp imamlıq etməsinə göz yumdular. Bu günlərdə Həzrəti Osman özünə yönəldilən bütün ittihamlara cavab verdi və bir çox məsələdə onları razı salmağı bacardı. Bu danışıqlarından birində Həzrəti Əlinin tövsiyəsinə qulaq asıb üsyançıların şikayət etdiyi bəzi tətbiqlərinin səhv olduğunu qəbul etdi, bundan sonra Allahın kitabı və Həzrəti Peyğəmbərin sünnəsinə uyğun hərəkət edəcəyinə söz verərək sakitliyi təmin etdi. Ancaq buna qarşı çıxan Mərvanın onun izni ilə etdiyi danışıq ortalığı yenidən qarışdırdı. Üsyançılar mühasirənin son on günündə Həzrəti Osmanın evindən çıxmasına icazə vermədilər. Ona xəlifəliyi buraxmasını, əks təqdirdə öldürüləcəyini söylədilər. Bu tarixdən etibarən evinə su göndərilməsini qadağan etdilər. Mərvanın danışığına çox qəzəblənib bir kənara çəkilən Həzrəti Əli və Ümmü Həbibənin Osmanın evinə su çatdırma cəhdlərini də sərt bir şəkildə əngəllədilər. Üsyançıların yalnız özünü öldürmək istədiklərini anlayan və xəlifəliyi buraxmağı da rədd edən Həzrəti Osman o əsnada evində olub özünü müdafiə etmək istəyənləri təhlükəyə atmaq istəməmiş, onlardan silah istifadə etməmələri üçün qəti söz almışdı.

Üsyançılar, həcc mövsümünün başa çatması səbəbindən Məkkədən çox sayda insanın Mədinəyə gələcəyini düşünərək və əyalətlərdən göndərilən hərbi birliklərin yaxınlaşdığının eşidilməsi üzərinə tələsdilər. Mühasirənin son günündə gənc səhabələrin müdafiə etdiyi evin qapısını yandırdılar. Axşam saatlarında qonşu evdən içəriyə girən bir neçə Misirli, Quran oxumaqda olan Həzrəti Osmanı öldürdü (18 Zilhiccə 35 / 17 İyun 656). Məşhur rəvayətlərə görə Həzrəti Osman o əsnada səksən iki yaşında idi. Bu arada ona qalxan olmaq istəyən xanımı Nailə bint Fərafisannın barmaqları da kəsilmişdi. Ardından evini və beytülmalı qarət edən üsyançılar Həzrəti Osmanın dəfn edilməsini də əngəllədilər. Bu səbəblə xəlifənin cənazəsi, xanımı Nailənin səyləri ilə ancaq axşam-işa arasında çox az nəfər tərəfindən gizlicə dəfn edildi. Hətta cənazənin üç gün sonra dəfn edilə bildiyi də rəvayət edilmişdir. Cənazəyə Həzrəti Osmanın iki xanımının yanında üç-on yeddi arasında kişinin qatıldığı və onun Cənnətül-baqi yaxınlığındakı Həşşükəvkəb deyilən yerə dəfn edildiyi bildirilməkdədir. Bu yer Müaviyə zamanında qəbiristanlığa daxil edilmişdir. Digər tərəfdən Suriyadan göndərilən kömək birliklərinin Vadilquraya, Kufə və Bəsrədən göndərilənlərin də Rəbəzəyə gəldiklərində ölüm xəbərini eşidib geriyə döndükləri qeyd olunmaqdadır.

Həzrəti Osmanla valiləri əleyhindəki şikayət mövzuları bunların ancaq üsyanın zahiri səbəbləri olduğu təəssüratı verməkdədir. Bu səbəblə bəzi tarixçilər üsyanı daha ziyadə siyasi, iqtisadi və sosial dəyişikliklərə bağlamışdır. Fəthlərin dayanması ilə birlikdə qənimət gəliri azalınca qarnizon şəhərlərində yaşayan döyüşçü təbəqənin dolanışığı daimi vergi gəlirlərinə bağlı hala gəlmiş və əsgər maaşlarının ödenməsində çətinlik başlamışdı.

Qəfil zənginləşmənin qaçılmaz nəticəsi olan iqtisadi böhran, idarəetməni qənaət etməyə və əsgərlərin maaşlarını azaltmağa məcbur etmişdi. Bu əsnada fəth ordularında çoxluğu, şəhidlik və ya qazilik yerinə sadəcə qənimət üçün cəbhələrə qaçan əsgərlər təşkil edirdi. Bu çətinliklər qarşısında onlar əvvəlki qənimətlərin hara getdiyini, öz hüquqları saydıqları fəth edilmiş torpaqların vəziyyətini sorğulamağa başladılar. Digər tərəfdən valilərin yanı sıra əshabın irəli gələnlərindən kiçik bir qrupun böyük sərvətlər əldə etməsi qısqanclıqlara yol açdı. Bu gedişat Cahiliyyə dövrü qəbiləçilik anlayışını yenidən ortaya çıxardı. İbn Xaldun; Bəkr, Əbdülqeys, Rəbiə, Əzd, Kində, Təmim, Qudaa kimi fəthlərdə böyük rol oynamış ərəb qəbilələrinin Cahiliyyə damarlarının qabardığını, idarəetməni əlində tutan mühacirlər, ənsar və digər Hicaz xalqına qarşı bir hərəkat başlatdıqlarını söyləməkdədir.

Üsyanın Həzrəti Osmanın təhvil alıb dəyişdirə bilmədiyi gedişatın bir nəticəsi olduğunu bildirən Duri də üsyanın birinci dərəcədə qəbilələrin Qureyşə üsyanını simvolizə etdiyi fikrindədir. Qureyşi xilafəti inhisara almaqda günahlandıran qəbilə rəisləri, vergi gəlirinin böyük hissəsinin hələ də Mədinəyə göndərilməsinə qarşı çıxaraq müsəlmanların malı sayılan fey gəlirlərinin əyalətlərdə paylanılmasını istəyirdi.

Həzrəti Osman, Ümmü Gülsümün 9-cu (630) ildə vəfatından sonrakı illərdə altı evlilik daha etdi. Xanımlarından üçü (Nailə bint Fərafisa, Rəmlə bint Şeybə, Ümmül-Bənin bint Uyeynə) şəhid edildiyi əsnada sağ idilər. Bu evliliklərindən doqquz oğlu, altı və ya yeddi qızı oldu. Həzrəti Osmanın ən məşhur vəsfı dərin bir həya duyğusuna sahib olması idi. Rəsul-i Əkrəm onun haqqında, “Özündən mələklərin həya etdiyi bir kimsədən mən həya etməyimmi?” (Müslim, “Fəzailüs-səhabə”, 26); “Hər peyğəmbərin cənnətdə bir rəfıqi vardır. Mənim cənnətdəki rəfiqim də Osmandır” (Tirmizi, “Mənaqib”, 19; İbn Macə, “Muqaddimə”, 11) demişdir.