BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində aparılan araşdırmaların gizli bir elm olduğu, heç vaxt ictimaiyyətə açıqlanmadığı və müzakirə edilmədiyi barədə fikirlər əslində bir əfsanədir. Dünyanın bir çox ölkələrində kəşfiyyat qurumları rəsmi internet səhifələrində məxfiliyi ləğv edilmiş sənədləri, kitabları və xüsusi araşdırmaları dərc edir, hətta dövri jurnallar buraxırlar. Məsələn, Amerikanın Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi rüblük olaraq kəşfiyyat araşdırmalarına dair xüsusi toplu yayımlayır.
Eyni zamanda, Qərb ölkələrinin, xüsusən də Amerika və Böyük Britaniyanın ali təhsil müəssisələrində təhlükəsizlik və kəşfiyyat araşdırmaları proqramları sürətlə böyüyür. Bu sahə əvvəlcə ingilisdilli mühitdə yaranıb inkişaf etsə də, sonradan Fransa, İtaliya və digər Avropa ölkələrinə də yayılıb. Ankarada fəaliyyət göstərən Milli Kəşfiyyat Akademiyası da qlobal və regional dəyişikliklərə qarşı strateji baxış formalaşdırmaq məqsədilə kəşfiyyat, təhlükəsizlik, geosiyasi və hərbi çevrilmələr arasında əlaqələrə diqqət yetirir. Bu qurum mütəmadi olaraq prioritet təhlükəsizlik və hərbi mövzularda geniş hesabatlar hazırlayır.
Akademiya tərəfindən yayımlanan "Amerika-İsrail-İran Müharibəsi: Hərbi və Geosiyasi Baxış" adlı genişhəcmli araşdırma üç əsas istiqaməti əhatə edir. Birinci istiqamətdə müharibənin gətirdiyi texnoloji və hərbi doktrina yenilikləri, o cümlədən süni intellektin artan rolu, hava üstünlüyünün sərhədləri, kamikadze pilotsuz uçuş aparatlarının yüksəlişi, sursat iqtisadiyyatı, istehsal imkanları, şəbəkə mərkəzli müharibə anlayışı və kritik infrastrukturun müdafiəsi təhlil olunur. İkinci istiqamətdə müharibənin siyasi və geosiyasi təsirləri, İrandakı daxili siyasi keçid prosesi, İsrailin aqressiv xətti, İraq və Suriya kimi qonşu ölkələrə təsirləri və qlobal iqtisadi nəticələr araşdırılır. Üçüncü istiqamətdə isə regional maraqlar çərçivəsində qiymətləndirmələr, nəticələr və tövsiyələr yer alır.
Bu hesabat, Akademiyanın daha əvvəl yayımladığı "On İki Günlük Müharibə və Alınan Dərslər" adlı sənəddən sonra ikinci böyük işdir. Əvvəlki hesabatda irəli sürülən tövsiyələrin bir çoxu artıq praktiki addımlara çevrilib. Hava gücünü artırmaq üçün "Eurofighter Typhoon" qırıcı təyyarələrinin alınması prosesinin sürətləndirilməsi, həmçinin böyük şəhərlərdə və müxtəlif vilayətlərdə əhalini fəlakətlərdən, hava və raket hücumlarından qorumaq üçün kütləvi sığınacaqların inşasına başlanılması buna misaldır.
Hava üstünlüyünün sərhədləri və iqtisadi süzgəc
Onilliklər boyu hərbi üstünlük rəqiblərin hava məkanına tam nəzarət etmək və onların hava hücumundan müdafiə şəbəkələrini məhv etməklə ölçülürdü. Lakin son müharibə göstərdi ki, texnoloji cəhətdən böyük fərq olmasına baxmayaraq, hava üstünlüyünün də müəyyən sərhədləri var. Mobil müdafiə sistemlərinin, xüsusən də elektron maneələrdən daha az təsirlənən elektro-optik və infraqırmızı texnologiyalara əsaslanan vasitələrin rolu ön plana çıxıb. Bu sistemlər vasitəsilə İsfahan yaxınlığında "F-15" tipli təyyarə vurulub, bir "F-35" qırıcısı isə təcili eniş etməyə məcbur qalıb. Konqresin Tədqiqat Xidmətinin hesabatına görə, müharibə zamanı 42 təyyarə sıradan çıxarılıb və ya zədələnib.
Hava üstünlüyünə qarşı pilotsuz aparatlar, ballistik və qanadlı raketlərin birgə istifadəsi müdafiə sistemləri üzərində böyük təzyiq yaradaraq ağır iqtisadi və psixoloji yüklər meydana gətirib. Müharibə hücum və müdafiə xərcləri arasındakı uçurumu ortaya qoyub.
Bu vəziyyət döyüşü resursları tükəndirən iqtisadi aşınma müharibəsinə çevirib, radarları və müşahidə sistemlərini hədəf alıb. Eyni zamanda, ən qabaqcıl müdafiə sistemlərinin belə, fərqli hündürlük və trayektoriyalardan gələn eyni vaxtlı hücumlar qarşısında hava məkanını 100% qoruya bilmədiyi məlum olub. İsrailin "Dəmir Qübbə", "Davudun Sapanı" və "Ox" kimi çoxbaxışlı müdafiə infrastrukturuna rəhbərlik etməsinə baxmayaraq, çoxsaylı kiçik sursatlar daşıyan raketlərin istifadəsi müdafiənin effektivliyini azaldıb. Məsələn, raket hədəf üzərində 7-10 kilometr hündürlüyə çatdıqda onun başlığı açılır və təxminən 10 kilometrlik əraziyə kiçik bombalar səpələnir. Bu, hücumların 92%-nin qarşısının alınmasına baxmayaraq, sızma ehtimalını artırır.
Bu səbəbdən, "Polad Qübbə" kimi layihələrdə çoxbaxışlı hava müdafiə sistemlərinə maraq artır. Burada yanaşma yalnız bahalı raketlərə deyil, peyklər, radarlar, elektron müharibə, idarəetmə mərkəzləri və məlumat analizi ilə inteqrasiya olunmuş şəbəkə mərkəzli müharibə modelinə əsaslanır. Həmçinin lazer silahları, yönləndirilmiş enerji sistemləri və önləyici pilotsuz aparatlar kimi daha ucuz alternativlərə üstünlük verilir. Araşdırmada, kritik infrastrukturun bombardmana davamlı memarlıq layihələri ilə qorunması, yeraltı və dağdaxili tikintilərin genişləndirilməsi, mühüm obyektlərin coğrafi olaraq pərakəndə yerləşdirilməsi tövsiyə olunur. İkinci Dünya Müharibəsində Almaniyanın silah fabriklərində, eləcə də digər regionlarda tətbiq edilən yeraltı raket şəhərcikləri buna nümunədir.
Təşkilati baxımdan isə mərkəzi rəhbərlik hədəf alındıqda belə, aşağı eşelonlara səlahiyyət verilməsi sayəsində müstəqil kiçik hüceyrələrin fəaliyyətini davam etdirə bilməsi müsbət model kimi qeyd olunur. Lakin bu növ qeyri-mərkəzi strukturlar atəşkəs və gərginliyin azaldılması dövrlərində qərarların nəzarətdə saxlanılması çətinliyi yaradır. Buna görə də ən ideal struktur həm şəbəkə fəaliyyətini, həm yerli müstəqilliyi, həm də qorunan rabitəni birləşdirən qarışıq model sayılır.
Süni intellektin artan rolu, PUA və sursat istehsalı
Müharibə, hərbi güc anlayışının artıq təyyarələrin sayı və keyfiyyəti ilə deyil, şəbəkələr, məlumatların emal sürəti və təşkilati çevikliklə ölçüldüyünü göstərdi. Dəqiq sursatların yayılması, ucuz pilotsuz sistemlərin rolunun artması və hədəfin aşkarlanmasından vurulmasına qədər olan müddətin qısalması müharibənin gedişatına birbaşa təsir edib.
Amerika və İsrail nəhəng məlumat axınını birləşdirən, hədəfləri əhəmiyyətinə və riskinə görə qruplaşdıran və onları real vaxt rejimində müvafiq hücum silahları ilə əlaqələndirən süni intellekt sistemlərindən istifadə ediblər. Bu prosesdə "eyni vaxtda məlumat analizi və hədəfləmə" sistemləri tətbiq olunub. Süni intellekt hədəfin aşkarlanması ilə onun vurulması arasındakı zaman kəsiyini saniyələrə endirərək qarşı tərəfi çaşbaş salmaq üçün həlledici alətə çevrilib. Hava müdafiə sistemləri də raketlərin trayektoriyasını analiz etmək və önləmə qərarlarını demək olar ki, avtomatik vermək üçün süni intellektdən yararlanıb. Lakin təzyiq altında tam avtomatik qərar verən bu sistemlərdə səhv və yanlış qiymətləndirmə riskləri də yüksəkdir.
Müharibədə pilotsuz aparatların müdafiə şəbəkələrini sıradan çıxarmaq qabiliyyəti aydın göründü. Onların effektivliyi ballistik və qanadlı raketlərlə eyni vaxtda istifadə edildikdə daha da artır və bahalı sistemlərin radarlarını məhv etməyə imkan verir. Lakin bu aparatların rabitə və naviqasiya sistemlərindən asılılığı onları elektron müharibə və maneələrə qarşı həssas edir. Buna görə də yalnız aparatların sayını və məsafəsini artırmaq deyil, həm də böyük qrupları koordinasiya edən sistemlər qurmaq, təhlükəsiz yerli rabitə şəbəkələri yaratmaq və xarici həssas komponentlərdən asılılığı azaltmaq vacibdir.
Müharibə həmçinin göstərdi ki, böyük və həddindən artıq baha başa gələn hərbi platformalar, xüsusən də təyyarədaşıyan gəmilər, dəqiq raketlər və dəniz minaları qarşısında yüksək riskli hədəfə çevrilirlər. Bu isə daha ucuz və çevik döyüş sistemlərinin əhəmiyyətini artırır.
Hərbi uğur həm də qısa müddətdə sursat ehtiyatını yenidən bərpa etmək və istehsal gücünə sahib olmaqla bağlıdır. Gücləndirilmiş obyektləri məhv etmək üçün təkrarlanan zərbələr tələb olunur, bu isə sənaye imkanlarına və təchizat zəncirlərinə təzyiqi artırır. Xüsusilə yüksək dəqiqlikli idarəolunan sursatların istehsalı məhdud və baha olduğundan, hərbi mütəxəssislər qəbul edilə bilən effektivliyə malik ucuz alternativlər arasında balans yaratmağı tövsiyə edirlər. Sənaye potensialının mülki sahədən müdafiə sahəsinə sürətlə keçirilməsi, sanksiyalar və ya ticarət məhdudiyyətləri zamanı problem yaşamamaq üçün elektronika, proqram təminatı, mühərrik və mikrosxemlərin yerli istehsalının təşkili milli təhlükəsizliyin əsas şərtidir.
Daxili cəbhə, informasiya təhlükəsizliyi və kiber mühit
Müasir müharibələrdə daxili cəbhə artıq sadəcə mülki şəxsləri qorumaq və əsas xidmətləri təmin etməklə məhdudlaşmır. Cəmiyyətə və iqtisadiyyata təzyiq göstərmək birbaşa hərbi hədəfə çevrilib. Enerji şəbəkələrinə, limanlara və kommunikasiya xətlərinə edilən hücumlar dövlətin idarəetmə qabiliyyətini zəiflətməyə və daxildən narazılıq yaratmağa yönəlir. Rəqəmsal sistemlərdən asılı olan böyük şəhərlər bu növ hücumlar qarşısında daha həssasdır. Buna görə də kütləvi sığınacaqların inşası və müasir xəbərdarlıq sistemlərinin qurulması dövlət institutlarının böhran anında fəaliyyətinin davamlılığı üçün zəruridir.
İnformasiya cəbhəsində isə dezinformasiya, saxta məzmunlar və psixoloji kampaniyalar daxili birliyi pozmaq üçün geniş istifadə olunur. Süni intellekt vasitəsilə hazırlanan saxta foto və videolar real faktları təhrif edir və informasiya təhlükəsizliyini milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsinə çevirir. Yerli rəqəmsal platformaların və milli infrastrukturun inkişafı daxili cəbhənin qorunmasında əsas sipər rolunu oynayır. Kritik xidmətlərin rəqəmsallaşdığı bir dövrdə kiber fəza gələcək müharibələrin əsas meydanı kimi qəbul edilməlidir.
Siyasi qiymətləndirmələr və regional balansların dəyişməsi
Müharibədən əvvəl bəzi dairələrin xarici zərbələr nəticəsində mövcud sistemin daxildən çökəcəyi barədə gözləntiləri reallığı əks etdirmədi. Ağır itkilərə baxmayaraq, sistemin qısa müddətdə süqutu real ssenari olmadı. Bu vəziyyət xaricdəki müxalif qrupların və onların rəhbərlərinin cəmiyyətdəki təsir imkanlarının məhdud olduğunu, adi vaxtdakı sosial narazılıqla müharibə dövründəki xarici təhlükəyə qarşı durma instinkti arasındakı fərqi anlaya bilmədiklərini göstərdi. Daxili xaos və süqut qorxusu səbəbindən mülki əhalinin böyük hissəsi müharibə zamanı dövlətin yanında yer almağı və ya etirazlardan çəkinməyi üstün tutdu.
Müharibədən sonra hərbi strukturların təsirinin artmasına baxmayaraq, sistemin tamamilə açıq hərbi diktaturaya çevrilməsi ehtimalı azdır, çünki ölkədaxili idarəetmə dini, siyasi və hərbi təsisatların balansına əsaslanır. Lakin iqtisadi çətinliklərin və sosial təzyiqlərin artması fonunda yaxın illərdə müəyyən konstitusiya islahatlarının aparılması qaçılmaz ola bilər. Ağır sənayeyə dəyən ziyan, neft gəlirlərinin azalması və sanksiyaların davam etməsi iqtisadiyyatın bərpa prosesini ən böyük sınağa çevirəcək.|
Qlobal miqyasda bu müharibə, güc tətbiqini beynəlxalq qaydalarla tənzimləyən liberal beynəlxalq nizamın aşınmasının son mərhələsidir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının razılığı olmadan aparılan bu hərbi proses qlobal qurumların effektivliyini itirdiyini göstərir. Amerika hər nə qədər diqqətini Asiya-Sakit okean bölgəsinə və Çinin qarşısını almağa yönəltmək istəsə də, yenidən Yaxın Şərqdəki münaqişələrə cəlb olunub. Bu vəziyyət Pekin və Moskvaya öz mövqelərini daha az xərclə gücləndirmək imkanı verir: Çin Asiyada iqtisadi təsirini genişləndirir, Rusiya isə Qərbin diqqətinin yayınmasından istifadə edərək digər cəbhələrdə təzyiqi artırır. Beynəlxalq təşkilatların zəiflədiyi bu dövrdə orta gücə malik dövlətlərin rolu daha da artır.
Regional çərçivədə isə qonşu dövlətlərin parçalanması və ya çökməsi bölgədəki digər böyük güclərin maraqlarına xidmət etmir. Münaqişə dövründə hava məkanından istifadəyə icazə verilməməsi, danışıqlar kanallarının açıq saxlanılması və vasitəçilik səylərinin dəstəklənməsi sabitliyin qorunmasına yönələn addımlardır. Bununla belə, yeni qaçqın dalğaları, iqtisadi sarsıntılar, regional etnik məsələlər və qonşu ölkələrdəki kövrək balansların pozulması narahatlıq doğurur. Xüsusilə bəzi qüvvələrin fərqli qruplardan istifadə edərək yeni gərginlik ocaqları yaratmaq cəhdləri strateji rəqabəti artırır. Beynəlxalq mətbuatda aparılan qərəzli təbliğat və manipulyasiya fəaliyyətlərinə qarşı da ciddi tədbirlər görülməlidir.
İraq rəsmən müharibə tərəfi olmasa da, fərqli qrupların toqquşma meydanına çevrilib, bu isə mərkəzi hakimiyyətin zəifliyini və neft ixracının azalması səbəbindən yaranan kəskin iqtisadi itkiləri (dövlət gəlirlərinin 86%-i neftdən asılıdır) ortaya çıxarıb. Suriya isə hava məkanının pozulması, raket qalıqlarının düşməsi, qaçqınların geri qayıtması və enerji təchizatının kəsilməsi kimi problemlərlə üzləşib ki, bu da birbaşa cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyinə təsir edir. Belə bir mühitdə təkcə "ehtiyatlı bitərəflik" siyasəti kifayət etməyə bilər, ona görə də strateji ticarət və enerji koridorlarının inkişaf etdirilməsi geosiyasi mövqeyi möhkəmləndirmək üçün ən yaxşı vasitədir.
Gələcəyə doğru strateji tövsiyələr
Müharibənin nəticələri göstərir ki, regional və beynəlxalq təhlükəsizlik mühiti kökündən dəyişib. Bu səbəbdən müdafiə və strateji prioritetlərin yenidən formalaşdırılması tələb olunur:
Geniş əraziyə malik ölkələrdə mərkəzləşdirilmiş və sabit hava müdafiə sistemləri asan hədəfə çevrilə bildiyi üçün müstəqil işləyə bilən, mobil, şəbəkəyə əsaslanan və çoxbaxışlı müdafiə strukturlarına üstünlük verilməlidir. Kiber, elektron və informasiya müharibəsi sahəsində süni intellekt və strateji kommunikasiya imkanları artırılmalı, daxili cəbhənin birliyi qorunmalıdır. İdarəetmə sistemlərində rəqəmsal şəbəkələr daxilində səlahiyyətlərin aşağı eşelonlara ötürülməsi çevikliyi artırar. Yeraltı istehsal və saxlanc obyektlərinin genişləndirilməsi isə böhran idarəçiliyinin əsas hərəkətverici qüvvəsi olmalıdır.
Beynəlxalq təhlükəsizlik zəmanətlərinin azaldığı bir dövrdə regional münaqişələrin qarşısını almaq üçün çoxtərəfli əməkdaşlıq platformaları qurulmalı, ticarət və enerji dəhlizlərinin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir. Bu hərbi və siyasi keçid dövründə yerli müdafiə sənayesinin gücü, hərbi təcrübə və coğrafi mövqe düzgün idarə olunarsa, regional və qlobal miqyasda daha güclü mövqe qazanmaq mümkündür.