BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ-da Prezident Donald Tramp administrasiyası ilə federal bürokratik institutlar arasında xarici siyasət və müdafiə sənayesi sahəsində fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyi bildirilir. Müzakirələrin əsas mövzularından biri isə Türkiyəyə satılması planlaşdırılan F110 tipli döyüş təyyarəsi mühərrikləri və Ankaranın F-35 proqramına mümkün qayıdışı ilə bağlı prosesdir.

ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens bir neçə gün əvvəl çıxışında federal bürokratiyanı seçilmiş siyasi rəhbərliyin fəaliyyətinə mane olmaqda ittiham edib.

Vens bildirib ki, bürokratik strukturlar seçilmiş rəhbərlərin işləməsinə mane olmaq məqsədilə mütəmadi şəkildə süni siyasi böhranlar formalaşdırırlar.

Məlumata görə, Tramp administrasiyası Türkiyənin milli döyüş təyyarəsi KAAN layihəsi üçün strateji əhəmiyyət daşıyan, dəyəri təxminən 700 milyon ABŞ dolları olan F110 tipli reaktiv mühərriklərin satışını təsdiqləyərək bununla bağlı rəsmi bildirişi ABŞ Konqresinə təqdim edib.

Bunun ardınca vitse-prezident Cey Di Vens və ABŞ-ın müdafiə naziri Pit Heqset Türkiyənin F-35 proqramına yenidən qoşulması imkanlarının hüquqi baxımdan araşdırılması prosesinə başlanıldığını açıqlayıblar. Bu addım Ağ Evin Ankara ilə münasibətlərdə yeni mərhələ başlatmaq niyyəti kimi qiymətləndirilir.

Lakin bildirilir ki, bu təşəbbüs Vaşinqtonda ciddi institusional müqavimətlə üzləşib.

Məlumatda qeyd olunur ki, məsələ yalnız hərbi məhsul satışı və ya texniki prosedur çərçivəsində qiymətləndirilmir. İddialara görə, Ağ Ev Türkiyə ilə strateji əməkdaşlığın genişləndirilməsini dəstəklədiyi halda, Konqresdə bəzi siyasətçilər bu prosesə etiraz edirlər.

Bu çərçivədə ABŞ Nümayəndələr Palatasının demokrat üzvü Qreqori Miks satış qərarına etiraz edən siyasətçilər arasında göstərilir.

Ekspertlər tərəfindən iddia olunur ki, Türkiyənin müdafiə sənayesində müstəqilləşməsindən və Şərqi Aralıq dənizindəki siyasətindən narahat olan müxtəlif lobbi qrupları Vaşinqtonda fəal fəaliyyət göstərirlər. Ekspertlərin fikrincə, əvvəllər S-400 zenit-raket komplekslərinin alınması və tətbiq edilən sanksiyalar vasitəsilə təzyiq göstərən bu dairələr indi də Konqresdəki müzakirələrdən istifadə edərək mühərrik satışını ləngitməyə çalışırlar.

Bildirilir ki, həmin dairələrin əsas məqsədi satışı tamamilə dayandırmaqdan daha çox, prosesi hüquqi və texniki maneələrlə uzatmaqdır.

İddialara görə, Konqresdə mühərriklərin istifadəsinə dair müxtəlif məhdudiyyətlərin tətbiqi müzakirə oluna bilər. Bunlar arasında təyyarələrin Egey dənizində istifadə edilməməsi, NATO-nun hava məkanına dair əlavə məhdudiyyətlər və texnologiyanın üçüncü ölkələrə ötürülməsinə qadağalar kimi şərtlərin irəli sürülməsi ehtimalı qeyd olunur.

Analitiklər şərtlərin Türkiyənin KAAN layihəsinin əməliyyat müstəqilliyini zəiflədə biləcəyi və ölkənin müdafiə sahəsində suveren qərar qəbul etmə imkanlarına təsir göstərə biləcəyini iddia edir.

Həmçinin Tramp və Cey Di Vensin xarici siyasət yanaşmasının Vaşinqtonun ənənəvi siyasi elitasının baxışlarından fərqləndiyi də vurğulanır.

Bildirilir ki, Tramp uzunmüddətli və yüksək maliyyətli münaqişələr əvəzinə müttəfiq ölkələrlə praqmatik, iqtisadi maraqlara əsaslanan və birbaşa münasibətlərin qurulmasını üstün tutur.

Qeyd edilir ki, Trampın İran siyasəti ilə bağlı müəyyən səhvlər etdiyi düşünülsə də, o, müharibələrin genişlənməsinin qarşısını almağa çalışıb və prosesin uzunmüddətli hərbi qarşıdurmaya çevrilməsinə imkan verməyib.

Həmçinin Trampın daha əvvəl səsləndirdiyi "Onları çox sevindirəcək bir addım atacağam" fikrinin Ankara ilə münasibətlərdə yeni mərhələyə işarə etdiyi və regionda, o cümlədən Afina və Nikosiya tərəfindən dəstəkləndiyi iddia olunan lobbi fəaliyyətinə qarşı siyasi iradə nümayiş etdirdiyi irəli sürülür.

Həmçinin qeyd olunur ki, əgər Konqres satışın qarşısını almaq üçün birgə etiraz qərarı qəbul edərsə, ABŞ Prezidentinin veto hüququndan istifadə etmək səlahiyyəti mövcuddur.

Bildirilir ki, Donald Tramp Konqres tərəfindən qəbul ediləcək belə qərarı veto edə və mühərrik satışının həyata keçirilməsinə şərait yarada bilər.

Vurğulanır ki, Konqresin prezident vetosunu aradan qaldıra bilməsi üçün həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üçdə iki səs çoxluğu toplaması tələb olunur və mövcud siyasi parçalanma şəraitində bunun əldə olunması çətin görünür.

Analitiklərin qiymətləndirməsinə görə, Konqres və Pentaqondakı mövcud institutların məqsədi yalnız Türkiyə ilə əməkdaşlığı məhdudlaşdırmaq deyil, həm də Tramp administrasiyasının ənənəvi institusional mexanizmləri və regional lobbi qruplarını kənarda saxlayaraq həyata keçirməyə çalışdığı yeni xarici siyasət kursunu zəiflətməkdir.

Qeyd olunur ki, mühərrik satışının gecikdirilməsi və ya sonradan əlavə şərtlərin irəli sürülməsi Ağ Evin manevr imkanlarını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş addımlar kimi qiymətləndirilir.

Ekspertlər hesab edir ki, Türkiyənin hərbi imkanlarının daha da güclənməsinin qarşısını almağa çalışan müxtəlif regional qüvvələrin təzyiqlərinə baxmayaraq, Donald Tramp bu məsələdə qətiyyətli mövqe nümayiş etdirir.

Analitiklərə görə ABŞ-dakı ənənəvi siyasi institutlarla Ağ Ev arasında davam edən qarşıdurmaya baxmayaraq, Donald Tramp və Cey Di Vensin birbaşa siyasi iradəsi bu maneələri aşmaq potensialına malikdir.