BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Türkiyənin 1952–1959-cu illərdə NATO çərçivəsində həyata keçirdiyi diplomatik, hərbi və siyasi fəaliyyətləri əks etdirən tarixi film arxivi ilk dəfə ictimaiyyət üçün açıq istifadəyə verilib.
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Kino Baş İdarəsinin yaydığı məlumata görə, arxivdə Türkiyənin NATO-ya üzvlüyünün ilk illərinə aid çoxsaylı tarixi videokadrlar yer alır. Materiallar ölkənin alyans daxilindəki diplomatik təmsilçiliyini, hərbi əməkdaşlığını və siyasi fəaliyyətini əks etdirir.
Arxivin diqqətçəkən materiallarından biri dövrün Baş naziri Adnan Menderesin 1957-ci il dekabrın 16–19-da Parisdə keçirilən NATO hökumət başçıları toplantısında iştirakını əks etdirən görüntülərdir.
Soyuq müharibənin ən mühüm zirvə görüşlərindən biri hesab olunan toplantıda Sovet İttifaqının artan hərbi və texnoloji potensialı, NATO-nun çəkindiricilik imkanlarının gücləndirilməsi, eləcə də üzv dövlətlər arasında siyasi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi müzakirə olunub.
Kadrlarda Adnan Menderesin NATO liderləri ilə görüşləri, Fransanın Baş naziri Feliks Qayyarla keçirdiyi danışıqlar, NATO-nun qərargahına səfəri və Türkiyə nümayəndə heyətinin diplomatik təmasları əks olunub. Zirvə görüşündə onu xarici işlər naziri Fatin Rüştü Zorlu da müşayiət edib.
Arxivdə yer alan digər mühüm material isə Türkiyənin NATO-ya üzv olduğu 1952-ci ilə aiddir. Burada Atlantika Şurasının iclasından sonra xarici işlər naziri Fuat Köprülünün verdiyi bəyanat yer alıb. Bu görüntülər Türkiyənin NATO üzvü kimi beynəlxalq platformalarda ilk dəfə təmsil olunduğu dövrü sənədləşdirməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Sözügedən materiallar eyni zamanda həmin dövrün diplomatik protokolunu, beynəlxalq media mühitini və Türkiyənin Soyuq müharibənin ilk illərində həyata keçirdiyi xarici siyasət kursunu əks etdirən nadir tarixi sənədlər hesab olunur.
Film arxivində 1953-cü ildə Cənub-Şərqi Avropada keçirilən NATO hərbi təlimlərinə dair görüntülər də yer alıb. Türkiyə, Yunanıstan və İtaliyanın başda olduğu alyansın cənub cinahına daxil ölkələrin iştirak etdiyi bu təlimlər Türkiyənin NATO tərkibində qoşulduğu ilk birgə hərbi fəaliyyətlərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Arxivdə, həmçinin Türkiyə və Yunanıstanın NATO-ya qəbulundan sonra iki ölkənin hərbi dəniz qüvvələri komandanları arasında həyata keçirilən qarşılıqlı rəsmi səfərləri əks etdirən videomateriallar da saxlanılır.
Ortaq hərbi təlimlərə hazırlıq və hərbi koordinasiya ilə bağlı keçirilən görüşlərin NATO standartlarının tətbiqi və müttəfiq qüvvələrin birgə fəaliyyət imkanlarının artırılması baxımından həmin dövrün mühüm diplomatik addımlarından biri olduğu vurğulanır.
Kino Baş İdarəsinin arxivinə daxil edilmiş filmlər arasında NATO-nun İnformasiya Xidməti tərəfindən hazırlanan "NATO Göylərdə" adlı ekran əsəri də yer alır. Filmdə hərbi və mülki aviasiya arasında koordinasiya, hava məkanının ortaq qaydalar əsasında idarə olunması, uçuş təhlükəsizliyi, radar sistemləri və NATO-nun hava müdafiəsi konsepsiyası dövrün baxış bucağından təqdim edilir.
Arxivin diqqət çəkən digər materialı isə NATO-nun yaradılmasının 10 illiyi münasibətilə 1959-cu ildə keçirilmiş mərasimə aid görüntülərdir. Koramiral Fahri Korutürkün iştirak etdiyi mərasimə dair videokadrlar ilk dəfə ictimaiyyətə təqdim olunub. Həmin materiallar sonradan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanı və Türkiyə Prezidenti vəzifələrində çalışmış Korutürkün NATO çərçivəsindəki fəaliyyətinə də işıq salır.
Kino Baş İdarəsi tərəfindən istifadəyə verilən tarixi film arxivi Türkiyənin NATO-ya üzvlüyünün ilk illəri, Soyuq müharibə dövründə həyata keçirdiyi diplomatik və hərbi fəaliyyətlər, beynəlxalq arenadakı təmsilçiliyi və alyans daxilində oynadığı rola dair mühüm vizual sənədləri tədqiqatçıların və ictimaiyyətin istifadəsinə təqdim edir.
