İran Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına (ŞƏT) iqtisadi perspektivin reallaşması üçün üç aydın təklif irəli sürür.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiyanın Hörmüz boğazı məsələsində mövqeyini müsbət qiymətləndirib. O, Rusiyanın bu məsələdə kifayət qədər yaxşı davrandığını bildirib. Tramp İranın ciddi iqtisadi və maliyyə çətinlikləri ilə üzləşdiyini iddia edib. ABŞ Prezidentinin sözlərinə görə, Tehran hərbçilərinin əməkhaqqını ödəməkdə çətinlik çəkir. Tramp Vaşinqtonun vəziyyətə nəzarət etdiyini və İrana qarşı dəniz mühasirəsinin davam etdiyini bildirib. O, Hörmüz boğazından hər gün milyonlarla barel neft daşındığını iddia edib. ABŞ Prezidenti boğazın minalardan tamamilə təmizləndiyini də bildirib. Açıqlamalar Hörmüz boğazında təhlükəsizlik və enerji daşımaları ilə bağlı gərginliyin davam etdiyi bir vaxtda səsləndirilib.

Qətər Hörmüz boğazında vəziyyətin böhrandan əvvəlki səviyyəyə qaytarılmasını istəyir. Bu barədə Qətər Xarici İşlər Nazirliyi açıqlama verib. Doha boğazdan sərbəst gəmiçiliyin təmin edilməsinin zəruriliyini vurğulayıb. Hörmüz boğazı qlobal enerji daşımaları baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bölgədəki gərginlik beynəlxalq gəmiçilik üçün ciddi narahatlıq yaradıb. Qətər vəziyyətin normallaşdırılmasını əsas prioritetlərdən biri hesab edir. Doha regional gərginliyin diplomatik vasitələrlə azaldılmasını dəstəkləyir. Qətərin mövqeyinə görə, boğazda sərbəst və təhlükəsiz hərəkət bərpa edilməlidir.

SEPAH sözçüsü Hüseyn Mohebbi İrana mümkün hücumla bağlı ABŞ-yə xəbərdarlıq edib. O bildirib ki, İranın infrastrukturu vurularsa, ABŞ-nin enerji baxımından strateji nöqtələri və həyati maraqları hədəfə alına bilər. Mohebbi konkret hədəflərin adlarını açıqlamayıb. SEPAH rəsmisi ABŞ-nin Hörmüz boğazı ilə bağlı məqsədlərinin baş tutmadığını iddia edib. O, İranın silah istehsalının davam etdiyini də bildirib. Mohebbinin sözlərinə görə, İranın hərbi ehtiyatlarının məhdud olması barədə təsəvvürlər doğru deyil. İranın ağıllı və idarəolunan raketlərinin istehsalının davam etdiyi bildirilir. Açıqlama Hörmüz boğazı və ABŞ–İran münasibətlərində gərginliyin yüksək olduğu bir vaxtda verilib.

Avropa Komissiyası Avropa İttifaqında təbii qaz təchizatı ilə bağlı hazırda ciddi narahatlığın olmadığını bildirib. Birliyin qaz anbarlarının doluluq səviyyəsi 62 faiz təşkil edir. Bununla belə, Avropa ölkələri qış mövsümü ərəfəsində ehtiyatları artırmaqda çətinlik çəkirlər. İranla ABŞ arasında müharibədən sonra qaz qiymətlərinin yüksəlməsi anbarların doldurulmasını bahalaşdırıb. Yüksək qiymətlər şirkətlərin əlavə qaz almasına mane olan əsas amillərdən biridir. Ötən ilin eyni dövründə Avropa İttifaqının qaz anbarları 74 faiz dolu olub. Hazırkı göstərici ötən illə müqayisədə 12 faiz bəndi aşağıdır. Buna görə də qışa qədər qaz ehtiyatlarının artırılması Avropa ölkələri üçün mühüm məsələ olaraq qalır.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hörmüz boğazından keçən ADNOC ilə əlaqəli gəmiyə İran tərəfindən hücum edildiyini bildirərək hadisəni pisləyib. BƏƏ-nin dövlət xəbər agentliyinin məlumatına görə, hadisə zamanı xəsarət alan olmayıb və vəziyyət nəzarət altına alınıb. BƏƏ Xarici İşlər Nazirliyi ticarət gəmilərinin hədəfə alınmasını və Hörmüz boğazından iqtisadi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edilməsini kəskin şəkildə pisləyib. Nazirlik bu addımları İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun dəniz quldurluğu əməlləri kimi qiymətləndirib. BƏƏ İranı hücumları dayandırmağa və Hörmüz boğazını tam və qeyd-şərtsiz açmağa çağırıb. Hadisə cümə axşamı daha iki ADNOC gəmisinin hücuma məruz qalmasından bir gün sonra baş verib. Son hücumlar Hörmüz boğazında gəmiçilik təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb. Bölgədə enerji daşımalarının təhlükəsizliyi də yeni təhdidlərlə üzləşir.

Rusiyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Mixail Ulyanov ABŞ-ın Hörmüz boğazında gəmiçilik azadlığı ilə bağlı çağırışlarını tənqid edib. O, Vaşinqtonun boğazda sərbəst gəmiçilik tələb etməsini ziddiyyətli yanaşma kimi qiymətləndirib. Ulyanovun fikrincə, Hörmüzdə gəmiçilik azadlığının pozulmasına ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatları səbəb olub. Rusiya nümayəndəsi ABŞ-ın yaranmış vəziyyətin nəticələrini müharibəni davam etdirməklə aradan qaldırmağa çalışdığını bildirib. O, Vaşinqtonun siyasətini strateji səhvin davamı kimi qiymətləndirib. Hörmüz boğazında gərginliyin artması beynəlxalq gəmiçilik və enerji təchizatı ilə bağlı narahatlıqları gücləndirib. Rusiya ABŞ-ın İran siyasətini və Hörmüz məsələsinə yanaşmasını tənqid edən mövqeyini davam etdirir.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazı üzərində ABŞ-ın tam nəzarətə malik olduğunu bildirib. O, bu nəzarətin davam etdiriləcəyini qeyd edib. Tramp ABŞ-ın dəniz blokadasını “polad divar” adlandırıb və İranın buna qarşı çıxış edə bilməyəcəyini iddia edib. Açıqlama ABŞ-İran arasında Hörmüz boğazı ilə bağlı gərginliyin davam etdiyi bir vaxtda verilib. Boğaz dünya enerji daşımaları üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.

Qətər İran və Oman arasında Hörmüz boğazı ilə bağlı danışıqların irəliləmiş mərhələyə çatdığını açıqlayıb. Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Macid əl-Ənsari müzakirələrin kritik mərhələdə olduğunu bildirib. Doha bölgədə gərginliyin azaldılması istiqamətində bütün diplomatik səyləri dəstəklədiyini qeyd edib. Qətər vasitəçi ölkə kimi Hörmüz boğazının tezliklə açılmasını istəyir. Danışıqlar əsasən dəniz nəqliyyatının bərpası və təhlükəsiz keçidin təmin olunması məsələlərini əhatə edir. Hörmüz boğazının vəziyyəti qlobal enerji bazarları üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bölgədə diplomatik həll axtarışları davam edir.

İran sentyabrın sonuna qədər 95 milyon kubmetr təbii qaz hasilatını bərpa etməyi planlaşdırır. Neft naziri Möhsün Paknejad enerji infrastrukturunun bərpası işlərinin davam etdiyini bildirib. İranın açıqlamasına görə, zədələnmiş obyektlərin təmirindən sonra qaz istehsalının bir hissəsi yenidən sistemə qaytarılacaq. Daha əvvəl Tehran yaxın aylarda 100 milyon kubmetr gündəlik hasilat gücünü bərpa etməyi planlaşdırdığını açıqlamışdı. Qarşıdurma zamanı enerji obyektlərinə edilən hücumlar nəticəsində İranın gündəlik 230 milyon kubmetr qaz hasilatı imkanının itirildiyi bildirilib. Tehran enerji infrastrukturunun bərpasını prioritet məsələ kimi qiymətləndirir. Qaz hasilatının bərpası ölkənin daxili enerji təminatı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

ABŞ-nin Strateji Neft Ehtiyatı 1983-cü ildən sonra ilk dəfə 300 milyon barreldən aşağı düşüb. ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, ehtiyatların həcmi 298,7 milyon barrel təşkil edir. Ehtiyatların azalmasına pandemiya dövründə və Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı həyata keçirilən böyük həcmli neft buraxılışları səbəb olub. Hörmüz boğazındakı gərginlik fonunda ABŞ 2026-cı ildə ehtiyatlardan əlavə 172 milyon barrel neft istifadə etməyi planlaşdırır. Strateji ehtiyatın ümumi tutumu 713,5 milyon barrel olsa da, hazırkı səviyyə son onilliklərin ən aşağı göstəricilərindən biridir. ABŞ Energetika Nazirliyi ehtiyatların təhlükəsiz minimum həddinin 70 milyon barrel olduğunu bildirib. Neft ehtiyatlarının azalması enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələri artırıb.

Hörmüz boğazında gəmi hərəkəti həftəsonu kəskin azalıb. Dəniz nəqliyyatını izləyən məlumatlara görə, keçidlərin sayı cümə günü 15-dən bazar günü 6-ya enib. 17 gəminin İranın birtərəfli müəyyən etdiyi marşrutdan istifadə etdiyi bildirilib. Daha 10 gəminin hansı marşrutla hərəkət etdiyi müəyyən edilməyib. Gəmi hərəkətinin azalması bölgədə təhlükəsizlik narahatlıqlarının artdığı vaxtda baş verib. Eyni dövrdə Bab əl-Məndəb boğazında 116 keçid qeydə alınıb. Hörmüz boğazındakı vəziyyət qlobal enerji daşımaları üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.