“Abid” sözü ərəb mənşəlidir və ibadət edən, Allaha qulluq yolunu tutan şəxs mənasını ifadə edir. İslam terminologiyasında bu anlayış yalnız fərz və vacib ibadətləri yerinə yetirməklə kifayətlənməyən, eyni zamanda nafilə ibadətlərə, savab əməllərə və xeyirxah işlərə davam edən möminlər üçün işlədilir.

Şeyx Səlahəddin Həsən Naxçıvani Azərbaycanın tanınmış təsəvvüf şeyxlərindən olmuşdur. O, hicri 603-cü (1206-cı) ildə Naxçıvanda dünyaya gəlmişdir. Yeniyetməlik çağlarında atasını itirən Səlahəddin Naxçıvani anası və qardaşı ilə birlikdə Azərbaycanın Xoy şəhərinə köçərək orada məskunlaşmışdır. 23 yaşında ikən anasını da itirmişdir. Bundan iki il sonra, 1231-ci ildə, moğol noyanı Cormağunun Azərbaycanın işğalı zamanı Şeyx Səlahəddin Naxçıvani moğollara əsir düşmüşdür. Təxminən yeddi il əsirlikdə qaldıqdan sonra azadlığa buraxılmış və bundan sonra doqquz il Bolqar ölkəsində yaşamışdır. Məhz bu səbəbdən o, “Bulğari” nisbəsi ilə tanınmışdır. Bu dövrdə təsəvvüfə meyl göstərmiş və mənəvi axtarışlara yönəlmişdir.

Osmanlı dövründə əsir ticarəti dövlət nəzarətinə baxmayaraq, uzun müddət ciddi əxlaqi və ictimai problemlərlə müşayiət olunub. Rəsmi qadağalar və fərmanlara rəğmən, xüsusilə İstanbulda fəaliyyət göstərən əsir bazarları və tellallar cəmiyyət üçün təhlükəli sayılan pozuntulara yol açıb. Tarixi mənbələrə görə, Osmanlı dövləti beynəlxalq müqavilələrlə əsirliyi rəsmən tanıyana qədər İstanbulun əsas əsir bazarı Nuruosmaniyə məscidi ətrafında fəaliyyət göstərib. XVIII əsrin ikinci yarısında inşa edilən məscid belə bu ticarət mərkəzinin yaxınlığında yerləşib.

Dua İslam düşüncəsində bəndə ilə Yaradan arasında ən dərin mənəvi bağlardan biri hesab olunur. Dini termin olaraq dua insanın bütün varlığı ilə Uca Allaha üz tutması, Ondan kömək və mərhəmət diləməsidir. Bu anlayış “çağırmaq”, “yalvarmaq”, “istəmək” mənalarını ifadə etməklə, aciz və möhtac bəndənin təvazö hissi ilə Rəbbinə yönəlməsini ehtiva edir. İslam mənbələrində dua bəndənin imanının, etibarının və Allah-Təalaya olan güvəninin açıq təzahürü kimi dəyərləndirilir. Dua yalnız istək bildirmək deyil, eyni zamanda insanın öz acizliyini dərk edərək halını Rəbbinə ərz etməsidir.

İslam hüquq təfəkkürünün köklərinə endiyimizdə, tarixi inkişafda həlledici olan ilk ayrımın əvvəlcə coğrafi əsaslara söykəndiyini görürük: Əhl-i Hicaz və Əhl-i İraq. Təbii ki, bu bölünmə öz daxilində həm bəlli bir sosyal fərqlilik və buna müvafiq üslub fərqliliyini əks edirməkdə idi. Məhz buna görədə bir müddətdən sonra bu ayrım coğrafi xüsusiyyətindən uzaqlaşaraq yerini metodoloji bir kimliyə vermişdir. Bu metodoloji ayrımın iki əsas axını isə Əhl-i Hədis və Əhl-i Rəy kimi formalaşmışdır.

Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Yəhya ibn Hilal Bərdəi öz dövrünün tanınmış mühəddislərindən, fəzilət sahibi bir alim, həmçinin yüksək ədəbi zövqə malik şair kimi məşhur olmuşdur. O, həyatının böyük bir hissəsini elm mərkəzlərindən biri sayılan Bağdadda keçirmiş və burada bir çox müəllimlərlə ünsiyyətdə olmuşdur. Hicri 350-ci (miladi 961) ildə Bərdəi Səmərqəndə köçmüş, bu şəhərdə həm elmi fəaliyyətini davam etdirmiş, həm də tələbələr yetişdirmişdir.

Teymur türk və monqol mənşəli idi, lakin nüfuz qazanmaq məqsədilə sonradan özünü böyük monqol hökmdarları ilə əlaqələndirməyə xüsusi diqqət yetirmiş, bunu əsasən arvadlarından birinin əcdadları üzərindən etmişdir. Tarixçi D. Morqan qeyd edir ki, Teymur “mənşəcə monqol idi, dininə görə müsəlman, dili və mədəniyyətinə görə isə türk” idi (s. 176).

İslamda içkinin haram olmasının səbəbləri, Quran ayələri, Peyğəmbərin (s.ə.s.) buyuruqları və spirtli içkilərin insan sağlamlığına, psixologiyasına və cəmiyyətə təsiri haqqında geniş izah

“Mələklərə: ‘Adəmə səcdə edin!’ - dedik. Cinlərdən olan İblis istisna olmaqla hamısı səcdə etdi. O isə Rəbbinin əmrinə qarşı çıxdı. İndi siz məni qoyub onu və onun nəslini özünüzə dost edirsiniz? Halbuki onlar sizin düşməninizdir...”

20-ci əsrdə, xüsusilə Şərqi Avropada, bəzi radikal Xristian qrupları terrorizmə əl ataraq , siyasi rejimləri və dinə qarşı çıxanları hədəf almışdılar. Xristian terrorunun əsas məqsədi, dini ideologiyaların gücləndirilməsi və bəzən dövlət qurumlarının dəyişdirilməsi idi. Bu terror aktları, Xristianlıq adına deyil, yalnız radikal şəxslərin şəxsi məqsədləri uğrunda həyata keçirildi. Xristian terroru, müasir dövrdə dini ekstremizm və radikalizm anlayışları ilə əlaqələndirilərək, bəzən sosial və siyasi qarşıdurmaların təzahürü kimi görülür.

Əbu Hənifənin insanlar, cəmiyyət və yaşadığı sosial mühit haqda fikir və tövsiyələri, insan ruhunun incəliklərini dərindən bilən, həyatın acısını və şirinliyini dadmış təcrübəli bir alimin baxışlarını əks etdirir. Onun tələbəsi Yusif b. Xalid Səmtiyə verdiyi vəsiyyətnamə, dəyərli düşüncələrinin bir çoxunu əhatə edir. Həmin nəsihətlərin bir qismi belədir:

Hülagülər dövlətinin hökm sürdüyü dövrdə yaşamış azərbaycanlı filoloq Mahmud ibn Məhəmməd ibn Əli ibn Mahmud əl-Arrani orta əsr Şərq elminin inkişafında mühüm rol oynamış alimlərdən biri hesab olunur. Onun həyatı haqqında məlumatlar çox olmasa da, ərəb dili qrammatikasına dair yazdığı şərhlər böl­gə elmi mühitində xüsusi nüfuz qazanmışdı.