BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Yaş artdıqca zehni qabiliyyətlərin zəifləməsi və yaddaş problemlərinin yaranması dünya səhiyyə sistemləri üçün ən ciddi problemlərdən birinə çevrilib. Alzheimer xəstəliyi və digər demensiya növləri milyonlarla insanın gündəlik həyat keyfiyyətini aşağı salır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2025-ci il məlumatına görə, demensiya dünyada ölüm səbəbləri arasında yeddinci yerdədir. Hazırda dünyada təxminən 57 milyon insan demensiyadan əziyyət çəkir və bu halların 60-70 faizini Alzheimer xəstəliyi təşkil edir.

Alimlər son illərdə qidalanmanın beyin sağlamlığına təsirini daha dərindən araşdırmağa başlayıblar. Xüsusilə zeytun yağı – əsasən də təmiz və orijinal zeytun yağı – zehni sağlamlığı qoruyan qidalar arasında diqqət çəkir.

İspaniya və ABŞ-dən olan tədqiqatçılar tərəfindən aparılan yeni araşdırmada 55-75 yaş arası 656 nəfər iki il ərzində müşahidə olunub. Məqsəd müxtəlif növ zeytun yağının yaddaş, diqqət və ümumi zehni funksiyalara təsirini araşdırmaq olub.

Araşdırma zamanı iştirakçıların qidalanma rejimi diqqətlə izlənilib və onlar istifadə etdikləri zeytun yağının miqdarına görə qruplara bölünüblər.

Alimlər xüsusilə üç növ zeytun yağını müqayisə ediblər:

Təmiz və ekstra təmiz zeytun yağı
Rafinə edilmiş zeytun yağı
Zeytun tullantısından əldə edilən yağ

Tədqiqat zamanı iştirakçılar müxtəlif zehni testlərdən keçirilib. Bu testlər yaddaş, diqqət, nitq qabiliyyəti və düşünmə funksiyalarını qiymətləndirib.

Nəticələr göstərib ki, daha çox təmiz və ekstra təmiz zeytun yağı istifadə edən şəxslərdə ümumi zehni fəaliyyət, diqqət və yaddaş göstəriciləri daha yaxşı olub.

Alimlər bildirirlər ki, zeytun yağının faydası onun tərkibində olan fenol birləşmələri ilə əlaqəlidir. Xüsusilə hidroksitirozol və oleuropein kimi maddələr beyində iltihabı və oksidləşdirici stressi azaltmağa kömək edir.

Bu maddələrin Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqəli hesab olunan beta-amiloid və tau zülallarının yığılmasını azaltdığı vurğulanır.

Araşdırmada diqqət çəkən digər mühüm məqam isə bağırsaq mikrobiotasının rolu olub. Mütəxəssislər müəyyən ediblər ki, təmiz zeytun yağı bağırsaqlardakı faydalı bakteriyaların artmasına səbəb olur.

Xüsusilə “Adlerkreutzia” adlı bakteriyanın artımı zehni funksiyaların yaxşılaşması ilə əlaqələndirilib. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, zeytun yağının beyin üçün faydasının təxminən 20 faizi məhz bağırsaq mikrobiomu vasitəsilə yaranır.

Araşdırma həmçinin göstərib ki, rafinə edilmiş və tullantıdan əldə edilən zeytun yağlarının istifadəsi bəzi hallarda zehni göstəricilərin zəifləməsi ilə əlaqələndirilə bilər.

Alimlər qeyd edirlər ki, ekstra təmiz zeytun yağı daha az emal olunduğu üçün faydalı maddələri qoruyub saxlayır. Rafinə edilmiş yağlarda isə bu maddələrin böyük hissəsi emal zamanı itir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, zeytun yağı yalnız yaşlı insanlar üçün deyil, 55 yaşdan aşağı şəxslər üçün də faydalı ola bilər.

2023-cü ildə yayımlanan başqa bir araşdırmada zeytun yağının diqqət, yaddaş və zehni reaksiyalar üzərində müsbət təsiri qeyd olunub.

Bununla yanaşı, alimlər mövcud nəticələrin hələ tam qəti olmadığını vurğulayırlar. Onların sözlərinə görə, zeytun yağı ilə zehni sağlamlıq arasındakı əlaqəni tam sübut etmək üçün daha genişmiqyaslı klinik tədqiqatlara ehtiyac var.

Son elmi icmallarda isə ekstra təmiz zeytun yağının gələcəkdə Alzheimer xəstəliyinin inkişafını ləngidə biləcək potensial qidalanma strategiyalarından biri ola biləcəyi qeyd olunur.