BAKI,VOA

1944-cü il iyulun 11-də Almaniya ordusunun polkovniki, qraf Klaus fon Ştauffenberq Adolf Hitleri öldürmək məqsədilə onun Bavariyanın Berxtesqaden şəhərində yerləşən qərargahına partlayıcı qurğu aparıb. Lakin həmin gün plan nəzərdə tutulduğu kimi həyata keçirilməyib və sonradan tarixə "20 iyul sui-qəsdi" kimi düşən əməliyyat iyulun 20-də icra olunub.

Müharibənin gedişi sui-qəsd planını sürətləndirdi

1944-cü ilin ortalarında İkinci Dünya müharibəsində Almaniyanın məğlubiyyəti artıq qaçılmaz görünürdü. Şərq cəbhəsində Sovet ordusunun uğurları, Qərbdə isə Müttəfiq qüvvələrin Normandiyaya çıxması ölkə daxilində Adolf Hitlerin siyasətinə qarşı narazılığı artırmışdı.

Nasist rejiminin törətdiyi kütləvi qırğınlar, yəhudilərə və sovet hərbi əsirlərinə qarşı amansız rəftar Almaniya ordusunun bəzi yüksək rütbəli zabitlərini Hitlerin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması üçün gizli plan hazırlamağa sövq etmişdi.

Klaus fon Ştauffenberq kim idi?

Klaus fon Ştauffenberq 1926-cı ildən Almaniya ordusunda xidmət edirdi. Sovet İttifaqına qarşı hərbi əməliyyatlarda qərargah zabiti kimi fəaliyyət göstərərkən nasistlərin törətdiyi vəhşiliklərin şahidi olmuş və rejimə münasibəti dəyişmişdi.

Sonradan Şimali Afrika cəbhəsinə göndərilən zabit döyüş zamanı ağır yaralanmış, sol gözünü, sağ əlini və sol əlinin iki barmağını itirmişdi. Sağaldıqdan sonra isə Hitleri hakimiyyətdən uzaqlaşdırmağın yeganə çıxış yolu olduğuna inanaraq müqavimət hərəkatına qoşulmuşdu.

İyulun 11-də plan niyə həyata keçirilmədi?

1944-cü il iyulun 11-də Ştauffenberq hərbi vəziyyət barədə məruzə etmək üçün Berxtesqadendə Hitlerin qəbuluna çağırılmışdı. O, içərisində saat mexanizmi ilə işləyən partlayıcı yerləşdirilmiş çamadanı özü ilə aparmışdı.

Lakin sui-qəsdin əsas hədəfləri hesab edilən Hermann Görinq və Henrix Himmlerin iclasda iştirak etmədiyini görən Ştauffenberq əməliyyatı həyata keçirməməyə qərar verdi. O hesab edirdi ki, yalnız Hitlerin öldürülməsi nasist rəhbərliyini tam iflic etməyəcək.

Az sonra Hitler Şərqi Prussiyanın Rastenburq şəhərində yerləşən "Canavar yuvası" (Wolfsschanze) qərargahına yollandı və Ştauffenberq də oraya getməli oldu.

20 iyul sui-qəsdi

İyulun 16-da Ştauffenberq digər sui-qəsd iştirakçılarından biri olan polkovnik Sezar fon Hofakkerlə görüşərək Almaniyanın Normandiya cəbhəsində vəziyyətinin sürətlə pisləşdiyini öyrəndi.

Bundan sonra əməliyyatın iyulun 20-də həyata keçirilməsi qərara alındı.

Həmin gün Ştauffenberq Hitlerin müşavirə otağında partlayıcı ilə dolu çamadanı masanın altına qoyaraq binanı tərk etdi. Partlayış baş versə də, çamadanın yerinin son anda dəyişdirilməsi nəticəsində Hitler yalnız yüngül xəsarətlər aldı və sağ qaldı.

Sui-qəsdin uğursuzluğundan sonra nasist hakimiyyəti genişmiqyaslı repressiyalara başladı. Klaus fon Ştauffenberq elə həmin gecə güllələndi, sonrakı aylarda isə təxminən 5 min nəfər müqavimət hərəkatı iştirakçısı həbs edildi və ya edam olundu.

Tarixi əhəmiyyəti

20 iyul sui-qəsdi Almaniya daxilində nasist rejiminə qarşı təşkil edilmiş ən mühüm müqavimət cəhdi hesab olunur. Əməliyyat uğursuz olsa da, o, bütün almanların Adolf Hitlerin siyasətini dəstəkləmədiyini göstərən ən mühüm tarixi hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Klaus fon Ştauffenberq isə bu gün Almaniyada nasizmə qarşı mübarizənin simvollarından biri hesab edilir.