BAKI,VOA

1956-cı il iyunun 23-də Misirdə keçirilən ümumxalq səsverməsi ölkənin siyasi tarixində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Seçicilərin 99,95 faizi Camal Əbdül Nasiri Misir Respublikasının ilk prezidenti seçdi. Həmin səsvermədə eyni zamanda Nasirin təşəbbüsü ilə hazırlanmış yeni konstitusiya da təsdiqləndi. Seçicilərin 99,8 faizi tərəfindən dəstəklənən konstitusiyaya əsasən Misir birpartiyalı sosialist dövlət elan edildi, islam isə ölkənin rəsmi dini statusunu aldı.

Nasir prezident seçkilərində yeganə namizəd idi. O, 1952-ci ildə hərbi çevriliş nəticəsində Misir monarxiyasını devirən zabitlər hərəkatının liderlərindən biri kimi artıq ölkədə böyük nüfuz qazanmışdı.

İsgəndəriyyədən prezidentliyə uzanan yol

Camal Əbdül Nasir 1918-ci ildə İsgəndəriyyə şəhərində anadan olub. Gənclik illərindən Britaniya hökmranlığına qarşı keçirilən nümayişlərdə iştirak edib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra qısa müddət hüquq təhsili alsa da, daha sonra Kral Hərbi Akademiyasına daxil olub.

1938-ci ildə akademiyanı leytenant rütbəsi ilə bitirən Nasir İkinci Dünya müharibəsi illərində Sudanda xidmət edib. Məhz həmin dövrdə o və bir qrup zabit gizli fəaliyyət göstərən “Azad Zabitlər” təşkilatını yaradıblar. Təşkilatın əsas məqsədi Misir kral ailəsini hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq və Britaniyanın ölkədəki təsirinə son qoymaq idi.

1948-ci ildə baş vermiş ilk ərəb–İsrail müharibəsində mayor rütbəsində iştirak edən Nasir döyüşlər zamanı yaralanıb. Həmin müharibədə yaşanan məğlubiyyət Misir ordusunda və cəmiyyətində hakimiyyətə qarşı narazılığı daha da artırıb.

Monarxiyanın süqutu

1952-ci il iyulun 23-də Nasirin rəhbərlik etdiyi 89 nəfərdən ibarət “Azad Zabitlər” qrupu hərbi çevriliş həyata keçirərək Kral Faruq rejimini devirdi. Bundan sonra ölkədə İnqilabi Komandanlıq Şurası yaradıldı.

Şuranın formal rəhbəri general Məhəmməd Nəcib olsa da, əsas siyasi güc tədricən Nasirin əlində cəmləşməyə başladı. 1954-cü ildə o, Məhəmməd Nəcibi hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq Misirin baş naziri elan edildi.

Növbəti iki il ərzində Nasir ölkədə geniş siyasi və iqtisadi dəyişikliklər həyata keçirdi. O, Misiri sosialist yönümlü ərəb dövləti kimi formalaşdırmağa başladı və ölkənin nə ABŞ rəhbərliyindəki Qərb blokuna, nə də Sovet İttifaqının rəhbərlik etdiyi kommunist blokuna qoşulmayacağını bəyan etdi.

Süveyş böhranı və beynəlxalq şöhrət

Nasirin prezident seçilməsindən cəmi bir ay sonra ölkə ciddi beynəlxalq böhranla üzləşdi. ABŞ və Böyük Britaniya Nil çayı üzərində tikilməsi planlaşdırılan nəhəng bənd layihəsinin maliyyələşdirilməsindən imtina etdilər. Bunun əsas səbəbi Misirin Sovet İttifaqı ilə silah müqaviləsi bağlaması idi.

Buna cavab olaraq Nasir 1956-cı ildə Böyük Britaniya və Fransanın nəzarətində olan Süveyş kanalını milliləşdirdi. O, kanal gəlirlərinin Asuan Yüksək Bəndinin tikintisinə yönəldiləcəyini açıqladı.

Həmin ilin oktyabrında İsrail, Böyük Britaniya və Fransa Misirə qarşı birgə hərbi əməliyyata başladılar. Süveyş kanalı qısa müddətə işğal olunsa da, Sovet İttifaqı və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təzyiqləri nəticəsində hücum edən qüvvələr geri çəkilməyə məcbur oldular.

1957-ci ildə Süveyş kanalının tam nəzarəti Misirin əlində qaldı. Bu hadisə Nasirin ərəb dünyasındakı nüfuzunu görünməmiş səviyyədə artırdı və onu ərəb millətçiliyinin əsas simvollarından birinə çevirdi.

Birləşmiş Ərəb Respublikası arzusu

Nasirin ən böyük siyasi məqsədlərindən biri bütün ərəb ölkələrinin vahid siyasi birlik altında birləşməsi idi. Bu ideyanın ilk real addımı 1958-ci ildə atıldı.

Həmin il Misir və Suriya birləşərək Birləşmiş Ərəb Respublikasını yaratdılar və Nasir yeni dövlətin prezidenti oldu. Lakin bu birlik uzunömürlü olmadı. 1961-ci ildə Suriyada baş verən hərbi çevrilişdən sonra ölkə birlikdən ayrıldı.

Buna baxmayaraq, Nasir ərəb birliyi ideyasını müdafiə etməyə davam etdi və Yaxın Şərqdə ən nüfuzlu siyasi liderlərdən biri kimi tanındı.

Yəmən müharibəsi və artan regional gərginlik

1962–1967-ci illərdə Misir Yəməndə davam edən vətəndaş müharibəsinə müdaxilə edərək respublikaçı qüvvələri dəstəklədi. Bu müdaxilə ölkənin hərbi və iqtisadi resurslarına ciddi yük yaratdı.

Eyni dövrdə İsraillə ərəb dövlətləri arasında gərginlik də sürətlə artırdı. 1967-ci ildə Nasir Sinay yarımadasındakı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sülhməramlı qüvvələrinin çıxarılmasını tələb etdi və Misir ordusunu döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirdi.

Misir və digər ərəb dövlətləri İsrailə qarşı ortaq hərbi əməliyyat hazırlayarkən İsrail qabaqlayıcı zərbə endirdi. 1967-ci il iyunun 5-də başlayan Altıgünlük müharibə ərəb dövlətləri üçün ağır məğlubiyyətlə nəticələndi.

İsrail Misirin hərbi hava qüvvələrinin böyük hissəsini məhv etdi, Sinay yarımadasını işğal etdi və Süveyş kanalına qədər irəlilədi.

İstefa cəhdi və xalq dəstəyi

Müharibədəki məğlubiyyətdən sonra Nasir prezident vəzifəsindən istefa vermək istədiyini açıqladı. Lakin Misirin müxtəlif şəhərlərində yüz minlərlə insan küçələrə çıxaraq onun hakimiyyətdə qalmasını tələb etdi.

Milli Məclis də Nasirə etimad göstərdi və nəticədə o, istefa qərarından imtina etdi.

Müharibədən sonra Misir Sovet İttifaqından daha geniş hərbi və iqtisadi yardım almağa başladı. Bu isə ölkənin əvvəlki balanslaşdırılmış xarici siyasət kursunun müəyyən dərəcədə dəyişməsinə səbəb oldu.

Asuan Bəndi və son illər

1970-ci ilin iyulunda Sovet İttifaqının dəstəyi ilə Asuan Yüksək Bəndinin tikintisi başa çatdırıldı. Layihə Misirin enerji istehsalı, kənd təsərrüfatı və iqtisadi inkişafı üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

Lakin həmin uğurun üzərindən çox keçmədi. 1970-ci ilin sentyabrında Camal Əbdül Nasir Qahirədə ürək tutmasından vəfat etdi.

Onun yerinə “Azad Zabitlər” hərəkatının digər üzvü Ənvər Sədat prezident seçildi.

Mübahisəli, lakin populyar lider

Hakimiyyətdə olduğu 18 il ərzində Nasir həm böyük uğurlara, həm də ciddi hərbi məğlubiyyətlərə şahidlik edib. Buna baxmayaraq, o, Misir tarixinin ən populyar siyasi liderlərindən biri olaraq qalır.

Onun həyata keçirdiyi torpaq islahatları, sosial proqramlar və iqtisadi dəyişikliklər milyonlarla misirlinin həyat şəraitinin yaxşılaşmasına təsir göstərib. Hakimiyyəti dövründə qadınların hüquqları genişləndirilib, təhsil və sosial təminat sahələrində mühüm addımlar atılıb.

Tarixçilərin fikrincə, Nasirin hakimiyyətə yüksəlişi Misirdə təxminən 2300 il davam edən xarici mənşəli hakimiyyət ənənəsinə son qoyub. Onun müstəqil xarici siyasəti isə təkcə Misirdə deyil, bütün ərəb dünyasında və beynəlxalq aləmdə ona böyük nüfuz qazandırıb.