BAKI,VOA

Tarix bu gün bəşəriyyətin ulduzlara doğru atdığı ən böyük addıma, qanlı vətəndaş müharibələrinin qığılcımına və qlobal liderlərin qəfil ölümlərinə şahidlik edib. 12 aprel – Sovet İttifaqı kosmonavtı Yuri Qaqarinin "Vostok 1" kosmik gəmisi ilə bəşəriyyət tarixində fəzaya uçan ilk insan olduğu (1961) və bu günün qlobal miqyasda Ümumdünya Aviasiya və Kosmonavtika Günü kimi qeyd edildiyi tarixi təqvimdir. Qlobal müharibə və dövlətçilik səhnəsində isə bu gün Konfederasiya qüvvələrinin Fort Samter hərbi bazasına hücum edərək yüz minlərlə insanın ölümünə səbəb olacaq Amerika vətəndaş müharibəsini başlatdığı (1861) və İkinci Dünya Müharibəsinin memarlarından olan Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzveltin qəfildən vəfat etdiyi (1945) qara bir gündür. Elmi inqilablar tarixində 12 aprel yüz minlərlə uşağı xilas edəcək poliomielit (uşaq iflici) peyvəndinin rəsmən təhlükəsiz və effektiv elan edildiyi (1955) gündür. Qardaş Türkiyə Respublikası tarixində isə bu təqvim çoxpartiyalı sistemə keçid və ictimai islahatlarla yadda qalıb. Müasir Azərbaycan tarixi üçün bu gün qlobal iqlim dəyişikliyi konfransının (COP29) təşkilati qərarlarının rəsmiləşdirildiyi və azad edilmiş ərazilərdə ən son "ağıllı kənd" layihələrinin təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Konstantinopolun səlibçilər tərəfindən işğalından Uqo Çavesə qarşı dövlət çevrilişinə qədər – www.voa.az 12 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma imperatorunun taxta çıxması: Qədim Roma imperiyasında Antemius rəsmi mərasimlə Qərbi Roma imperatoru elan edilərək taxt-taca sahib oldu (467).

Konstantinopolun dördüncü səlib yürüşü: Dördüncü Səlib yürüşü çərçivəsində səlibçilər qəfil hücumla xristian Bizans imperiyasının paytaxtı Konstantinopolu (İstanbulu) işğal edərək vəhşicəsinə talan etdilər (1204).

Böyük Britaniyanın Birlik bayrağı: İngiltərə və Şotlandiya krallıqlarının donanmaları üçün ortaq dizayn olan məşhur "Union Jack" bayrağı I Ceyms tərəfindən rəsmən təsdiq olundu (1606).

Halifaks bəyannaməsi: Şimali Amerikada Şimali Karolina əyaləti "Halifaks Bəyannaməsi"ni (Halifax Resolves) qəbul edərək Böyük Britaniya imperiyasından müstəqilliyi dəstəkləyən ilk rəsmi koloniyaya çevrildi (1776).

Asma körpü fəlakəti: Böyük Britaniyada hərbçilərin ritmik addımlarla hərəkəti nəticəsində yaranan rezonans Brouton (Broughton) asma körpüsünün çökərək fəlakətə səbəb olması ilə nəticələndi (1831).

Amerika vətəndaş müharibəsinin başlaması: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Konfederasiya (Cənub) qüvvələrinin Cənubi Karolina ştatındakı İttifaq (Şimal) hərbi bazası olan Fort Samterə top atəşi açması ilə qanlı Vətəndaş müharibəsi rəsmən başladı (1861).

Böyük Lokomotiv təqibi: Amerika Vətəndaş Müharibəsinin gedişində İttifaq casusları Konfederasiyaya məxsus qatarı oğurlayaraq tarixə "Böyük Lokomotiv Təqibi" kimi düşən cəsur hərbi əməliyyat həyata keçirdilər (1862).

Fort Pillov qətliamı: Amerika Vətəndaş Müharibəsində Konfederasiya qüvvələri təslim olmuş yüzlərlə afroamerikalı İttifaq əsgərini rəhmsizcəsinə qətlə yetirərək hərbi cinayət törətdilər (1864).

Transvaalın ilhaq edilməsi: Böyük Britaniya imperiyası Cənubi Afrikada yerləşən və holland əsilli burların qurduğu müstəqil Transvaal Respublikasını rəsmən öz ərazisinə qatdığını elan etdi (1877).

London və Paris arasında kəsintisiz uçuş: Aviasiya tarixində fransız pilot Pyer Prier London şəhərindən Parisə qədər olan məsafəni ilk dəfə olaraq tam kəsintisiz və uğurla uçaraq tamamladı (1911).

Vimi Rici döyüşü zəfəri: Birinci Dünya Müharibəsinin Qərb cəbhəsində Kanada qüvvələri Fransa ərazisindəki strateji Vimi Rici yüksəkliyini Almaniya imperiyası ordusundan rəsmən geri aldı (1917).

Kommunist iməcliklərinin başlanması: Sovet Rusiyasında işçilərin təmənnasız olaraq şənbə günləri ictimai işlərdə çalışmasını nəzərdə tutan rəsmi "Subbotnik" (iməclik) ənənəsinin əsası qoyuldu (1919).

Şanxay qətliamı: Çin Respublikasında Çan Kayşi rəhbərliyindəki millətçi qüvvələr qəfil hücumla Şanxay şəhərindəki kommunist müttəfiqlərinə qarşı kütləvi qırğın və həbslər həyata keçirdi (1927).

Şərqdən qərbə ilk transatlantik uçuş: Almaniya və İrlandiyadan olan üç nəfərlik "Bremen" təyyarəsi ekipajı Avropadan Şimali Amerikaya (şərqdən qərbə doğru) ilk rəsmi kəsintisiz transatlantik uçuşu bacardı (1928).

Dünyanın ən yüksək külək sürətinin qeydə alınması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-Hempşir ştatındakı Vaşinqton dağının rəsədxanasında yer səthində o dövrə qədər ölçülmüş ən yüksək külək sürəti (saatda 372 kilometr) rəsmən qeydə alındı (1934).

İlk reaktiv mühərrikin sınağı: Britaniyalı mühəndis Frank Uitl aviasiyada inqilab yaradacaq, təyyarələr üçün nəzərdə tutulmuş ilk reaktiv mühərrikin yerdəki sınağını müvəffəqiyyətlə başa vurdu (1937).

Nasist Almaniyasının Belqradı işğal etməsi: İkinci Dünya Müharibəsinin Balkan kampaniyası çərçivəsində Nasist Almaniyası qüvvələri rəsmən Yuqoslaviyanın paytaxtı Belqrad şəhərinə daxil olaraq ölkənin işğalını tamamladılar (1941).

Franklin Ruzveltin vəfatı: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində, faşizmin məğlubiyyətinə az qalmış Amerika Birləşmiş Ştatlarının 32-ci prezidenti Franklin Delano Ruzvelt beyin qanamasından qəfildən vəfat etdi (1945).

Harri Trumanın taxta çıxması: Franklin Ruzveltin qəfil vəfatından cəmi bir neçə saat sonra vitse-prezident Harri Truman təcili qaydada and içərək Amerika Birləşmiş Ştatlarının 33-cü prezidenti kimi rəsmən vəzifəsinin icrasına başladı (1945).

Suriya ərəb Respublikasının müstəqilliyi ərəfəsi: Fransa imperiyası qüvvələri beynəlxalq təzyiqlər altında Suriya ərazisindən tamamilə çıxmağa hazırlaşaraq ölkənin həqiqi müstəqilliyini bərqərar etdi (1946).

Uşaq iflici peyvəndinin rəsmi təsdiqi: Tibb tarixində ən böyük elmi qələbələrdən biri – amerikalı alim İonas Salk tərəfindən kəşf edilmiş poliomielit (uşaq iflici) peyvəndinin genişmiqyaslı sınaqlardan sonra tam təhlükəsiz və effektiv olduğu rəsmən elan edildi (1955).

Kosmosa ilk insan uçuşu: Sovet İttifaqı kosmonavtı Yuri Qaqarin "Vostok 1" kosmik gəmisi ilə Yer kürəsinin orbitinə çıxaraq bəşəriyyət tarixində fəzaya uçan ilk insan ünvanını qazandı (1961).

Sualtı qayıq qəzası təhlükəsi: Sovet İttifaqı Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus K-33 nüvə sualtı qayığı sınaqlar zamanı ticarət gəmisi ilə toqquşaraq ciddi zədələndi, lakin radiasiya sızıntısının qarşısı alındı (1963).

Sinir qazı sınağı fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Yuta ştatındakı "Dugway" hərbi sınaq poliqonundan sızan zəhərli "VX" sinir qazı yaxınlıqdakı on minlərlə qoyunun kütləvi ölümünə səbəb oldu (1968).

Sovet İttifaqının K səkkiz sualtı qayığının batması: Sovet İttifaqı Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus nüvə enerjisi ilə işləyən "K-8" sualtı qayığı Biskaya körfəzində göyərtəsində baş verən güclü yanğın nəticəsində batdı, 52 dənizçi həlak oldu (1970).

Ümid marafonunun başlanması: Kanadada xərçəng xəstəliyinə diqqət çəkmək məqsədilə bir qıçını itirmiş gənc atlet Terri Foks (Terry Fox) ölkəboyu davam edəcək məşhur "Ümid Marafonu"na rəsmən başladı (1980).

Liberiyada hərbi çevriliş və qətliam: Afrika qitəsindəki Liberiya Respublikasında çavuş Samuel Doe tərəfindən həyata keçirilən qanlı hərbi çevriliş nəticəsində prezident Uilyam Tolbert və kabinet üzvləri vəhşicəsinə qətlə yetirildi (1980).

Kosmik gəminin (Space Shuttle) ilk uçuşu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) tərəfindən dizayn edilmiş ilk təkrar istifadə edilə bilən kosmik gəmi "Columbia" (STS-1 missiyası) Kennedi Kosmos Mərkəzindən tarixi ilk rəsmi uçuşuna çıxdı (1981).

Çikaqoda ilk qaradərili mer: Amerika Birləşmiş Ştatlarının ən böyük şəhərlərindən olan Çikaqoda keçirilən tarixi seçkilərdə Harold Vaşinqton rəsmən şəhərin ilk afroamerikalı meri seçildi (1983).

Şərqi Almaniyada ilk demokratik hökumət: Berlin divarının yıxılmasından və kommunizmin süqutundan sonra Şərqi Almaniya (Almaniya Demokratik Respublikası) tarixində ilk və son dəfə olaraq tam demokratik seçkilərlə formalaşmış koalisiya hökuməti rəsmən fəaliyyətə başladı (1990).

Avropada Disneylendin açılışı: Qlobal əyləncə sənayesinin nəhəngi olan Fransa Respublikasının paytaxtı Paris yaxınlığında qitənin ən böyük mövzu parkı "Euro Disney" (indiki Disneyland Paris) rəsmən istifadəyə verildi (1992).

Böyük Britaniyada minaların qadağan edilməsi: Böyük Britaniya hökuməti piyada əleyhinə minaların istehsalını, istifadəsini və satışını tamamilə qadağan edən tarixi silahsızlaşdırma qanununu rəsmən təsdiqlədi (1998).

Bill Klintonun məhkəməyə hörmətsizlik cəzası: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Bill Klinton Paula Cons işi üzrə yalan ifadə verdiyinə görə federal hakim tərəfindən məhkəməyə hörmətsizlikdə rəsmən təqsirli bilindi və cərimələndi (1999).

Qüds şəhərində terror aktı: İkinci İntifada çərçivəsində Fələstinli radikal kamikadze tərəfindən Qüds şəhərindəki "Mahane Yehuda" bazarına edilən partlayışlı terror hücumunda 6 mülki vətəndaş həlak oldu (2002).

Venesuelada dövlət çevrilişinə cəhd: Venesuela Respublikasında siyasi böhranın pik nöqtəsində hərbçilər prezident Uqo Çavesi qəfil həbs edərək iki gün davam edəcək və uğursuzluqla nəticələnəcək dövlət çevrilişinə başladılar (2002).

Zimbabve dollarının ləğvi: Afrika dövləti Zimbabve misli görünməmiş hiperinflyasiya (trilyonlarla faiz) səbəbindən milli valyutası olan Zimbabve dollarının dövriyyəsini rəsmən ləğv etdi və xarici valyutalara keçdi (2009).

Miranoda qatar qəzası: İtaliyanın şimalındakı Merano bölgəsində dağlıq ərazidə torpaq sürüşməsi nəticəsində hərəkətdə olan sərnişin qatarı relsdən çıxdı, 9 nəfər fəci şəkildə həlak oldu (2010).

Qvineya Bisauda hərbi qiyam: Qərbi Afrika ölkəsi Qvineya-Bisauda prezident seçkiləri ərəfəsində hərbçilər dövlət çevrilişi edərək keçid hökumətini devirdilər və rəhbərləri həbs etdilər (2012).

Fransada eynicinsli nikahların təsdiqi: Fransa Respublikasının Senatı kütləvi etirazlara və qütbləşməyə baxmayaraq eynicinsli cütlüklərin rəsmi nikahını və övladlığa götürmə hüququnu tam qanuniləşdirən sənədi səs çoxluğu ilə qəbul etdi (2013).

Çilinin Valparaiso şəhərində böyük yanğın: Çili Respublikasının tarixi və turistik Valparaiso liman şəhərində başlayan və günlərlə davam edən nəhəng meşə yanğını minlərlə evi külə çevirdi, onlarla insan öldü (2014).

Baltimorda kütləvi etirazlar və qiyamın qığılcımı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Baltimor şəhərində afroamerikalı Freddi Qreyin polis nəzarətində aldığı ağır zədələrdən sonra vəfat etməsi ölkəboyu günlərlə davam edəcək qanlı iğtişaşlara səbəb oldu (2015).

Sankt Peterburqda terror qurbanlarının anımı: Rusiya Federasiyasının Sankt-Peterburq metropolitenində törədilmiş dəhşətli terror aktının qurbanları kütləvi hüzn mərasimi ilə anıldı və təhlükəsizlik qaydaları sərtləşdirildi (2017).

Kosmosda yeni qara dəlik tədqiqatları: Beynəlxalq "Event Horizon Telescope" komandası kainatın ən uzaq qara dəliklərini öyrənmək üçün əvvəlki kəşflərdən əldə edilmiş rəqəmsal məlumatları yeni məqalələrlə rəsmən yayımladı (2020).

Böyük Britaniyada Şahzadə Filipin matəmi: Böyük Britaniya kraliçası II Yelizavetanın həyat yoldaşı Şahzadə Filipin vəfatından sonra bütün Britaniya imperiyası və Birliyi ölkələrində rəsmi dövlət matəmi elan olundu (2021).

Pakistanda yeni Baş nazirin seçilməsi hazırlıqları: Pakistan İslam Respublikasında İmran Xanın etimadsızlıq səsverməsi ilə devrilməsindən sonra parlament yeni koalisiya hökumətini və Baş naziri (Şahbaz Şərif) təsdiqləmək üçün tarixi iclasa başladı (2022).

Rusiyanın nüvə raket sınağı: Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyi qlobal gərginliyin artdığı bir dövrdə Kapustin Yar hərbi poliqonunda qitələrarası yeni gizli ballistik raketin uğurlu sınağını rəsmən həyata keçirdi (2024).

Avropa İttifaqının qaz bazarı direktivi: Avropa İttifaqı Parlamenti Rusiya qazından asılılığı tamamilə bitirmək və yaşıl enerjiyə keçidi sürətləndirmək məqsədilə Avropa qaz bazarlarını yenidən tənzimləyən tarixi qaydalar paketini qüvvəyə mindirdi (2024).

Orenburqda daşqınların pik həddi: Rusiya Federasiyası və Mərkəzi Asiyada yaz qarlarının əriməsi səbəbindən Ural çayının daşması nəticəsində Orenburq şəhərində suyun səviyyəsi tarixi rekordu qırdı və on minlərlə vətəndaş evsiz qaldı (2024).

İsrail və Həmas müharibəsində artan gərginlik: Yaxın Şərqdə İsrailin İran konsulluğuna zərbə endirməsindən sonra İran İslam Respublikasının gözlənilən hərbi cavabına qarşı Amerika Birləşmiş Ştatları bölgədəki vətəndaşlarına rəsmi səyahət xəbərdarlığı etdi (2024).

Fransa prezidentinin Ukrayna açıqlaması: Fransa Respublikasının prezidenti Emmanuel Makron Avropa təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə Rusiya-Ukrayna müharibəsində Kiyevə dəstək üçün Avropa qoşunlarının göndərilməsi ehtimalını rəsmən gündəmdə saxladı (2024).

Seneqalda anti korrupsiya yoxlamaları: Seneqal Respublikasında hakimiyyətə yeni gəlmiş qüvvələr dövlət idarələrində və xarici şirkətlərlə bağlanmış əvvəlki tenderlərdə rəsmi və genişmiqyaslı maliyyə təftişinə başladılar (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Qlobal İqlim Sammiti (COP29) hazırlıqlarının təsdiqi: Azərbaycan Respublikası dövlət rəhbərliyi tərəfindən 2024-cü ilin noyabrında Bakı şəhərində keçiriləcək Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının (COP29) təşkilat komitəsinin rəsmi fəaliyyət planı təsdiqləndi (2024).

Avropa İttifaqı və Amerika ilə diplomatik təmasların nəticəsi: Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi aprelin 5-də Brüsseldə keçirilən Ermənistan, Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı görüşündən sonra Cənubi Qafqazda sülh prosesinin şərtlərini təmin edən yeni rəsmi memorandumlar mübadiləsi apardı (2024).

Orta Dəhliz çərçivəsində rəqəmsal gömrük platformasının genişləndirilməsi: Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsi Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən tranzit yüklərin gömrük sənədləşməsini tamamilə süni intellektə həvalə edən elektron platformanın genişləndirildiyini rəsmən elan etdi (2025).

Qarabağda yaşıl enerji və kənd təsərrüfatı texnologiyaları: İşğaldan azad edilmiş Füzuli və Cəbrayıl rayonlarında xarici sərmayədarların iştirakı ilə günəş panelləri ilə təchiz edilmiş ən yeni "Ağıllı kənd" layihələrinin ikinci mərhələsinin rəsmi icrasına başlanıldı (2025).