BAKI,VOA

Tarix bu gün qitələri sarsıdan diktaturaların süqutuna, onilliklər davam edən düşmənçiliklərin sülhlə əvəzlənməsinə və xalqların azadlıq qələbələrinə şahidlik edib. 27 aprel – Asiyanın ən təhlükəli münaqişə ocaqlarından olan Koreya yarımadasında Şimali Koreya və Cənubi Koreya liderlərinin tarixi Panmuncom sülh sammitində bir araya gəldiyi (2018) tarixi gündür. Qlobal bərabərlik səhnəsində isə bu gün Cənubi Afrika Respublikasında aparteid rejiminə son qoyan və ölkə tarixində ilk dəfə olaraq çoxirqli demokratik seçkilərin keçirildiyi "Azadlıq Günü" (1994) kimi qeyd olunur. Qardaş Türkiyə və Osmanlı imperiyası tarixində bu təqvim, 33 il mütləqiyyətlə hökmranlıq etmiş Sultan II Əbdülhəmidin taxtdan salındığı (1909) həlledici gündür. Avropanın qaranlıq səhifələrində isə 27 aprel, İkinci Dünya Müharibəsində faşist diktatoru Benito Mussolininin partizanlar tərəfindən həbs edildiyi (1945) və Sovet İttifaqında fəlakətli Çernobıl qəzasından sonra Pripyat şəhərinin tam təxliyə edildiyi (1986) təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün bu gün həm Birinci Respublika dövrünün (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin) süqutu ərəfəsi (1920) olaraq xatırlanır, həm də müasir dövrdə Qazax rayonunun 4 kəndinin sülh yolu ilə işğaldan azad edilməsinin hüquqi təsdiqi kimi qürurla qeyd edilir. Ferdinand Magellanın ölümündən Airbus A380 təyyarəsinin ilk uçuşuna qədər – www.voa.az 27 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Maktan döyüşü və Magellanın ölümü: Dünya ətrafında ilk dəniz səyahətini həyata keçirən məşhur portuqaliyalı dənizçi Ferdinand Magellan Filippinin Maktan adasında yerli tayfa lideri Lapu-Lapu ilə döyüşdə qətlə yetirildi (1521).

Filippində ispan qəsəbəsinin salınması: İspan kəşfiyyatçısı Miqel Lopes de Leqazpi Filippinin Sebu adasında İspaniya imperiyasının Asiyadakı ilk rəsmi yaşayış məskənini və qalasını qurdu (1565).

İtirilmiş Cənnət əsərinin satılması: Dünya ədəbiyyatının incilərindən olan ingilis şairi Con Milton görmə qabiliyyətini itirdikdən sonra yazdığı məşhur "İtirilmiş Cənnət" (Paradise Lost) əsərinin nəşr hüquqlarını cüzi məbləğə naşirə satdı (1667).

Böyük Britaniyada Çay Qanunu: Böyük Britaniya parlamenti Şimali Amerika koloniyalarında Amerika inqilabının əsasını qoyacaq və Boston Çay Qonaqlığına səbəb olacaq mübahisəli "Çay Qanunu"nu rəsmən qəbul etdi (1773).

Für Elise əsərinin bəstələnməsi: Klassik musiqinin dühası Lüdviq van Bethoven bəşəriyyət tarixində ən çox tanınan piyano parçalarından biri olan "Für Elise" (Elizaya) əsərini tamamladı (1810).

Sultana gəmisinin faciəsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının tarixində ən ölümcül dəniz fəlakəti baş verdi; Mississipi çayında hərəkət edən və əsirlikdən qayıdan əsgərləri daşıyan "Sultana" paroxodu partladı, 1800-dən çox insan həlak oldu (1865).

Yelizavetqrad poqromlarının başlanması: Rusiya imperiyasında imperator II Aleksandrın sui-qəsdindən sonra Yelizavetqrad (indiki Kropıvnitski) şəhərində yəhudilərə qarşı aylarla davam edəcək kütləvi qırğınlar və poqromlar başladı (1881).

Avstraliyada ilk leyborist hökumət: Avstraliya siyasi tarixində və dünyada ilk dəfə olaraq Kris Uotsonun rəhbərliyi altında rəsmi Leyboristlər (İşçi) Partiyası hökuməti formalaşdırıldı (1904).

Birinci Rusiya Dumasının açılışı: Rusiya imperiyasında xalq inqilabından sonra imperator II Nikolayın güzəştə getdiyi ilk rəsmi parlament olan Birinci Dövlət Duması Sankt-Peterburqda fəaliyyətə başladı (Köhnə təqvimlə 27 aprel) (1906).

London Olimpiya oyunlarının açılışı: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda təşkil edilən dördüncü müasir Olimpiya oyunlarının rəsmi açılış mərasimi keçirildi (1908).

Sultan II Əbdülhəmidin taxtdan salınması: Osmanlı imperiyasında 33 il hakimiyyətdə olan və mütləqiyyəti qoruyan Sultan II Əbdülhəmid 31 Mart qiyamından sonra Gənc Türklərin (İttihad və Tərəqqi) qərarı ilə rəsmən taxtdan salındı və sürgün edildi (1909).

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu ərəfəsi: Sovet Rusiyasının 11-ci Qırmızı Ordusu beynəlxalq hüququ pozaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sərhədlərini keçdi və Bakının işğalı, eləcə də müstəqilliyin itirilməsi ilə nəticələnən proses başladı (1920).

Böyük Britaniyada məcburi hərbi xidmət qanunu: İkinci Dünya Müharibəsinin astanasında Böyük Britaniya parlamenti ölkə tarixində ilk dəfə olaraq sülh dövründə 20 yaşlı gənclər üçün rəsmi məcburi hərbi xidmət qanununu qəbul etdi (1939).

Nasist ordusunun Afinaya daxil olması: İkinci Dünya Müharibəsinin Balkan kampaniyası çərçivəsində Nasist Almaniyası qüvvələri Yunanıstanın paytaxtı Afinaya daxil olaraq Akropolun üzərində svastika bayrağını qaldırdılar (1941).

Sloveniya Azadlıq Cəbhəsinin yaradılması: İkinci Dünya Müharibəsində faşist işğalına qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə Lyublyanada gizli şəkildə Sloveniya anti-faşist Azadlıq Cəbhəsi təsis edildi (1941).

Benito Mussolininin həbs edilməsi: İkinci Dünya Müharibəsinin son günlərində İtaliyanın faşist diktatoru Benito Mussolini İsveçrəyə qaçmağa çalışarkən Dongo kəndi yaxınlığında kommunist partizanlar tərəfindən həbs edildi (1945).

Finlandiyanın almanlardan təmizlənməsi: Laplandiya müharibəsinin rəsmi yekunu olaraq Finlandiya hərbi qüvvələri sonuncu Almaniya ordusu birləşməsini ölkə sərhədlərindən (Norveçə doğru) tamamilə çıxardılar (1945).

Böyük Britaniyanın İsrail dövlətini tanıması: Böyük Britaniya hökuməti Fələstindəki mandatını başa vurduqdan iki il sonra İsrail dövlətinin müstəqilliyini tam və rəsmi şəkildə ("de jure") tanıdı (1950).

Sovet İttifaqında Jukov amnistiyası: Sovet İttifaqında İosif Stalinin ölümündən dərhal sonra marşal Georgi Jukovun dəstəyi və Lavrenti Beriyanın təşəbbüsü ilə yüz minlərlə məhkumu əhatə edən rəsmi amnistiya sərəncamı icra olundu (1953).

Çin Xalq Respublikasında sədr dəyişikliyi: Çin Xalq Respublikasında Mao Tszedun iqtisadi islahatların ("Böyük Sıçrayış") gətirdiyi fəlakətlərdən sonra dövlət sədri vəzifəsindən rəsmən istefa verdi və yerinə Lyu Şaoçi seçildi (1959).

Toqo Respublikasının müstəqilliyi: Qərbi Afrikada yerləşən Toqo dövləti Birləşmiş Millətlər Təşkilatının mandatı altında uzun illər davam edən Fransa rəhbərliyindən sonra tam dövlət müstəqilliyini elan etdi (1960).

Syerra Leonenin müstəqilliyi: Afrika qitəsində Böyük Britaniya imperiyasının koloniyası olan Syerra-Leone qansız və diplomatik yolla rəsmən suveren dövlət müstəqilliyinə qovuşdu (1961).

Fidel Kastronun Sovet İttifaqına tarixi səfəri: Kuba inqilabının lideri Fidel Kastro Amerika Birləşmiş Ştatlarının təzyiqlərinə qarşı Moskvaya ilk rəsmi və təntənəli dövlət səfərini həyata keçirdi (1963).

Monrealda Ekspo altmış yeddi sərgisinin açılışı: Kanadanın Monreal şəhərində milyonlarla insanın ziyarət etdiyi və bəşəriyyətin texnoloji inkişafını nümayiş etdirən məşhur "Expo 67" qlobal sərgisi rəsmən açıldı (1967).

Yuri Andropovun Siyasi Büroya daxil olması: Sovet İttifaqı daxilində gücünü artıran Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (KGB) rəhbəri Yuri Andropov Kommunist Partiyasının Siyasi Bürosuna tamhüquqlu üzv seçildi (1973).

Vaşinqtonda Niksonun impiçmenti tələbi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqtonda on minlərlə vətəndaş Uoterqeyt qalmaqalına görə prezident Riçard Niksonun dərhal impiçment edilməsini (vəzifədən uzaqlaşdırılmasını) tələb edən kütləvi yürüş keçirdi (1974).

Əfqanıstanda Saur inqilabının başlaması: Əfqanıstan Respublikasında SSRİ-nin dəstəklədiyi kommunist qüvvələr ("Xalq Demokratik Partiyası") tərəfindən prezident Məhəmməd Davud xanın qətlə yetirildiyi qanlı "Saur inqilabı" rəsmən partlaq verdi (1978).

Kompüter siçanının rəsmi təqdimatı: İnformasiya texnologiyaları sahəsində inqilab – Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Xerox PARC" mərkəzi "Xerox Star" sistemi ilə birlikdə ilk kommersiya yönümlü kompüter siçanını (mouse) ictimaiyyətə təqdim etdi (1981).

Çernobıl fəlakəti sonrası Pripyatın təxliyəsi: Sovet İttifaqında bəşəriyyət tarixinin ən böyük nüvə fəlakəti olan Çernobıl qəzasından (26 aprel) bir gün sonra stansiyanın yaxınlığındakı 50 min əhalisi olan Pripyat şəhərinin tam təxliyəsinə rəsmən başlanıldı (1986).

Kurt Valdhaymın Amerikaya giriş qadağası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Ədliyyə Departamenti Birləşmiş Millətlər Təşkilatının keçmiş Baş katibi və Avstriya prezidenti Kurt Valdhaymın Nasist keçmişinə görə ölkəyə girişini rəsmən qadağan etdi (1987).

Tyananmen meydanında nümayişlərin böyüməsi: Çin Xalq Respublikasının paytaxtı Pekində tələbələrin demokratik islahat tələbləri ilə Tyananmen meydanına axışması kütləviləşərək hökuməti ciddi böhran qarşısında qoydu (1989).

Yuqoslaviya Federativ Respublikasının elanı: Balkanlarda keçmiş Yuqoslaviyanın dağılmasından sonra Serbiya və Monteneqro respublikaları birləşərək rəsmən yeni (kiçildilmiş) Yuqoslaviya Federativ Respublikasını elan etdilər (1992).

Postsovet ölkələrinin qlobal iqtisadiyyata qəbulu: Rusiya Federasiyası və keçmiş Sovet İttifaqının digər respublikaları qlobal maliyyə sisteminə inteqrasiya məqsədilə rəsmən Beynəlxalq Valyuta Fonduna və Dünya Bankına üzv qəbul edildilər (1992).

Böyük Britaniya parlamentində qadın spiker: Böyük Britaniya tarixində ilk dəfə olaraq İcmalar Palatasına bir qadın, leyborist partiyasının üzvü Betti Butroyd rəsmən spiker seçilərək 700 illik ənənəni qırdı (1992).

Qabon Respublikasında ilk demokratik hökumət: Afrika dövləti Qabonda uzunmüddətli təkpartiyalı idarəetmədən sonra ilk dəfə olaraq çoxpartiyalı demokratik hökumət rəsmən quruldu (1993).

Zambiya milli futbol komandasının faciəsi: Qabon sahillərində Qvineya körfəzində Zambiya milli futbol komandasını daşıyan hərbi təyyarə qəzaya uğradı və göyərtədəki 30 nəfərin, o cümlədən bütün komanda üzvlərinin fəci ölümü ilə nəticələndi (1993).

Rusiya Federasiyasında Yeltsin referendumu: Rusiya Federasiyasında prezident Boris Yeltsinin iqtisadi və sosial islahatlarını, eləcə də prezidentin legitimliyini təsdiqləyən kütləvi ümumxalq referendumu baş tutdu (1993).

Cənubi Afrika Respublikasında Azadlıq Günü: Cənubi Afrika Respublikasında irqçi aparteid rejiminə son qoyan, Nelson Mandelanın qələbəsini təmin edən ilk çoxirqli tam demokratik seçkilər keçirildi; bu gün ölkədə "Azadlıq Günü" kimi qeyd olunur (1994).

Qəzəb Üzümü əməliyyatının atəşkəsi: İsrail hərbi qüvvələri ilə Livanın cənubundakı silahlı qruplaşmalar arasında on minlərlə insanın köçkün düşməsinə səbəb olan qanlı "Qəzəb Üzümü" əməliyyatı rəsmi atəşkəslə sona çatdı (1996).

Çoxqütblü dünya bəyannaməsi: Çin Xalq Respublikasının sədri Tsyan Tsemin və Rusiya Federasiyası prezidenti Boris Yeltsin Amerika Birləşmiş Ştatlarının hegemonluğuna qarşı çıxan rəsmi "Çoxqütblü dünya və beynəlxalq nizam" bəyannaməsini imzaladılar (1997).

Gürcüstanın Avropa Şurasına qəbulu: Qonşu Gürcüstan Respublikası Avropa dəyərlərinə inteqrasiya yolunda mühüm addım ataraq rəsmən Avropa Şurasının tamhüquqlu üzvü oldu (1999).

Airbus A üç yüz səksən təyyarəsinin ilk uçuşu: Mülki aviasiya tarixində inqilab – dünyanın ən böyük, iki mərtəbəli sərnişin təyyarəsi olan "Airbus A380" Fransanın Tuluza şəhərində ilk rəsmi və müvəffəqiyyətli sınaq uçuşunu həyata keçirdi (2005).

Azadlıq Qülləsinin inşasının başlanması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində 11 sentyabr terrorunda dağıdılmış Əkiz Qüllələrin yerində (Ground Zero) yeni və əzəmətli "Azadlıq Qülləsi"nin (One World Trade Center) inşasına rəsmən başlanıldı (2006).

Estoniyada Bürünc Gecə iğtişaşları: Estoniyanın paytaxtı Tallində İkinci Dünya Müharibəsində həlak olmuş Sovet əsgərinin bürünc abidəsinin köçürülməsi qərarı rusdilli əhali arasında qanlı və kütləvi "Bürünc Gecə" iğtişaşlarına səbəb oldu (2007).

Rusiya Federasiyasının qızıl ehtiyatları rekordu: Rusiya Federasiyası Mərkəzi Bankı ölkənin iqtisadi artımını sübut edən qızıl-valyuta ehtiyatlarının tarixinin ən yüksək rekord həddinə çatdığını rəsmən elan etdi (2007).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında Super qasırğa dalğası ərəfəsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının cənub və şərq ştatlarını əhatə edəcək, yüzlərlə insanın həyatına son qoyacaq "2011 Super Outbreak" (Super Qasırğa Dalğası) fəlakətinin ilk silsilə tornadoları qeydə alınmağa başladı (2011).

Cənubi Koreya Baş nazirinin istefası: Cənubi Koreyada 300-dən çox insanın, əsasən məktəblilərin ölümü ilə nəticələnən "Sewol" sərnişin bərəsinin batması faciəsinə görə Baş nazir Çun Honq-von xalqdan üzr istəyərək rəsmən istefa verdi (2014).

Qazaxıstan Respublikasında prezident seçkiləri: Qazaxıstan Respublikasında keçirilən növbədənkənar prezident seçkilərində fəaliyyətdə olan dövlət başçısı Nursultan Nazarbayev rəsmi nəticələrə görə mütləq səs çoxluğu (97 faizdən çox) toplayaraq yenidən qələbə qazandı (2015).

Şimali Makedoniya parlamentinə qanlı basqın: Şimali Makedoniyada siyasi böhran fonunda millətçi nümayişçilər etnik albanın spiker seçilməsinə etiraz edərək parlament binasına basqın etdilər və onlarla deputatı vəhşicəsinə döydülər (2017).

Koreya yarımadasında tarixi Panmuncom sammiti: Şimali Koreya lideri Kim Çen In və Cənubi Koreya prezidenti Mun Çe İn hərbsizləşdirilmiş zonada yerləşən Panmuncom kəndində tarixi sülh sammiti keçirərək yarımadanın nüvəsizləşdirilməsi barədə sənəd imzaladılar (2018).

Şri Lanka Respublikasında üz örtüyü qadağası: Şri-Lanka hökuməti Pasxa bayramı zamanı yüzlərlə insanın ölümü ilə nəticələnən kilsə və otel terrorlarından dərhal sonra təhlükəsizlik məqsədilə ölkədə qadınların üzünü tam örtən dini geyimləri rəsmən qadağan etdi (2019).

Bağdadda xəstəxana yanğını fəlakəti: İraqın paytaxtı Bağdad şəhərində koronavirus (COVID-19) xəstələrinin müalicə olunduğu xəstəxanada oksigen balonunun partlaması nəticəsində dəhşətli yanğın baş verdi, 82 nəfər diri-diri yanaraq həlak oldu (2021).

Avropa İttifaqı və Böyük Britaniya ticarət müqaviləsi: Avropa İttifaqı Parlamenti "Brexit" prosesinin (Böyük Britaniyanın ittifaqdan çıxmasının) hüquqi sonu olaraq tərəflər arasında gələcək ticarət və əməkdaşlıq müqaviləsini səs çoxluğu ilə rəsmən təsdiqlədi (2021).

Qazprombank sanksiyalarının təsdiqi: Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Avropa İttifaqı və qərb dövlətləri Rusiya Federasiyasının enerji ödənişlərində əsas vasitəçi olan "Qazprombank" şirkətinə qarşı qlobal rəsmi sanksiyaları sərtləşdirdilər (2022).

Türkiyədə Akkuyu nüvə stansiyasına yanacaq gətirilməsi: Qardaş Türkiyə Respublikasında tarixi enerji layihəsi – ilk yerli nüvə obyekti olan "Akkuyu" Nüvə Elektrik Stansiyasına rəsmi dövlət mərasimi ilə ilk nüvə yanacağı təhvil verildi və stansiya nüvə obyekti statusu qazandı (2023).

Sudan vətəndaş müharibəsindən kütləvi təxliyələr: Sudan Respublikasının paytaxtı Xartumda ordu və Çevik Dəstək Qüvvələri arasında şiddətlənən qanlı döyüşlər səbəbindən Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa ölkələri öz diplomatlarını rəsmən və təcili təxliyə etdilər (2023).

Ukraynanın enerji infrastrukturuna Rusiya zərbələri: Rusiya Federasiyasının hərbi qüvvələri Ukraynanın mərkəzi və qərb vilayətlərini qaranlıqda qoymaq məqsədilə istilik elektrik stansiyalarına kütləvi qanadlı raket və dron zərbələri endirdi (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatları universitetlərində Qəzza etirazları həbsləri: Amerika Birləşmiş Ştatlarının ən nüfuzlu təhsil ocaqlarında (Kolumbiya Universiteti daxil olmaqla) Qəzza müharibəsinə və İsrailə yardımlara etiraz edən tələbə düşərgələri polis tərəfindən dağıdıldı, yüzlərlə tələbə rəsmən həbs edildi (2024).

İsrail hərbi qüvvələrinin Rəfahda yeni əməliyyat hazırlığı: İsrail ordusu beynəlxalq xəbərdarlıqlara və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının çağırışlarına baxmayaraq, Qəzza zolağının cənubundakı Rəfah şəhərində genişmiqyaslı quru əməliyyatına rəsmən hazırlıqları gücləndirdi (2024).

Şotlandiya hökumətində koalisiya böhranı və istefa tələbi: Şotlandiya hökumətinin Baş naziri (Birinci Naziri) Həmzə Yusif iqlim dəyişikliyi ilə bağlı hədəflərin təxirə salınmasına görə Yaşıllar partiyası ilə koalisiyanın pozulması fonunda kəskin istefa təzyiqləri ilə üzləşdi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Qazax rayonunun kəndlərinin qaytarılmasının hüquqi rəsmiləşdirilməsi: Azərbaycan Respublikası və Ermənistan arasında birbaşa sülh danışıqları və sərhədlərin delimitasiyası prosesi çərçivəsində Qazax rayonunun 30 ildən çox işğal altında qalmış 4 tarixi kəndinin (Bağanıs Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızılhacılı) Azərbaycana qaytarılması prosesinin praktiki və hüquqi icrasına rəsmən başlanıldı (2024).

Qlobal İqlim Konfransının (COP29) beynəlxalq enerji sazişləri: Bakı şəhərində təşkil edilən və ölkənin iqtisadi modelini dəyişən COP29 çərçivəsində Azərbaycan rəhbərliyi beynəlxalq nümayəndə heyətləri (Avropa İttifaqı nümayəndələri daxil olmaqla) ilə Xəzər dənizindən Avropaya "yaşıl" (külək və günəş) enerji kabelinin çəkilməsinə dair yeni rəsmi memorandumlar imzaladı (2024).

Orta Dəhliz layihəsində rəqəmsal dəmiryolu sınağı: Çin və Avropanı birləşdirən "Orta Dəhliz" layihəsini sürətləndirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikası, Qazaxıstan və qardaş Türkiyə Respublikası arasında tranzit yüklərin sənədsiz hərəkətini təmin edən yeni "Rəqəmsal Dəmiryolu Tranzit Sistemi" uğurla sınaqdan çıxarıldı və rəsmən qüvvəyə mindi (2025).

Şuşada Türk Dövlətləri Təşkilatının innovasiya forumu: İşğaldan azad edilmiş və mədəniyyət paytaxtımız olan Şuşa şəhərində Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin qatılımı ilə ortaq rəqəmsal gələcək və süni intellekt texnologiyalarının inkişafını hədəfləyən gənclər və innovasiya forumu rəsmən öz işinə başladı (2025).