BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal səhiyyə sisteminin təməllərinin atılmasına, xalqımıza qarşı törədilən amansız qırğınlara və beynəlxalq sanksiya qərarlarına şahidlik edib. 7 aprel – qlobal epidemiyalar və xəstəliklərlə mübarizə aparmaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nəzdində Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının rəsmən fəaliyyətə başladığı (1948) tarixi gündür; bu gün eyni zamanda Ümumdünya Səhiyyə Günü kimi qeyd olunur. Azərbaycan xalqının qan yaddaşında isə bu gün Kəlbəcər rayonunda erməni silahlı qüvvələri tərəfindən dinc əhaliyə qarşı törədilən, onlarla insanın vəhşicəsinə öldürüldüyü və kəndin yandırıldığı dəhşətli Ağdaban qətliamının başlandığı (1992) qara bir təqvimdir. Qlobal diplomatiya səhnəsində isə bu gün Amerika Birləşmiş Ştatlarının girov böhranına görə İran İslam Respublikası ilə bütün diplomatik əlaqələri kəsdiyi (1980) və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının Ukraynadakı müharibəyə görə Rusiya Federasiyasının İnsan Hüquqları Şurasındakı üzvlüyünü dayandırdığı (2022) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim Ağdaban qurbanlarının beynəlxalq səviyyədə anıldığı və iqlim dəyişikliyi (COP29) çərçivəsində rəsmi dövlət sənədlərinin təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. İtaliyanın Albaniyanı işğalından Ruanda soyqırımının şiddətlənməsinə qədər – www.voa.az 7 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Praqa Karl Universitetinin yaradılması: Müqəddəs Roma imperatoru IV Karl Mərkəzi Avropanın ən qədim və nüfuzlu təhsil ocağı olan Praqa Karl Universitetinin əsasını rəsmən qoydu (1348).

Magellanın Sebu adasına çatması: Dünya ətrafında səyahət edən portuqaliyalı dənizçi Ferdinand Magellan Filippin arxipelaqındakı Sebu adasına rəsmən lövbər atdı (1521).

Üçüncü Səlimin Osmanlı taxtına çıxması: Osmanlı imperiyasının modernləşməsində mühüm rol oynamış "Nizam-i Cədid" islahatlarının müəllifi III Səlim rəsmən sultan elan edildi (1789).

Fransada metrik sistemin tətbiqi: Fransa Respublikasında uzunluq, çəki və həcm ölçülərini standartlaşdıran onluq metrik sistem rəsmən qanuniləşdirildi (1795).

Kibritin ixtirası: İngilis kimyaçı Con Volker kükürd və fosfor qarışığından istifadə edərək bəşəriyyət tarixində ilk sürtünməli kibriti ixtira etdi (1827).

Braziliya imperatorunun taxtdan imtinası: Braziliya imperatoru I Pedro xalqın və ordunun artan təzyiqi altında azyaşlı oğlu II Pedronun xeyrinə taxt-tacdan rəsmən imtina etdi (1831).

Şilo döyüşünün sonu: Amerika Vətəndaş Müharibəsinin ən qanlı toqquşmalarından biri olan Şilo döyüşündə İttifaq (Şimal) qüvvələri Konfederasiya ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdi (1862).

Vezuvi vulkanının fəlakətli püskürməsi: İtaliyanın cənubunda yerləşən Vezuvi vulkanının güclü püskürməsi nəticəsində Neapol şəhəri və ətraf bölgələr böyük dağıntılara məruz qaldı, onlarla insan həlak oldu (1906).

Əlhesiras konfransının başa çatması: Birinci Mərakeş böhranını sülh yolu ilə həll edən və Avropa imperiyaları arasında nüfuz dairələrini bölüşdürən tarixi "Əlhesiras müqaviləsi" imzalandı (1906).

İlk uzunməsafəli televiziya yayımı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "AT&T" şirkəti tərəfindən Vaşinqton və Nyu-York şəhərləri arasında tarixdə ilk uğurlu uzunməsafəli televiziya yayımı sınağı həyata keçirildi (1927).

Türk aviasiya cəmiyyətinin fəaliyyəti: Qardaş Türkiyə Respublikasında mülki aviasiyanı inkişaf etdirmək məqsədilə "Türk Təyyarə Cəmiyyəti"nin (sonrakı Türk Hava Qurumu) rəsmi inkişaf proqramı təsdiqləndi (1928).

Faşist İtaliyasının Albaniyanı işğalı: İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində Benito Mussolininin rəhbərlik etdiyi İtaliya ordusu heç bir rəsmi xəbərdarlıq etmədən Albaniya krallığını işğal etməyə başladı (1939).

Terebovliya qətliamı: İkinci Dünya Müharibəsində Ukraynanın Terebovliya şəhərində Nasist Almaniyası qüvvələri tərəfindən minlərlə yəhudi amansızcasına güllələnərək kütləvi məzarlıqlara atıldı (1943).

Yaponiyanın Yamato gəmisinin batırılması: İkinci Dünya Müharibəsinin Sakit okean cəbhəsində bəşəriyyət tarixinin ən böyük zirehli gəmisi olan Yaponiyanın "Yamato" gəmisi Amerika Birləşmiş Ştatları təyyarələri tərəfindən batırıldı (1945).

Suriyanın müstəqilliyinin tanınması: Fransa hökuməti beynəlxalq təzyiqlər nəticəsində Suriya ərazisindən sonuncu əsgərlərini çıxararaq ölkənin tam müstəqilliyini rəsmən tanıdı (1946).

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının qurulması: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nəzdində qlobal səhiyyə məsələlərini, epidemiyaları və standartları tənzimləyən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) rəsmən fəaliyyətə başladı (1948).

Dominon nəzəriyyəsi çıxışı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Duayt Eyzenhaver Soyuq müharibə strategiyasını müəyyən edən və Asiyada kommunizmin yayılmasını izah edən "Dominon nəzəriyyəsi"ni rəsmən irəli sürdü (1954).

Entoni İdenin Baş nazir olması: Böyük Britaniyada Uinston Çörçillin istefasından sonra onun yaxın müttəfiqi və Xarici İşlər Naziri Entoni İden rəsmən Baş nazir təyin edildi (1955).

İspaniyanın Mərakeş üzərindəki protektoratını ləğv etməsi: İspaniya hökuməti rəsmi bəyannamə ilə Şimali Mərakeşdəki protektoratından imtina etdi və Mərakeşin tam müstəqilliyini dəstəklədi (1956).

Suriya və İsrail arasında hava döyüşləri: Altı Günlük Müharibə ərəfəsində Suriya və İsrail hərbi hava qüvvələri arasında Qolan təpələri üzərində kütləvi və şiddətli toqquşmalar qeydə alındı (1967).

Yuqoslaviyanın Sosialist Respublikası elan edilməsi: Yuqoslaviya parlamenti yeni konstitusiyanı qəbul edərək ölkəni Sosialist Federativ Respublikası adlandırdı və İosip Broz Titonu ömürlük prezident elan etdi (1963).

İBM şirkətinin yeni kompüterləri: Qlobal texnologiya nəhəngi "IBM" şirkəti informasiya texnologiyalarında inqilab edəcək və onilliklər boyu standart olacaq "System/360" kompüter arxitekturasını təqdim etdi (1964).

Cim Klarkın faciəvi ölümü: Formula 1 yarışlarının ən əfsanəvi pilotlarından biri olan ikiqat dünya çempionu Cim Klark Almaniyada keçirilən yarışda ağır qəzaya uğrayaraq həlak oldu (1968).

İnternetin simvolik doğuşu: İnternetin sələfi sayılan ARPANET şəbəkəsinin yaradılması istiqamətində mühəndislər tərəfindən hazırlanan ilk rəsmi sənəd ("RFC 1") yayımlandı (1969).

Amerika Birləşmiş Ştatlarının neytron bombası qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Cimmi Karter qlobal nüvə yarışını qızışdıracaq neytron bombasının inkişaf proqramını müvəqqəti dayandırdığını rəsmən açıqladı (1978).

Almaniyada Ziqfrid Bubakka terror hücumu: Qərbi Almaniyada radikal solçu Qızıl Ordu Fraksiyası (RAF) tərəfindən ölkənin Baş federal prokuroru Ziqfrid Bubakk avtomobilində güllələnərək qətlə yetirildi (1977).

Amerika Birləşmiş Ştatlarının İranla diplomatik əlaqələri kəsməsi: Tehrandakı girov böhranına cavab olaraq Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi İran İslam Respublikası ilə bütün rəsmi diplomatik əlaqələri kəsdiyini və sanksiyalar tətbiq etdiyini bəyan etdi (1980).

Orta mənzilli raketlərə moratorium: Sovet İttifaqının rəhbəri Mixail Qorbaçov Qərblə münasibətləri yumşaltmaq üçün Avropada orta mənzilli nüvə raketlərinin yerləşdirilməsinə rəsmi moratorium elan etdi (1985).

Komsomolets sualtı qayığının batması: Sovet İttifaqına məxsus ən müasir nüvə sualtı qayığı olan "Komsomolets" Norveç dənizində göyərtəsində baş verən yanğın nəticəsində batdı, 42 dənizçi həlak oldu (1989).

Scandinavian Star bərə fəlakəti: Norveçdən Danimarkaya sərnişin daşıyan "Scandinavian Star" bərəsində gecəyarısı törədilən qəsdən yanğın nəticəsində 159 nəfər diri-diri yanaraq və ya boğularaq həlak oldu (1990).

Serbiya Respublikasının müstəqilliyini elan etməsi: Bosniya müharibəsinin alovlandığı günlərdə bosniyalı serblər rəsmən özlərinin qondarma Serbiya Respublikasını (Republika Srpska) elan etdilər (1992).

Ağdaban qətliamının törədilməsi: Birinci Qarabağ müharibəsi çərçivəsində Ermənistan silahlı qüvvələri Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndinə basqın edərək dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı amansız qətliam törətdilər, onlarla insanı öldürüb kəndi tamamilə yandırdılar (1992).

Ruanda soyqırımının kütləvi qırğın mərhələsinin başlanması: Prezident təyyarəsinin vurulmasından bir gün sonra radikal hutu qruplaşmaları Baş nazir Aqata Uvilingiyimananı qətlə yetirərək ölkəboyu tutsilərə qarşı mütəşəkkil soyqırıma rəsmən başladılar (1994).

Samaşki qətliamı: Birinci Çeçenistan müharibəsi çərçivəsində Rusiya hərbi qüvvələri Çeçenistanın Samaşki kəndinə daxil olaraq yüzdən çox dinc sakini vəhşicəsinə qətlə yetirdi (1995).

Dünya Səhiyyə Gününün qeyd edilməsi: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının yaranma günü şərəfinə hər il 7 aprel tarixi rəsmən beynəlxalq Səhiyyə Günü olaraq qlobal səviyyədə anılmağa davam etdi (1999).

Yuqoslaviyaya qarşı hava zərbələrinin genişləndirilməsi: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) Kosovodakı etnik təmizləmələrə cavab olaraq Yuqoslaviyanın (Serbiyanın) sərhədlərini bağladı və paytaxt Belqrada raket zərbələrini artırdı (1999).

Mars Odyssey kosmik aparatının fəzaya buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) Mars planetinin səthini və su izlərini tədqiq etmək üçün "Mars Odyssey" zondunu uğurla buraxdı (2001).

Bağdadda Səddam Hüseynin saraylarının alınması: İraq müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi qüvvələri paytaxt Bağdadın mərkəzinə daxil olaraq Səddam Hüseynə məxsus əsas prezident saraylarını ələ keçirdi (2003).

Britaniya qüvvələrinin Bəsrəni nəzarətə götürməsi: İraqın işğalı çərçivəsində Böyük Britaniya hərbi qüvvələri həftələrlə davam edən ağır döyüşlərdən sonra İraqın ikinci ən böyük şəhəri olan Bəsrəyə tam nəzarəti təmin etdilər (2003).

Alberto Fuximorinin həbs cəzası: Peru Respublikasının keçmiş prezidenti Alberto Fuximori hakimiyyəti dövründə insan hüquqlarının kobud pozulması və ölüm eskadronlarına rəhbərlik etməsi ittihamı ilə 25 il həbsə məhkum edildi (2009).

Qırğızıstanda ikinci inqilabın şiddətlənməsi: Qırğızıstan Respublikasında prezident Qurmanbek Bakıyevin hakimiyyətinə qarşı başlayan xalq etirazları polis və nümayişçilər arasında qanlı toqquşmalarla müşayiət olunaraq ümummilli qiyama çevrildi (2010).

Fukuşima radiasiya qorxusunun artması: Yaponiyada Fukuşima Daiiçi nüvə stansiyası bölgəsində baş verən yeni və güclü yeraltı təkanlar zədələnmiş reaktorlardan okeana radiasiyalı suyun sızması qorxusunu maksimuma çatdırdı (2011).

Stokholmda terror aktı: İsveçin paytaxtı Stokholmda radikal islamçı terrorçu oğurladığı yük maşınını mərkəzi küçədə piyadaların üzərinə sürərək 5 nəfəri qətlə yetirdi, onlarla insanı yaraladı (2017).

Suriyanın Şayrat hərbi bazasına Amerika zərbəsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Dəniz Qüvvələri dinc əhaliyə qarşı sarin qazı istifadəsinə cavab olaraq Suriya ordusuna məxsus Şayrat aviabazasına 59 ədəd "Tomahawk" qanadlı raketi ilə sarsıdıcı zərbə endirdi (2017).

Duma şəhərində kimyəvi silah hücumu: Suriya vətəndaş müharibəsi çərçivəsində Şərqi Quta bölgəsindəki Duma şəhərinə xlor qazı ilə kütləvi hücum təşkil edildi, onlarla mülki vətəndaş boğularaq həlak oldu (2018).

Ruanda soyqırımının iyirmi beş illiyi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və qlobal liderlərin iştirakı ilə Ruanda Respublikasında bir milyon insanın ölümü ilə nəticələnən soyqırımın 25 illiyinə həsr olunmuş kütləvi matəm mərasimi keçirildi (2019).

Yaponiyada koronavirus səbəbilə fövqəladə vəziyyət: Yaponiya hökuməti COVID-19 pandemiyasının sürətlə yayılmasının qarşısını almaq üçün Tokio başda olmaqla böyük prefekturalarda rəsmən fövqəladə vəziyyət elan etdi (2020).

Rusiya Federasiyasına qarşı BMT qərarı: Rusiya-Ukrayna müharibəsində Buça qətliamının kəşf edilməsinin ardından Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası səs çoxluğu ilə Rusiya Federasiyasının İnsan Hüquqları Şurasındakı üzvlüyünü rəsmən dayandırdı (2022).

Yəməndə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının atəşkəsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının diplomatik səyləri nəticəsində qanlı Yəmən vətəndaş müharibəsində bütün tərəflərin razılığı ilə iki aylıq ümummilli atəşkəs rejimi rəsmən qüvvəyə mindi (2022).

Təl Əvivdə məhkəmə islahatlarına qarşı yürüşlər: İsrail daxilində Baş nazir Benyamin Netanyahunun məhkəmə sistemini məhdudlaşdırmaq planlarına qarşı on minlərlə insanın iştirakı ilə "Təl-Əviv yürüşləri" yenidən şiddətləndi (2023).

İsrail hərbi qüvvələrinin Xan Yunisdən çəkilməsi: Qəzza zolağında altı aydır davam edən ağır əməliyyatlardan sonra İsrail ordusu cənubdakı Xan Yunis şəhərindən quru qüvvələrinin böyük bir qismini taktiki olaraq geri çəkməyə başladı (2024).

Orsk su bəndinin tamamilə çökməsi: Rusiya Federasiyasının Orenburq vilayətində Ural çayının səviyyəsinin tarixi rekorda çatması səbəbindən Orsk su bəndinin ikinci hissəsi də tamamilə çökdü və bölgədə fövqəladə vəziyyət elan edildi (2024).

Ruanda soyqırımının otuzuncu ildönümü: Ruandanın paytaxtı Kiqalidə beynəlxalq ictimaiyyətin iştirakı ilə 1994-cü il soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş qlobal anım mərasimi təşkil edildi (2024).

Meksika səfirliyinə basqının diplomatik fəsadları: Ekvador polisinin Kito şəhərindəki Meksika səfirliyinə hərbi basqın edərək sabiq vitse-prezidenti həbs etməsi bütün Latın Amerikası ölkələri tərəfindən rəsmən qınandı və sanksiya çağırışları edildi (2024).

Slovakiyada prezident seçkilərinin ikinci turu: Slovakiya Respublikasında ölkənin siyasi kursunu (Qərb və ya Rusiya meyilli) müəyyən edən prezident seçkilərinin rəsmi ikinci turunun nəticələri elan olundu və Peter Pelleqrini qalib elan edildi (2024).

Qəzzada yeni dəniz dəhlizinin işə düşməsi: İsrailin quru yollarında humanitar yardımları məhdudlaşdırması səbəbindən Kipr limanından Qəzza zolağına doğru qida və tibbi ləvazimat daşıyan irimiqyaslı yeni dəniz dəhlizi rəsmən fəaliyyətə başladı (2024).

Qazaxıstan və Özbəkistanda daşqın fəlakəti: Mərkəzi Asiyada qarların sürətlə əriməsi və aramsız yağışlar səbəbindən Qazaxıstan və Özbəkistan ərazilərində kütləvi daşqınlar on minlərlə insanın təcili təxliyə edilməsi ilə nəticələndi (2024).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim hesabatı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə ekspertlər qrupu qlobal istiləşmənin qarşısıalınmaz həddə çatdığını və dövlətlərin dərhal radikal tədbirlər görməli olduğunu bildirən təcili xəbərdarlıq hesabatını dərc etdi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Ağdaban qətliamının beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması: Azərbaycan Respublikasının diplomatik nümayəndəlikləri və diaspor təşkilatları tərəfindən Kəlbəcərdə törədilmiş 1992-ci il Ağdaban qətliamının beynəlxalq hüquqi qiymət alması üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatına rəsmi müraciətlər ünvanlandı (2024).

Azərbaycan və Türkiyə rəqəmsal tranzit sazişi: Bakıda keçirilən hökumətlərarası komissiyada Azərbaycan və qardaş Türkiyə Respublikası arasında qlobal logistika zəncirini sürətləndirən "Rəqəmsal İpək Yolu" gömrük və tranzit sazişinin tam rəsmiləşməsi təsdiq olundu (2025).

Qarabağda ətraf mühitin bərpası layihəsi: Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi işğaldan azad edilmiş Zəngilan və Füzuli ərazilərində mina təhlükəsindən təmizlənmiş torpaqlarda kütləvi yaşıllaşdırma və "ağıllı meşə" texnologiyalarının tətbiqinə rəsmən başladı (2025).

Cənub Qaz Dəhlizi üzrə Avropa İttifaqı hesabatı: Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və Avropa İttifaqı enerji komissiyası arasında təbii qazın nəqlinin artırılmasını və yaşıl enerjiyə keçidi təmin edən birgə icra hesabatı dərc olundu (2025).