BAKI,VOA

Tarix bu gün xalqımızın ən kədərli günlərindən birinə, bəşəriyyətin kommunikasiya sənayesindəki inqilablarına və qlobal korrupsiya şəbəkələrinin ifşasına şahidlik edib. 3 aprel – Birinci Qarabağ müharibəsi çərçivəsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan Respublikasının strateji və tarixi Kəlbəcər rayonunu tamamilə işğal edərək (1993) on minlərlə vətəndaşımızı qaçqın saldığı qanlı matəm günüdür. Qlobal təhlükəsizlik və siyasət səhnəsində isə bu gün dünyanın onlarla liderinin və şirkət rəhbərinin ofşor hesablarını, eləcə də korrupsiya əməllərini üzə çıxaran məşhur "Panama sənədləri"nin yayımlandığı (2016) və Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Harri Trumanın Avropanı xilas edəcək tarixi "Marşall planı"nı rəsmən imzaladığı (1948) təqvimdir. Texnologiya dünyası üçün isə 3 aprel Motorola mühəndisi Martin Kuperin ilk portativ mobil telefonla tarixi zəngi həyata keçirdiyi (1973) və "Apple" şirkətinin rəsmən ilk "iPad" planşetini satışa çıxardığı (2010) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün bu təqvim dövlət rəhbərinin Amerika Birləşmiş Ştatları rəsmiləri ilə strateji sülh danışıqları apardığı və minalardan təmizləmə əməliyyatlarının hesabatlarının verildiyi qürurverici bir gündür. İosif Stalinin mütləq hakimiyyətə gəlişindən Sankt-Peterburq metrosundakı terrora qədər – www.voa.az 3 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

İngiltərə kralının tacqoyması: Anglosakson krallarından Eduard Etirafçı rəsmi mərasimlə İngiltərə kralı olaraq taxt-taca sahib oldu (1043).

Kato Kambresi sülhünün başlanğıcı: Fransa və İspaniya arasında onilliklər boyu davam edən qanlı müharibələrə son qoyan sülh müqaviləsinin imzalama prosesi başladı (1559).

Pony Express xidmətinin yaranması: Amerika Birləşmiş Ştatlarında qərb ştatları ilə əlaqəni sürətləndirən əfsanəvi və sürətli poçt çatdırılma xidməti – "Pony Express" rəsmən fəaliyyətə başladı (1860).

Cessi Ceymsin qətli: Vəhşi Qərbin ən qorxunc və məşhur quldurlarından sayılan Cessi Ceyms öz dəstəsinin üzvü Robert Ford tərəfindən xaincəsinə kürəyindən vurularaq qətlə yetirildi (1882).

Daxili yanma mühərrikinin patenti: Alman ixtiraçı Qotlib Daymler avtomobil sənayesində inqilab yaradacaq tək silindrli, su ilə soyudulan daxili yanma mühərriki üçün rəsmi patent aldı (1885).

Səsvermə hüququ uğrunda həbs: Böyük Britaniyada qadınların seçki hüququ uğrunda mübarizə aparan "Suffrajist" hərəkatının lideri Emmelin Pankhörst məhkəmə tərəfindən həbs cəzasına məhkum edildi (1913).

İosif Stalinin mütləq hakimiyyətə yüksəlişi: Rusiya Kommunist Partiyasının rəsmi qərarı ilə İosif Stalin Mərkəzi Komitənin ilk Baş Katibi təyin edilərək diktaturaya doğru ən mühüm addımını atdı (1922).

Türkiyədə qadınlara seçki hüququnun verilməsi: Türkiyə Respublikasında tarixi islahat qəbul edildi və qadınlara bələdiyyə seçkilərində rəsmən səsvermə və seçilmək hüququ verildi (1930).

Everest üzərindən ilk uçuş: Böyük Britaniya aviasiya qrupu tarixdə ilk dəfə olaraq xüsusi təchiz olunmuş təyyarələrlə dünyanın ən yüksək zirvəsi olan Everest (Comolunqma) dağı üzərindən uğurlu uçuş həyata keçirdi (1933).

Karabük Dəmir və Polad zavodunun təməli: Qardaş Türkiyənin sənayeləşməsində həlledici rol oynayan və ağır sənayenin təməli sayılan Karabük Dəmir və Çelik fabriklərinin əsası rəsmən qoyuldu (1937).

İraqda Britaniyaya qarşı çevriliş: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində İraq krallığında Britaniya yönümlü hökumətə qarşı millətçi və Almaniyaya rəğbət bəsləyən zabitlər tərəfindən hərbi çevriliş baş verdi (1941).

Bataan ölüm yürüşü ərəfəsi: İkinci Dünya Müharibəsinin Sakit okean cəbhəsində Yaponiya imperiyasının ordusu Bataan yarımadasında Amerika və Filippin qüvvələrinə qarşı həlledici və qanlı hücuma keçdi (1942).

Yapon generalının edamı: Bataan ölüm yürüşündə on minlərlə əsirin ölümünə səbəb olduğuna görə hərbi cinayətkar elan edilmiş Yaponiya generalı Masaharu Homma Filippində rəsmən edam olundu (1946).

Cənubi Koreyada Cecu üsyanı: Cənubi Koreyanın Cecu adasında yerli hökumətə və xarici hərbi mövcudluğa qarşı kütləvi xalq qiyamı başladı və on minlərlə insanın qətli ilə nəticələndi (1948).

Marşall planının rəsmiləşməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Harri Truman İkinci Dünya Müharibəsindən sonra dağılmış Avropa iqtisadiyyatını bərpa etmək məqsədilə tarixi "Marşall planı"nı imzalayaraq qüvvəyə mindirdi (1948).

İsrail və İordaniya atəşkəsi: Birinci Ərəb-İsrail müharibəsini yekunlaşdıran və sərhədləri müəyyən edən Rodos müqaviləsi (atəşkəs) İsrail dövləti ilə İordaniya krallığı arasında rəsmən imzalandı (1949).

Amerika vətəndaş azadlıqları fəaliyyəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarında insan hüquqları və söz azadlığı sahəsində mühüm rol oynayacaq "Amerika Vətəndaş Azadlıqları İttifaqı" (ACLU) yenidən təşkilatlanaraq genişmiqyaslı fəaliyyətə keçdi (1955).

Mən dağın zirvəsində olmuşam çıxışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında vətəndaş hüquqları müdafiəçisi Martin Lüter Kinq qətlə yetirilməzdən cəmi bir gün əvvəl Tennessi ştatında tarixi və ehtimallarla dolu "Mən dağın zirvəsində olmuşam" çıxışını etdi (1968).

İlk portativ mobil telefon zəngi: Texnologiya dünyasında inqilab – Motorola şirkətinin rəhbər mühəndisi Martin Kuper Nyu-York şəhərinin mərkəzində tarixdə ilk dəfə olaraq portativ və əldə daşınan mobil telefonla rəsmi zəng etdi (1973).

Super Tornado fəlakətinin başlanması: Amerika Birləşmiş Ştatlarında cəmi iki gün ərzində 14 ştatı əhatə edəcək, yüzlərlə insanın ölümünə və milyardlarla dollar ziyana səbəb olacaq "Super Tornado" dalğası başladı (1974).

Şahmat tacının rəsmi dəyişməsi: Sovet şahmatçısı Anatoli Karpov amerikalı çempion Bobbi Fişerin titulu qorumaq üçün matça çıxmaqdan imtina etməsi səbəbindən rəsmən dünya şahmat çempionu elan edildi (1975).

IBM Convertible noutbukunun təqdimatı: Kompüter texnologiyaları nəhəngi "IBM" şirkəti fərdi kompüterlər üçün nəzərdə tutulmuş və bu gün noutbuk adlandırdığımız "PC Convertible" modelini rəsmən ictimaiyyətə təqdim etdi (1986).

Bolqarıstan kommunizminin ad dəyişikliyi: Şərq blokunun çökməsi fonunda Bolqarıstan Kommunist Partiyası rəsmi olaraq marksizmdən imtina etdiyini bəyan etdi və adını Bolqarıstan Sosialist Partiyası olaraq dəyişdirdi (1990).

Biyelyina şəhərində qırğınlar: Bosniya və Herseqovinada Yuqoslaviya böhranı çərçivəsində serb hərbi birləşmələri Biyelyina şəhərinə daxil olaraq dinc boşnak əhaliyə qarşı amansız qırğınlara başladılar (1992).

Kəlbəcər rayonunun işğalı: Ermənistan silahlı qüvvələri həftələrlə davam edən ağır hücumlardan sonra Azərbaycan Respublikasının strateji və tarixi əhəmiyyətli Kəlbəcər rayonunu tamamilə işğal edərək on minlərlə dinc sakini qaçqın vəziyyətinə saldı (1993).

Unabomber terrorçusunun həbsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında 17 il ərzində poçt vasitəsilə bombalar göndərərək terror yaradan "Unabomber" ləqəbli Ted Kaçinski Federal Təhqiqat Bürosu (FBI) tərəfindən Montanadakı daxmasında rəsmən həbs edildi (1996).

Amerika ticarət nazirinin qəzaya uğraması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının ticarət naziri Ron Braunu və böyük bir diplomatik nümayəndə heyətini daşıyan hərbi təyyarə Xorvatiyanın Dubrovnik şəhəri yaxınlığında dağa çırpıldı, 35 nəfər həlak oldu (1996).

Təlit qətliamı: Əlcəzairdə davam edən vətəndaş müharibəsində radikal islamçı terrorçular Təlit kəndinə qəfil hücum edərək onlarla günahsız kənd sakinini vəhşicəsinə qətlə yetirdilər (1997).

Microsoft şirkətinin məhkəmə işi: Amerika Birləşmiş Ştatları məhkəməsi qlobal texnologiya nəhəngi "Microsoft" şirkətinin inhisarçılıq qaydalarını kobud şəkildə pozduğuna və bazarda haqsız rəqabət yaratdığına dair qəti hökm qəbul etdi (2000).

Cenin qaçqın düşərgəsinə hərbi hücum: İkinci İntifada çərçivəsində "Müdafiə Qalxanı" əməliyyatını həyata keçirən İsrail hərbi qüvvələri Fələstinin Cenin qaçqın düşərgəsinə ağır texnika ilə daxil olaraq qanlı əməliyyatlara başladı (2002).

Madrid terrorçularının intiharı: İspaniyanın paytaxtı Madriddə qatar partlayışlarını törədən radikal terrorçular polis mühasirəsində olarkən gizləndikləri mənzili partlatdılar, bir neçə polis zabiti həyatını itirdi (2004).

Ukrayna parlamentinin buraxılması: Ukrayna prezidenti Viktor Yuşşenko ölkədə yaranan dərin siyasi və konstitusion böhran fonunda parlamenti rəsmən buraxaraq növbədənkənar seçkilər təyin etdi (2007).

Şimali Atlantika hərbi ittifaqında genişlənmə mübahisəsi: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) Buxarestdə keçirilən sammitində Ukrayna və Gürcüstanın hərbi ittifaqa qəbul edilməsi məsələsi üzv ölkələr və Rusiya arasında ən gərgin diplomatik müzakirəyə çevrildi (2008).

Birinci iPad planşetinin satışı: Texnologiya dünyasında istehlakçı vərdişlərini kökündən dəyişən "Apple" şirkəti özünün ilk rəsmi "iPad" planşet kompüterini Amerika bazarında böyük izidihamla satışa çıxardı (2010).

Cənubi Afrikada irqçi liderin qətli: Cənubi Afrika Respublikasında irqçi aparteid rejiminin qatı tərəfdarlarından olan "Afrikaner Müqavimət Hərəkatı"nın lideri Ejen Terre Blanş öz fermasında işçiləri tərəfindən qətlə yetirildi (2010).

Şimali Koreyanın nüvə hədəsi: Şimali Koreya rəhbərliyi Koreya yarımadasında gərginliyin artdığı bir dövrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının hərbi bazalarına qarşı nüvə zərbəsi endirməyə rəsmən icazə verildiyini bəyan etdi (2013).

Mərkəzi Afrika Respublikasına sülhməramlı missiya: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Mərkəzi Afrika Respublikasında davam edən qanlı etnik və dini qırğınların qarşısını almaq üçün MINUSCA sülhməramlı qüvvələrinin göndərilməsini qərara aldı (2014).

Panama sənədlərinin ifşası: Tarixin ən böyük məlumat sızıntılarından biri olan "Panama sənədləri" (Panama Papers) yayımlandı və dünyanın bir çox ölkə rəhbərlərinin, siyasətçilərinin gizli ofşor şirkətləri vasitəsilə korrupsiya əməllərini ifşa edərək qlobal şok yaratdı (2016).

Sankt Peterburq metrosunda terror: Rusiya Federasiyasının Sankt-Peterburq şəhərində metropoliten stansiyaları arasında hərəkət edən qatarda terrorçu-kamikadze bombanı işə salaraq 15 günahsız vətəndaşın ölümünə səbəb oldu (2017).

YouTube qərargahına silahlı basqın: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən "YouTube" şirkətinin baş qərargahına İran mənşəli Nəsim Əqdəm adlı qadın tərəfindən silahlı basqın edildi, hücumçu daha sonra intihar etdi (2018).

Bruneydə sərt şəriət cəzaları: Bruney dövləti rəsmən cinayət məcəlləsini sərtləşdirərək homoseksuallıq və zinakarlıq kimi əməllər üçün daşqalaq (rəcm) cəzasını qüvvəyə mindirdi və qlobal qınağa səbəb oldu (2019).

Qlobal pandemiyada psixoloji həddin keçilməsi: Qlobal koronavirus (COVID-19) pandemiyası çərçivəsində dünya üzrə təsdiqlənmiş yoluxma hallarının rəsmi statistikası sürətlə artaraq 1 milyon nəfər həddini ötdü (2020).

Fironların Qızıl Paradı: Misirin paytaxtı Qahirədə qədim tarixə ehtiram əlaməti olaraq 22 qədim fironun (kral və kraliçaların) mumiyası misilsiz bir dövlət mərasimi və paradı ilə yeni Milli Muzeyə köçürüldü (2021).

İordaniya krallığında çevriliş cəhdi: İordaniya krallığında dövlət çevrilişinə cəhd və xarici qüvvələrlə əməkdaşlıq ittihamı ilə Kral II Abdullahın ögey qardaşı Həmzə bin Hüseyn yüksək rütbəli məmurlarla birlikdə ev dustağı edildi (2021).

Şri Lankada kütləvi iğtişaşlar: Şri-Lankada tarixinin ən ağır iqtisadi böhranı, kütləvi elektrik kəsintiləri və qida qıtlığına qarşı prezidentin istefasını tələb edən xalq üsyanları paytaxt Kolomboda şiddətləndi (2022).

Macarıstan və Serbiya seçkilərinin nəticəsi: Avropada Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda keçirilən parlament və prezident seçkilərində Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban və Serbiya Prezidenti Aleksandr Vuçiç böyük səs çoxluğu ilə qələbələrini qorudular (2022).

Tayvanda dağıdıcı zəlzələ fəlakəti: Tayvan adasının şərq sahillərində son rübdə baş verən ən şiddətli, 7.4 bal gücündə zəlzələ nəticəsində infrastruktur darmadağın oldu və ölkədə təcili xilasetmə əməliyyatlarına başlanıldı (2024).

Botsvanada quraqlıq və aclıq böhranı: Afrika qitəsindəki Botsvana Respublikasında hökumət uzun sürən və dəhşətli quraqlıq təhlükəsinə görə rəsmən milli fövqəladə vəziyyət elan edərək beynəlxalq yardım istədi (2024).

Böyük Britaniyada səhiyyə sisteminin iflici: Böyük Britaniyada həkimlər və tibb işçiləri əməkhaqqı və iş şəraitinin yaxşılaşdırılması tələbi ilə tətillərini davam etdirərək Milli Səhiyyə Xidmətini (NHS) böhrana sürüklədilər (2024).

Türkiyədə bələdiyyə seçkilərinin rəsmi təsdiqi: Türkiyə Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası (YSK) bələdiyyə seçkilərinin rəsmi yekun nəticələrini elan edərək müxalifətin ölkənin ən böyük şəhərlərində tarixi qələbəsini təsdiqlədi (2024).

Seneqalın yeni prezidentinin ilk iclası: Seneqal Respublikasında yeni seçilmiş gənc prezident Bassiru Diomaye Faye ölkənin yeni hökumət kabinetini formalaşdıraraq islahatlar üçün ilk rəsmi hökumət iclasını keçirdi (2024).

Avropa İttifaqının rəqəmsal bazar qadağaları: Avropa İttifaqı ölkələri qlobal texnoloji nəhənglərin inhisarçılığını qıran və rəqəmsal bazarları tənzimləyən yeni rəsmi qadağaların icrasına sərt şəkildə başladılar (2024).

Haiti paytaxtından diplomatların təxliyəsi: Haiti paytaxtında silahlı narkokartellərin yaratdığı tam anarxiya və zorakılıq fonunda beynəlxalq qurumların və xarici dövlətlərin diplomatik nümayəndələri hərbi helikopterlərlə təcili təxliyə edildi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Prezidentin diplomatik sülh zəngi: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Katibi Antoni Blinken arasında Cənubi Qafqazda sülh prosesini, regionun təhlükəsizlik memarlığını müzakirə edən rəsmi telefon danışığı baş tutdu (2024).

Beynəlxalq minatəmizləmə konfransı: Bakı şəhərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının və Azərbaycan hökumətinin birgə təşkilatçılığı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə humanitar fəlakətin qarşısını almaq məqsədilə "Minalardan təmizləmə fəaliyyəti" adlı mühüm beynəlxalq konfrans öz işinə başladı (2024).

Yaşıl Enerji layihələrinin subsidiyalaşdırılması: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti işğaldan azad edilmiş Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi rayonlarında xarici və yerli şirkətlər tərəfindən icra ediləcək Günəş və Külək enerjisi stansiyalarına dövlət güzəştlərini nəzərdə tutan yeni proqramı təsdiqlədi (2025).

Orta Dəhlizdə vahid gömrük bəyannaməsi: Qlobal nəqliyyat qovşağına çevrilən Orta Dəhliz layihəsinin rəqəmsallaşdırılması məqsədilə Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkiyə nümayəndə heyətləri bütün sərhəd keçidlərini sürətləndirən vahid gömrük bəyannaməsini rəsmən qüvvəyə mindirdilər (2025).