BAKI,VOA

Tarix bu gün böyük sərkərdələrin itkisinə, hərbi müdaxilələrə və bəşəriyyətin gələcəyini dəyişən siyasi hadisələrə şahidlik edib. 4 mart – Səlib yürüşlərinə qarşı İslam dünyasını birləşdirən və Qüdsü azad edən böyük hökmdar Səlahəddin Əyyubinin vəfat etdiyi (1193) hüznlü gündür. Müasir dövrdə isə bu tarix Rusiya ordusunun Avropanın ən böyük nüvə obyekti olan Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasını işğal edərək (2022) qlobal nüvə fəlakəti riski yaratdığı təqvim kimi yaddaşlara qazınıb. Bu gün həmçinin Türkiyədə islahatlara qarşı çıxanları cəzalandırmaq üçün "Təqrir-i Sükun" qanununun qəbul edildiyi (1925), Parisdə türk diplomatına ASALA terrorçularının hücum etdiyi (1981) və Amerika Birləşmiş Ştatlarının Konstitusiyasının rəsmən qüvvəyə mindiyi (1789) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 4 mart dövlət rəhbərliyinin azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi canlanma və beynəlxalq iqlim dəyişikliyi (COP) tədbirləri ilə bağlı həlledici rəsmi qərarlar verdiyi bir təqvimdir. Çaykovskinin "Qu quşu gölü" baletinin premyerasından Fransada abort hüququnun konstitusiyaya salınmasına qədər – www.voa.az 4 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Səlahəddin Əyyubinin vəfatı: Səlib yürüşlərinə qarşı mübarizədə İslam ordularına rəhbərlik edən və Qüdsü xristianlardan geri alan böyük sərkərdə Səlahəddin Əyyubi Dəməşqdə vəfat etdi (1193).

İngiltərədə taxt dəyişikliyi: Qızılgül müharibələri zamanı York sülaləsindən olan Eduard IV İngiltərə kralı elan edildi (1461).

Pensilvaniya ştatının yaranması: İngiltərə kralı Uilyam Pennə Şimali Amerikada Pensilvaniya koloniyasını qurmaq üçün rəsmi sənəd verdi (1681).

Amerika Birləşmiş Ştatlarının Konstitusiyası: Dünya tarixində mühüm yer tutan Amerika Birləşmiş Ştatları Konstitusiyası rəsmən qüvvəyə mindi (1789).

Fransanın departamentlərə bölünməsi: Fransa inqilabı çərçivəsində ölkənin inzibati idarəetməsini dəyişdirmək üçün Fransa 83 departamentə bölündü (1790).

Vermont ştatı: Vermont rəsmən Amerika Birləşmiş Ştatları ittifaqına qəbul edilərək ölkənin 14-cü ştatı oldu (1791).

Corc Vaşinqtonun inaqurasiyası: Corc Vaşinqton ikinci dəfə Amerika Birləşmiş Ştatlarının prezidenti kimi and içdi (1793).

Rusiya çarı II Aleksandr: Rusiya imperatoru I Nikolayın ölümündən sonra oğlu II Aleksandr taxta çıxdı (1855).

Avraam Linkolnun andiçməsi: Vətəndaş müharibəsi ərəfəsində Avraam Linkoln Amerika Birləşmiş Ştatlarının 16-cı prezidenti olaraq vəzifəsinin icrasına başladı (1861).

Qu quşu gölü baleti: Pyotr İlyiç Çaykovskinin şah əsəri olan "Qu quşu gölü" baletinin ilk rəsmi premyerası Moskvanın Bolşoy Teatrında keçirildi (1877).

Böyük Britaniyada ilk elektrik tramvayı: London ətrafında ölkənin ilk elektrik tramvay xətti sərnişinlərin istifadəsinə verildi (1882).

Şotlandiyada nəhəng körpü: O dövrün ən böyük mühəndislik möcüzələrindən olan "Forth Bridge" dəmiryolu körpüsü açıldı (1890).

Rusiya-Yaponiya müharibəsi: Rusiya ordusu Mancuriya cəbhəsində Yaponiya qüvvələrinin təzyiqi altında geri çəkilməyə məcbur oldu (1904).

Vudro Vilsonun inaqurasiyası: Vudro Vilson Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti kimi and içdi (1913).

Kommunist İnternasionalının yaradılması: Sovet Rusiyasının rəhbərliyi ilə dünya inqilabını dəstəkləmək məqsədilə Moskvada Kominternin əsası qoyuldu (1919).

Türkiyədə Təqrir-i Sükun qanunu: Şeyx Səid üsyanını yatırmaq və respublika islahatlarını qorumaq üçün Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən "Təqrir-i Sükun" qanunu qəbul edildi və İstiqlal Məhkəmələri quruldu (1925).

Franklin Ruzveltin Yeni Kursu: Franklin Ruzvelt prezident kimi and içdi və Böyük Depressiyadan çıxmaq üçün "Yeni Kurs" (New Deal) proqramını elan etdi (1933).

İlk qadın nazir: Amerika Birləşmiş Ştatları tarixində ilk dəfə olaraq bir qadın, Frensis Perkins Əmək Naziri təyin edildi (1933).

Kleyamor əməliyyatı: İkinci Dünya Müharibəsində Britaniya komandosları Nasist işğalı altındakı Norveç sahillərinə qəfil hücum təşkil etdilər (1941).

Bismark dənizi döyüşünün sonu: Amerika Birləşmiş Ştatları və Avstraliya qüvvələri Yaponiya donanmasını darmadağın edərək döyüşü zəfərlə başa vurdular (1943).

Sovet ordusunun Baltik dənizinə çıxışı: Sovet qüvvələri Pomeraniya bölgəsində irəliləyərək Baltik dənizi sahillərinə çatdılar (1945).

Vışinskinin xarici işlər naziri təyin olunması: Sovet İttifaqında İosif Stalinin ən qəddar tərəfdarlarından olan Andrey Vışinski Vyaçeslav Molotovu əvəz edərək xarici işlər naziri oldu (1949).

İlk uğurlu böyrək köçürülməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Boston şəhərində həkimlər tərəfindən xəstəyə ilk uğurlu böyrək transplantasiyası həyata keçirildi (1954).

Kuba limanında partlayış: Havanada silah daşıyan Fransa gəmisi "La Coubre" partladı, 100-dən çox insan həlak oldu, Fidel Kastro bunu təxribat adlandırdı (1960).

Kiprdə sülhməramlı missiya: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası adadakı yunan və türk icmaları arasında toqquşmaların qarşısını almaq üçün sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsi qərarını qəbul etdi (1964).

Suriyada neftin milliləşdirilməsi: Suriya hökuməti ölkədə fəaliyyət göstərən xarici neft şirkətlərini rəsmən milliləşdirdi (1965).

Kanada təyyarəsinin Tokio qəzası: Tokio hava limanına eniş edən Kanada sərnişin təyyarəsi qəzaya uğradı, 64 nəfər həlak oldu (1966).

Fransa sualtı qayığının partlaması: Aralıq dənizində Fransaya məxsus "Eurydice" sualtı qayığı partlayaraq batdı, 57 dənizçi həyatını itirdi (1970).

Enerji böhranı manşeti: Qlobal neft böhranı məşhur "Time" jurnalının əsas mövzusu kimi tarixə düşdü (1974).

Çarli Çaplinə cəngavər titulu: Səssiz kinonun əfsanəsi Çarli Çaplin Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta tərəfindən cəngavər rütbəsi ilə təltif edildi (1975).

Rumıniyada dəhşətli zəlzələ: Rumıniyanın Vrança bölgəsində baş verən 7.2 bal gücündə zəlzələ 1500-dən çox insanın ölümünə səbəb oldu (1977).

Yupiterin halqalarının kəşfi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Voyager 1" kosmik aparatı Yupiterin ətrafındakı halqaların ilk dəqiq şəkillərini Yerə göndərdi (1979).

Robert Muqabenin qələbəsi: Zimbabvedə keçirilən ilk müstəqil seçkilərdə Robert Muqabe baş nazir seçildi (1980).

Parisdə türk diplomata sui-qəsd: Erməni ASALA terror qruplaşması Parisdə Türkiyənin əmək attaşesi Rəşad Moralını və din xadimi Təcəlli Arıkanı xaincəsinə şəhid etdi (1981).

Conatan Pollardın casusluq işi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında İsrail xeyrinə casusluq etdiyini etiraf edən Conatan Pollard ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi (1987).

Sumqayıt hadisələrindən sonra komendant saatı: Sovet İttifaqı rəhbərliyi Sumqayıtda baş vermiş qanlı təxribatlardan sonra şəhərdə sərt komendant saatı tətbiq etdi (1988).

Körfəz müharibəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının atəşkəs şərtləri: İraq hökuməti beynəlxalq koalisiyanın irəli sürdüyü bütün təslimçilik və atəşkəs şərtlərini rəsmən qəbul etdi (1991).

Yuqoslaviyada gərginliyin artması: Bosniya və Herseqovinanın müstəqillik elan etməsindən sonra paytaxt Sarayevoda ilk silahlı barrikadalar quruldu (1992).

Təl-Əvivdə terror aktı: İsrailin Təl-Əviv şəhərindəki "Dizengoff" ticarət mərkəzində kamikadze partlayışı nəticəsində 13 nəfər öldü (1996).

İnsan klonlaşdırılmasına qadağa: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Bill Klinton insan klonlaşdırılması araşdırmalarına federal büdcədən pul ayrılmasını qadağan etdi (1997).

Monika Levinski qalmaqalı kitabı: Qlobal siyasəti sarsıdan Monika Levinski haqqında məşhur bioqrafik kitab rəsmən satışa çıxarıldı (1999).

Londonda BBC binasında partlayış: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda Real İRA terror təşkilatı tərəfindən BBC-nin baş qərargahı qarşısında güclü partlayış törədildi (2001).

Kanadanın Zimbabveyə sanksiyaları: Kanada hökuməti insan hüquqları pozuntularına görə Zimbabve rejiminə qarşı rəsmi sanksiyalar tətbiq etdi (2002).

Nikola Kaliparinin qətli: İtaliya kəşfiyyatının yüksək rütbəli rəsmisi Nikola Kalipari Bağdadda girovları azad etdikdən sonra Amerika Birləşmiş Ştatları əsgərləri tərəfindən səhvən vurularaq öldürüldü (2005).

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin qərarı: Sudan prezidenti Ömər əl-Bəşir haqqında Darfurda törədilən hərbi cinayətlərə görə həbs orderi verildi (2009).

Brazzavil sursat anbarı partlayışı: Konqo Respublikasının paytaxtında hərbi anbarda baş verən silsilə partlayışlar yüzlərlə insanın ölümünə və minlərlə insanın yaralanmasına səbəb oldu (2012).

Vladimir Putinin yenidən prezident seçilməsi: Vladimir Putin Rusiya Federasiyasında keçirilən seçkilərdə yenidən prezident postuna qayıtdı (2012).

Zasyadko mədən faciəsi: Ukraynanın şərqindəki Donetsk vilayətində kömür mədənində baş verən qaz partlayışı 34 şaxtaçının həyatına son qoydu (2015).

Ədəndə qocalar evinə hücum: Yəmənin Ədən şəhərində terrorçular qocalar evinə basqın edərək 4 rahibə daxil olmaqla 16 nəfəri qətlə yetirdi (2016).

Sergey Skripalın zəhərlənməsi: Rusiya hərbi kəşfiyyatının keçmiş zabiti Sergey Skripal və qızı Böyük Britaniyanın Solsberi şəhərində "Noviçok" sinir qazı ilə zəhərləndirildi (2018).

Roma Papasının İraq səfəri: Roma Papası Fransisk Vatikan tarixində ilk dəfə olaraq İraqa tarixi sülh və dialoq səfəri etdi (2021).

Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasının işğalı: Rusiya ordusu Ukraynadakı müharibə çərçivəsində Avropanın ən böyük atom elektrik stansiyasını atəşə tutaraq işğal etdi, qlobal radiasiya təhlükəsi yarandı (2022).

Peşəvərdə məscid partlayışı: Pakistanın Peşəvər şəhərində şiə məscidinə cümə namazı zamanı edilən intiharçı hücumunda 63 nəfər həlak oldu (2022).

Açıq Dənizlər Müqaviləsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı uzun illər davam edən danışıqlardan sonra dünya okeanlarını və dəniz biomüxtəlifliyini qoruyan tarixi müqaviləni təsdiqlədi (2023).

Fransa konstitusiyasında abort hüququ: Fransa parlamenti dünyada ilk dəfə olaraq qadınların abort hüququnu ölkənin konstitusiyasına daxil etdi (2024).

Pakistanın yeni baş naziri: Pakistanda keçirilən gərgin seçkilərdən sonra Şahbaz Şərif ölkənin baş naziri olaraq rəsmən and içdi (2024).

Hindistanda kənd təsərrüfatı islahatları etirazı: Hindistanda fermerlər hökumətin təklif etdiyi yeni qiymət siyasətinə qarşı kütləvi yürüşləri paytaxt Dehli ətrafında cəmləşdirdi (2024).

Qəzzada atəşkəs danışıqları Qahirədə: Misirin paytaxtı Qahirədə Qəzza zolağında hərbi əməliyyatların dayandırılması üçün beynəlxalq vasitəçilərin iştirakı ilə kritik danışıqlar başladı (2024).

Ekvadorda həbsxana əməliyyatları: Ekvador hökuməti narkokartellərin nəzarətində olan həbsxanalarda qayda-qanunu bərpa etmək üçün xüsusi təyinatlıların genişmiqyaslı əməliyyatını həyata keçirdi (2024).

İsveçin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına təsdiqi prosesi: İsveçin hərbi ittifaqa qəbulu üçün bütün bürokratik prosedurlar NATO qərargahında rəsmən yekunlaşdı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Qarabağda sahibkarlığın inkişafı fərmanı: Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən işğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən sahibkarlara vergi və gömrük güzəştlərini nəzərdə tutan rəsmi fərman imzalandı (2024).

Qlobal iqlim konfransına hazırlıq: Bakı şəhərində keçiriləcək beynəlxalq iqlim sammitinin (COP29) Təşkilat Komitəsinin dövlət səviyyəli rəsmi iclası baş tutdu (2024).

Azərbaycan və Səudiyyə Ərəbistanı əlaqələri: İki ölkə arasında investisiya və rəqəmsal iqtisadiyyat sahəsində yeni layihələrin icrası üçün hökumətlərarası memorandum imzalandı (2025).

Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi: Azərbaycan Respublikasının Energetika Nazirliyi tərəfindən Avropa İttifaqı dövlətləri ilə yeni yaşıl enerji ixrac xəttinin və sualtı kabelin rəsmi planı təsdiqləndi (2025).

Prezidentin İrana baş sağlığı : Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev martın 4-də İran İslam Respublikasının ölkəmizdəki səfirliyində olub, İran İslam Respublikasının Ali Rəhbəri Ayətullah Seyid Əli Xameneinin və bir çox mülki şəxslərin həlak olması ilə əlaqədar başsağlığı verib (2026).