BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal geosiyasi qırılmalara, qanlı çevrilişlərə və elmi kəşflərə şahidlik edib. 1 mart – Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Amerika Birləşmiş Ştatları qoşunlarının Türkiyə ərazisindən İraqa daxil olmasına icazə verən "1 Mart tezkeresi"ni rədd edərək qlobal müharibə planlarını dəyişdiyi (2003) tarixi gündür. Qonşu coğrafiyada isə bu gün Rusiya parlamentinin Vladimir Putinə Ukrayna ərazisinə (Krım) ordu yeritməyə rəsmən icazə verdiyi (2014) və İrəvanda prezident seçkilərinin nəticələrinə etiraz edən nümayişçilərə qarşı ordunun atəş açdığı Ermənistan "1 mart" hadisələrinin (2008) yaşandığı qaranlıq təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 1 mart dövlət rəhbərliyinin Cənub Qaz Dəhlizi və yaşıl enerji layihələri ilə bağlı strateji rəsmi qərarlar verdiyi bir gündür. Rusiya imperatoru II Aleksandrın sui-qəsdlə öldürülməsindən Dmitri Mendeleyevin dövri cədvəli tərtib etməsinə qədər – www.voa.az 1 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Vergilərə qarşı Maillotin üsyanı: Fransanın paytaxtı Parisdə ağır vergilərə etiraz edən xalq üsyan qaldıraraq şəhəri nəzarətə götürdü (1382).

Toro döyüşü: Kastiliya ardıcıllıq müharibəsində İzabella və Ferdinand qüvvələri Portuqaliya ordusunu məğlub edərək İspaniyanın birləşməsini təmin etdi (1476).

Vassi qətliamı: Fransada katoliklərin protestantları kütləvi şəkildə qətlə yetirməsi ilə ölkədə onilliklər sürəcək din müharibələri başladı (1562).

Rio-de-Janeyro şəhərinin yaradılması: Portuqaliyalı dənizçilər və kolonizatorlar Braziliya sahillərində Rio-de-Janeyro şəhərinin əsasını qoydular (1565).

Yeni təqvim qəbulu Rusiya: Rusiya çarı I Pyotr ölkədə Avropa standartlarına uyğun təqvimi tətbiq etdikdən sonra ilk rəsmi yaz mövsümü başladı (1700).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk siyahıyaalma: Amerika Birləşmiş Ştatları ərazisində federal səviyyədə ilk dəfə rəsmi əhali siyahıyaalınması həyata keçirildi (1790).

Ohayo ştatı: Ohayo rəsmən Amerika Birləşmiş Ştatları ittifaqına qəbul edilərək 17-ci ştat oldu (1803).

Məmlüklərin qətliamı: Qavalalı Mehmed Əli Paşa Qahirə qalasında təşkil etdiyi ziyafətdə yüzlərlə Məmlük liderini pusquya salaraq qətlə yetirdi və Misirdə təkbaşına hakimiyyətini qurdu (1811).

Napoleon Bonapartın dönüşü: Fransa imperatoru Napoleon Bonapart sürgün edildiyi Elba adasından qaçaraq Fransaya qayıtdı və məşhur "Yüz gün" dövrü başladı (1815).

Nebraska ştatı: Nebraska ərazisi rəsmən Amerika Birləşmiş Ştatlarının 37-ci ştatı kimi təsdiq edildi (1867).

Dövri cədvəl Mendeleyev: Rusiyalı kimyaçı Dmitri Mendeleyev kimyəvi elementlərin klassik dövri cədvəlinin ilk variantını tamamlayaraq elmi ictimaiyyətə təqdim etdi (1869).

Yellouston milli parkı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Yellouston (Yellowstone) dünyanın ilk rəsmi milli parkı elan edildi (1872).

İlk yazı maşını istehsalı: Məşhur "Remington" şirkəti ilk kommersiya yazı maşınlarının kütləvi istehsalına başladı (1873).

Rusiya imperatoru II Aleksandr sui-qəsdi: Rusiyada "Narodnaya Volya" inqilabi təşkilatının üzvləri tərəfindən atılan bomba nəticəsində imperator II Aleksandr Sankt-Peterburqda qətlə yetirildi (Yuli təqvimi ilə 1 mart) (1881).

Radiodalğaların ötürülməsi Tesla: Serbiya mənşəli amerikalı alim Nikola Tesla Sent-Luisdə radiodalğaların məftilsiz ötürülməsini ilk dəfə ictimaiyyətə nümayiş etdirdi (1893).

Adoua döyüşü Efiopiya: Efiopiya ordusu həlledici döyüşdə İtaliya qüvvələrini darmadağın edərək Afrikada müstəmləkəçiliyə qarşı ən böyük qələbələrdən birini qazandı (1896).

Avstraliya ordusunun qurulması: Avstraliya qitəsində müxtəlif hərbi birləşmələr vahid Avstraliya ordusu altında birləşdirildi (1901).

Uruqvay prezident seçkiləri: Uruqvayda Xose Batlye i Ordonyes ikinci dəfə prezident seçilərək ölkədə kütləvi sosial islahatlara başladı (1911).

Albert Berrinin paraşütlə tullanması: Kapitan Albert Berri hərəkət edən təyyarədən sərbəst paraşütlə atlayış həyata keçirən ilk insan kimi tarixə düşdü (1912).

Çində inqilabi hərəkatlar: Çin inqilabçısı Sun Yatsenin rəhbərlik etdiyi qüvvələr mərkəzi hökumətə qarşı hərəkatlarını genişləndirdi (1914).

Fevral inqilabının qızışması: Rusiya imperiyasının paytaxtı Petroqradda çörək qıtlığına və müharibəyə qarşı kütləvi tətillər Çar rejiminin çöküşünü sürətləndirdi (1917).

Almaniya ordusu Kiyevə daxil oldu: Birinci Dünya Müharibəsində irəliləyən Almaniya və Avstriya-Macarıstan qüvvələri Ukraynanın paytaxtı Kiyevi nəzarətə götürdü (1918).

Koreyada 1 Mart hərəkatı: Koreya xalqı Yaponiya imperiyasının müstəmləkə hakimiyyətinə qarşı paytaxt Seulda sülhsevər müstəqillik bəyannaməsini oxuyaraq kütləvi "Samil" hərəkatına başladı (1919).

Türkiyə və Əfqanıstan dostluq müqaviləsi: Sovet Rusiyasının paytaxtı Moskvada Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti ilə Əfqanıstan nümayəndə heyəti arasında rəsmi dostluq və əməkdaşlıq müqaviləsi imzalandı (1921).

Kronştadt üsyanı: Baltik dənizindəki Kronştadt dəniz bazasında matroslar Sovet Rusiyasında bolşevik diktaturasına qarşı kütləvi üsyana qalxdılar (1921).

Türkiyədə gənc qadın sərgisi: İstanbulda yerləşən Letafet Apartmanında Türkiyə tarixində qadın rəssamların iştirakı ilə ilk "Gənc Qadınlar" rəsm sərgisi açıldı (1923).

Aşar vergisinin ləğvi Türkiyə: Türkiyə Respublikasında kəndlilərin ən böyük iqtisadi yükü olan Osmanlıdan qalma "Aşar" (Öşür) vergisi rəsmən ləğv edildi (1925).

Lindberqin oğlunun qaçırılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarında məşhur aviator Çarlz Lindberqin körpə oğlu evindən qaçırıldı, bu hadisə ölkədə ən səs-küylü cinayətlərdən birinə çevrildi (1932).

Huver bəndinin tikintisi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Kolorado çayı üzərində inşa edilən nəhəng Huver bəndinin inşası rəsmən başa çatdı və təhvil verildi (1936).

Bolqarıstan Berlin paktına qoşuldu: Bolqarıstan rəsmən Üçlər Paktına imza ataraq İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyasının müttəfiqi oldu (1941).

Sunda boğazı döyüşü davamı: Cənub-Şərqi Asiyada Yaponiya hərbi dəniz qüvvələri müttəfiqlərin gəmilərini məhv edərək dəniz üstünlüyünü mütləqləşdirdi (1942).

İngiltərə Bankının milliləşdirilməsi: Böyük Britaniya parlamenti stal əsrdir özəl olan İngiltərə Bankını (Bank of England) rəsmən milliləşdirdi (1946).

Beynəlxalq Valyuta Fondu əməliyyatları: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının maliyyə qurumu olan Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) rəsmən öz fəaliyyətinə və maliyyə əməliyyatlarına başladı (1947).

Klaus Fuks həbsi: Soyuq müharibənin ən böyük casusluq qalmaqallarından birində, fizik Klaus Fuks atom bombası sirlərini Sovet İttifaqına ötürdüyü üçün İngiltərədə mühakimə olundu (1950).

İosif Stalin insult: Sovet diktatoru İosif Stalin öz bağ evində ağır insult keçirdi, ətrafındakıların qorxusundan ona vaxtında tibbi yardım göstərilmədi (1953).

Castle Bravo hidrogen bombası: Amerika Birləşmiş Ştatları Sakit okeandakı Bikini atolunda ölkə tarixinin ən dağıdıcı və 15 meqaton gücündəki hidrogen bombasını uğurla sınaqdan keçirdi (1954).

Puerto Rikolu millətçilər Konqresdə atəş: Amerika Birləşmiş Ştatları Kapitol binasına daxil olan bir qrup Puerto-Riko millətçisi Konqres üzvlərinə atəş açaraq 5 deputatı yaraladı (1954).

Mərakeş müstəqilliyi: Mərakeş rəsmi olaraq Fransa protektoratından çıxdığını və tam müstəqil dövlət olduğunu elan etdi (1956).

Üsküdar bərəsi faciəsi Türkiyə: Türkiyənin İzmit körfəzində fırtınaya düşən "Üsküdar" sərnişin bərəsi batdı, əksəriyyəti orta məktəb tələbəsi olan 300-dən çox insan həlak oldu (1958).

Arxiyepiskop Makarios Kipr: Kipr adasında müstəqillik razılaşmasından sonra sürgündən qayıdan Arxiyepiskop Makarios böyük coşqu ilə qarşılandı (1959).

Sülh Korpusunun yaradılması Kennedi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Con Kennedi könüllülərdən ibarət qlobal kömək təşkilatı olan "Sülh Korpusu"nu (Peace Corps) qurdu (1961).

Uqanda özünüidarə: Afrika ölkəsi Uqanda Böyük Britaniyanın daxilində tam özünüidarə hüququ əldə etdi (1961).

Suriya Baas hərbi qanadı: Suriyada davam edən qanlı hərbi çevrilişlər zəncirində Baas partiyasının radikal hərbi qanadı dövlət idarəçiliyini tam ələ keçirdi (1966).

Venera 3 zondu: Sovet İttifaqının buraxdığı "Venera 3" kosmik gəmisi Venera planetinin səthinə düşərək başqa bir planetə çatan ilk insan istehsalı obyekt oldu (1966).

Pakistan Yəhya Xan qərarı: Pakistan hərbi diktatoru Yəhya Xan Milli Məclisin iclasını qeyri-müəyyən müddətə təxirə saldı, bu da Şərqi Pakistanda (Banqladeş) kütləvi qiyamı alovlandırdı (1971).

Səudiyyə Ərəbistanı səfirliyinə hücum Sudan: Sudanda Qara Sentyabr qruplaşmasının fələstinli yaraqlıları Səudiyyə Ərəbistanı səfirliyinə hücum edərək qərbli diplomatları girov götürdülər (1973).

Uoterqeyt qalmaqalı ittihamları: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Uoterqeyt istintaqı çərçivəsində prezident Niksonun keçmiş 7 yüksək rütbəli rəsmisi məhkəmə tərəfindən rəsmən ittiham olundu (1974).

Çarli Çaplinin cəsədi oğurlandı: İsveçrədə iki fəhlə tərəfindən məşhur komediya ustası Çarli Çaplinin cəsədi ailəsindən fidyə almaq məqsədilə qəbirdən qazılaraq oğurlandı (1978).

İskoçiya və Uels referendumları: Böyük Britaniyada Şotlandiya və Uelsdə məhdud muxtariyyət məclislərinin yaradılması üçün referendum keçirildi, lakin yetərsay toplanmadı (1979).

Bobbi Sends aclıq aksiyası: İrlandiya Respublika Ordusunun (İRA) fəalı Bobbi Sends Şimali İrlandiyada həbsxanada siyasi məhbus statusu tələbi ilə ölümcül aclıq aksiyasına başladı (1981).

Venera 13 fotoşəkilləri: Sovet İttifaqının "Venera 13" kosmik stansiyası Venera səthinə enərək Yerə ilk rəngli və yüksək keyfiyyətli fotoşəkilləri göndərdi (1982).

Bern Konvensiyası Amerika: Amerika Birləşmiş Ştatları ədəbi və bədii əsərlərin qorunmasını təmin edən beynəlxalq Bern Konvensiyasına rəsmən qoşuldu (1989).

Litvanın müstəqilliyi ləğv cəhdi: Sovet İttifaqı rəhbərliyi Litva parlamentinin qəbul etdiyi dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında bəyannaməni rəsmən qeyri-qanuni elan etdi (1990).

Körfəz müharibəsi atəşkəs rəsmiləşməsi: İraq ordusunun Küveytdən tam çıxarılması və Körfəz müharibəsinin bitməsi beynəlxalq sənədlərlə rəsmən qəbul edildi (1991).

Bosniya müstəqillik referendumu: Bosniya və Herseqovinada serblərin boykot etdiyi müstəqillik referendumu keçirildi, nəticədə qanlı vətəndaş müharibəsi başladı (1992).

Uolvis Bey Namibiyaya qaytarıldı: Cənubi Afrika Respublikası uzun illər işğal altında saxladığı strateji Uolvis-Bey limanını rəsmən Namibiyaya təhvil verdi (1994).

Yahoo axtarış sistemi: Qlobal internet şəbəkəsinin inkişafında inqilabi addım olan "Yahoo!" axtarış və kataloq sistemi rəsmən qeydiyyatdan keçdi (1995).

28 Fevral qərarları icrası Türkiyə: Türkiyədə Milli Təhlükəsizlik Şurasının "Post-modern çevriliş" qərarları rəsmi sənəd olaraq hökumətə təqdim edildi və icrasına başlandı (1997).

Titanik bir milyard: Məşhur rejissor Ceyms Kemeronun çəkdiyi "Titanik" filmi dünya kassa gəlirlərində 1 milyard dolları keçən tarixdəki ilk kino əsəri oldu (1998).

Ottava müqaviləsi: Dünyada piyada əleyhinə minaların istifadəsini, istehsalını və satışını qadağan edən tarixi Ottava müqaviləsi beynəlxalq hüquq norması olaraq qüvvəyə mindi (1999).

Çeçenistan yeddi yüz yetmiş altıncı yüksəklik döyüşü: İkinci Çeçenistan müharibəsində Ulus-Kert yaxınlığında Rusiya desantçıları ilə Xəttabın silahlıları arasında qanlı və günlərlə sürəcək döyüş başladı (2000).

Anakonda əməliyyatı Əfqanıstan: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Əfqanıstanda Əl-Qaidə və Taliban yaraqlılarına qarşı irimiqyaslı və ağır "Anakonda" quru əməliyyatına başladı (2002).

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının himayəsi altında Haaqada yaradılan daimi Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi öz rəsmi fəaliyyətinə başladı (2003).

Bir Mart tezkeresi Türkiyə: Türkiyə Böyük Millət Məclisi Amerika Birləşmiş Ştatları əsgərlərinin Türkiyə ərazisindən keçərək İraqa daxil olmasına icazə verən hökumət tezkeresini səs çoxluğu ilə rədd etdi (2003).

Amerika Daxili Təhlükəsizlik Departamenti: 11 Sentyabr hücumlarından sonra Amerika Birləşmiş Ştatlarında federal təhlükəsizliyi təmin etmək üçün nəhəng Daxili Təhlükəsizlik Departamenti rəsmən fəaliyyətə başladı (2003).

Ermənistan bir mart hadisələri: İrəvanda prezident seçkilərinin nəticələrinin saxtalaşdırılmasına etiraz edən müxalifət nümayişçilərinə qarşı ordu atəş açdı, azı 10 nəfər həlak oldu və ölkədə fövqəladə vəziyyət elan edildi (2008).

Liviya İnsan Hüquqları Şurasından xaric: Müəmmər Qəddafinin mülki nümayişçilərə qarşı ordudan istifadə etməsinə görə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Liviyanı İnsan Hüquqları Şurasından rəsmən xaric etdi (2011).

Rusiya Krım üçün ordu qərarı: Rusiya parlamenti (Federasiya Şurası) prezident Vladimir Putinə Ukrayna ərazisinə silahlı qüvvələr yeritməyə rəsmən icazə verdi, Krımın işğalı qanuniləşdirildi (2014).

Kunmin qatar stansiyası terroru: Çinin cənub-qərbindəki Kunmin şəhərində qatar stansiyasına daxil olan bir qrup bıçaqlı terrorçunun hücumu nəticəsində 30-dan çox mülki insan öldürüldü (2014).

Nikolya Sarkozi həbs qərarı: Fransanın sabiq prezidenti Nikolya Sarkozi korrupsiya və nüfuz alveri ittihamı ilə Paris məhkəməsi tərəfindən həbs cəzasına məhkum edildi (2021).

İranın Ali Dİni Liderinin öldürülməsi: İran rəsmi olaraq ölkənin Ali Dini Lideri Əli Xameninin İsrail hava hücumu nəticəsində öldürüldüyünü təsdiqlədir (2026)

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Cənub Qaz Dəhlizi qərarları: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurası çərçivəsində Avropa İttifaqı ilə enerji təhlükəsizliyi üzrə yeni memorandumların icrasını təsdiqlədi (2024).

Beynəlxalq idman tədbirləri: Bakı şəhərində idman infrastrukturu sahəsində yeni rəqəmsal islahatların tətbiqi ilə bağlı Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin xüsusi qərarı qüvvəyə mindi (2024).

Xocalı üçün beynəlxalq müraciət: Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi Xocalı soyqırımının beynəlxalq məhkəmələrdə hüquqi müstəviyə çıxarılması istiqamətində Birləşmiş Millətlər Təşkilatına rəsmi paket təqdim etdi (2024).

Yaşıl enerji sərəncamı: Prezident İlham Əliyev Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin sürətləndirilməsi barədə əlavə tədbirlər planını təsdiq edən sərəncam imzaladı (2025).

Milli Məclisin yaz sessiyası bəyanatı: Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Azərbaycana qarşı ədalətsiz mövqeyini rəsmən pisləyən kəskin bəyanat qəbul etdi (2025).

Prezidentin İrana baş sağlığı : Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İran İslam Respublikasının Prezidenti Məsud Pezeşkiana, İran İslam Respublikasının Ali Rəhbəri Ayətullah Seyid Əli Xameneinin vəfatı ilə bağlı başsağlığı məktubu ünvanlayıb. (2026)