BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İsraildə keçiriləcək Knesset seçkiləri öncəsi siyasi partiyaların İordan çayının qərb sahilindəki yəhudi yaşayış məntəqələri ilə bağlı mövqeləri ölkənin əsas siyasi müzakirə mövzularından birinə çevrilib.
İsrailin siyasi xəritəsində fərqli düşərgələr arasında ciddi fikir ayrılıqları olsa da, yəhudi yaşayış məntəqələri məsələsi bir çox siyasi qüvvələri birləşdirən əsas mövzulardan biri olaraq qalır. Partiyalar yaşayış məntəqələrinin gələcəyi, Fələstin məsələsinin həlli və mümkün ilhaq siyasəti ilə bağlı fərqli yanaşmalar ortaya qoyurlar.
Siyasi spektrin bir tərəfində Baş nazir Benyamin Netanyahu rəhbərliyindəki sağçı və dini-millətçi blok dayanır. Bu blokda Binyamin Netanyahu rəhbərlik etdiyi Likud, Dini Sionizm, Otzma Yehudit, Şas və Yəhudilik Tövratı partiyaları yer alır.
Digər tərəfdə isə Netanyahuya qarşı çıxan sol-mərkəz qüvvələr mövcuddur. Bu düşərgənin əsas simalarından biri İsrail ordusunun keçmiş Baş Qərargah rəisi Yair Golan rəhbərlik etdiyi Demokratlar Partiyasıdır.
Mərkəzdə isə keçmiş baş nazir Naftali Bennett və Yair Lapid kimi siyasətçilərin təmsil etdiyi qüvvələr dayanır. Eyni zamanda keçmiş Baş Qərargah rəisi Gadi Eisenkot rəhbərliyindəki Yashar Partiyası da Netanyahuya əsas rəqiblərdən biri hesab olunur.
Partiyalar arasında əsas fikir ayrılığı İordan çayının qərb sahili siyasətidir
İsrail siyasi düşərgələrinin əksəriyyəti Fələstin məsələsinin tam həllinə və iki dövlətli modelə münasibətdə fərqli mövqelərə malikdir.
Sağçı və ultra-millətçi partiyalar iki dövlətli həll modelini tamamilə rədd edir və İordan çayının qərb sahilində yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsini müdafiə edirlər.
Mərkəz və sol qüvvələrin bir hissəsi isə formal olaraq iki dövlətli həll imkanını açıq saxlasalar da, böyük yəhudi yaşayış bloklarının İsrail nəzarətində qalmasını, 1967-ci il sərhədlərinə tam qayıdışın olmamasını və Fələstinli qaçqınların geri qayıtmaq hüququnun tanınmamasını müdafiə edir.
Bu yanaşmalar seçki proqramlarında da öz əksini tapır. Siyasi partiyalar İsrail seçicilərinin böyük hissəsi üçün mühüm hesab edilən yaşayış məntəqələri məsələsinə xüsusi yer ayırırlar.
Netanyahu bloku yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsini müdafiə edir
Netanyahu hökumətindəki sağçı və dini partiyalar İordan çayının qərb sahili məsələsində ən sərt mövqedə dayanır.
Bu qüvvələr yaşayış məntəqələrinin hüquqi statusunun möhkəmləndirilməsini və yeni məskənlərin yaradılmasını dəstəkləyirlər. Onların fikrincə, bu məntəqələr İsrailin təhlükəsizliyi və strateji maraqları baxımından mühüm rol oynayır.
Bu siyasətdə xüsusilə Milli Təhlükəsizlik naziri Itamar Ben-Gvir və maliyyə naziri Bezalel Smotrich ön plana çıxır.
Smotrichə İordan çayının qərb sahili ilə bağlı geniş səlahiyyətlərin verilməsi bölgədəki mülki idarəetmə strukturlarına təsir imkanlarını artırıb.
Hər iki siyasətçi Fələstin dövlətinin yaradılmasına qarşı çıxır və yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsini İsrail siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri hesab edir.
İordan çayının qərb sahili A, B və C zonalarına bölünüb
İordan çayının qərb sahilindəki vəziyyət 1995-ci ildə imzalanmış Oslo II razılaşması ilə müəyyən edilmiş inzibati bölgüyə əsaslanır.
Razılaşmaya əsasən:
A zonası – Fələstin Administrasiyasının mülki və təhlükəsizlik nəzarətindədir və İordan çayının qərb sahilinin təxminən 2 faizini təşkil edir.
B zonası – Fələstin Administrasiyasının mülki, İsrailin isə təhlükəsizlik nəzarətindədir və ərazinin təxminən 26 faizini əhatə edir.
C zonası – İordan çayının qərb sahilinin ən böyük hissəsidir və tam şəkildə İsrailin mülki və təhlükəsizlik nəzarətindədir. Bu ərazi bölgənin təxminən 72 faizini təşkil edir.
Analitiklər hesab edirlər ki, xüsusilə C zonası yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsi və mümkün ilhaq siyasəti baxımından əsas mübahisə sahəsidir.
Sol düşərgə yaşayış məntəqələrinə maliyyə dəstəyini dayandırmaq istəyir
Netanyahu əleyhinə Demokratlar Partiyasının lideri Yair Golan yaşayış məntəqələrinə dövlət büdcəsindən maliyyə ayrılmasına qarşı çıxır.
Golan bildirib ki, hakimiyyətə gələcəyi təqdirdə bu ərazilərə dövlət vəsaitlərinin yönəldilməsinə son qoyulmalıdır.
Lakin onun mövqeyi də Fələstin dövlətinin yaradılması məsələsində tam dəyişiklik kimi qiymətləndirilmir. Golan təhlükəsizlik və ayrılma siyasətini əsas prioritetlərdən biri kimi təqdim edir.
Bennett ilhaq mövqeyini qoruyur
Mərkəz-sağ düşərgənin əsas simalarından biri Naftali Bennett İordan çayının qərb sahilinin ilhaqı məsələsində mövqeyini dəyişmədiyini açıqlayıb.
Bennett Fələstin dövlətinin yaradılmasına qarşı olduğunu və ərazilərdən geri çəkilməni dəstəkləmədiyini bildirib.
O, İsrail nəzarətində olan yəhudi yaşayış məntəqələrini ölkənin ayrılmaz hissəsi hesab edir. Bununla yanaşı, İsrail qanunlarına görə qeyri-qanuni hesab edilən bəzi məskənlərin ləğv edilməsinə tərəfdar olduğunu bildirib.
Eisenkot yaşayış məntəqələrinin boşaldılmasını gündəmdə görmür
Yashar Partiyasının lideri Gadi Eisenkot da yaxın gələcəkdə İordan çayının qərb sahilindəki yaşayış məntəqələrinin boşaldılmasının real olmadığını bildirib.
Eisenkot Fələstin məsələsində iki dövlətli modeldən çox, İsrailin təhlükəsizlik maraqlarını ön plana çıxarır və vahid dövlət modelinə qarşı çıxır.
Lieberman yaşayış məntəqələrinin dondurulmasına qarşıdır
Dünyəvi sağçı Yisrael Beiteinu Partiyasının lideri Avigdor Lieberman isə yaşayış məntəqələrinin dondurulmasına qarşı çıxır.
Lieberman bu məntəqələri İsrailin milli təhlükəsizliyinin mühüm elementi hesab edir və onların boşaldılması ideyasını rədd edir.
Seçkilərdə İordan çayının qərb sahili məsələsi əsas amillərdən biri olacaq
İsraildə qarşıdakı Knesset seçkiləri öncəsi İordan çayının qərb sahilindəki yaşayış məntəqələri məsələsi siyasi bloklar arasında əsas fərqləndirici mövzulardan biri olaraq qalır.
Sağ qüvvələr ərazilərin İsrail nəzarətində saxlanılmasını və genişlənməni müdafiə etdiyi halda, bəzi mərkəz və sol qüvvələr yaşayış məntəqələrinin maliyyələşdirilməsinin azaldılmasını təklif edir.
Lakin bütün əsas siyasi düşərgələr arasında ortaq məqam ondan ibarətdir ki, İordan çayının qərb sahili məsələsi İsrail siyasətinin gələcək istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdən biri olaraq qalacaq.