Yoluxucu xəstəliklər tibb tarixində hər zaman xüsusi maraq doğurmuşdur. Mikrob və miazma nəzəriyyələrinin inkişafı kimi əsas konsepsiyalar uzun illər ərzində geniş şəkildə öyrənilmiş, müxtəlif elmi məktəblər tərəfindən şərh edilmişdir. Bununla belə, yoluxucu xəstəliklərin anlaşılması və onlara qarşı mübarizədə müsəlman alimlərinin və İslam sivilizasiyasının tarixi töhfələri bu müzakirələrdə çox zaman yetərincə diqqətə alınmamışdır.

Şeyx Səlahəddin Həsən Naxçıvani Azərbaycanın tanınmış təsəvvüf şeyxlərindən olmuşdur. O, hicri 603-cü (1206-cı) ildə Naxçıvanda dünyaya gəlmişdir. Yeniyetməlik çağlarında atasını itirən Səlahəddin Naxçıvani anası və qardaşı ilə birlikdə Azərbaycanın Xoy şəhərinə köçərək orada məskunlaşmışdır. 23 yaşında ikən anasını da itirmişdir. Bundan iki il sonra, 1231-ci ildə, moğol noyanı Cormağunun Azərbaycanın işğalı zamanı Şeyx Səlahəddin Naxçıvani moğollara əsir düşmüşdür. Təxminən yeddi il əsirlikdə qaldıqdan sonra azadlığa buraxılmış və bundan sonra doqquz il Bolqar ölkəsində yaşamışdır. Məhz bu səbəbdən o, “Bulğari” nisbəsi ilə tanınmışdır. Bu dövrdə təsəvvüfə meyl göstərmiş və mənəvi axtarışlara yönəlmişdir.

Əbu Hənifənin insanlar, cəmiyyət və yaşadığı sosial mühit haqda fikir və tövsiyələri, insan ruhunun incəliklərini dərindən bilən, həyatın acısını və şirinliyini dadmış təcrübəli bir alimin baxışlarını əks etdirir. Onun tələbəsi Yusif b. Xalid Səmtiyə verdiyi vəsiyyətnamə, dəyərli düşüncələrinin bir çoxunu əhatə edir. Həmin nəsihətlərin bir qismi belədir:

Hülagülər dövlətinin hökm sürdüyü dövrdə yaşamış azərbaycanlı filoloq Mahmud ibn Məhəmməd ibn Əli ibn Mahmud əl-Arrani orta əsr Şərq elminin inkişafında mühüm rol oynamış alimlərdən biri hesab olunur. Onun həyatı haqqında məlumatlar çox olmasa da, ərəb dili qrammatikasına dair yazdığı şərhlər böl­gə elmi mühitində xüsusi nüfuz qazanmışdı.

XI əsrin elmi mühitində öz izini qoyan azərbaycanlı tarixçi alimlərdən biri idi. Onun qələmə aldığı əsərlər təkcə faktların toplandığı mənbə deyil, həm də keçmiş sivilizasiyaların ruhunu yaşadan tarixi yaddaşdır. Əl-Azərinin fars dilində yazdığı “Müxtəsər ələ Təbəqatü’l-Müluk” və “Əxbaru Müluki-Əcəm və Xüləfa” əsərləri xüsusilə qiymətləndirilir.

Yeni İngiltərə koloniyaları separatçılar və puritanlar tərəfindən qurulmuşdu. Separatçılar - Anglikan kilsəsindən ayrılmanı müdafiə edənlər, puritanlar isə - Anglikan kilsəsini katolik təsirlərindən “təmizləməyə” çalışanlardı. Orta və Cənub koloniyalarının əksəriyyəti isə anglikanlar, kvakerlər və bəzi hallarda, məsələn, Merilenddə olduğu kimi, katoliklər və qeyri-konformist protestantlar tərəfindən yaradılmışdı.

Peyğəmbərə nazil olan ilk vəhy “Oxu” əmri idi. Bu, həm ona, həm də bütün ümmətə elm və bilik axtarışının ilahi göstəriş olduğunu nümayiş etdirirdi. Qurani-Kərimdə elmə təşviq edən və alimləri ucaldan çoxsaylı ayələr yer alır. Hz. Məhəmməd bir hədisində buyururdu: “Allah məni bir müəllim olaraq göndərmişdir.”

Namaz, oruc, zəkat, həcc kimi ibadətlərdə qadın və kişi eyni məsuliyyət daşıyır.

Orta əsrlərdə ismaililiyin, xüsusən Suriyada fəaliyyət göstərən radikal qoluna verilən addır. İsmailiyyə məzhəbinin nizariyyə qoluna mənsub olan bu qrup XI əsrdə İranda Həsən Səbbah tərəfindən qurulmuşdu. Daha sonrakı dövrdə bu qrup Suriya ərazisində də bir çox qalanı zəbt etmiş və kiçik dövlətlər qurmağa müvəffəq olmuşdur.

Xüsusilə diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, Peyğəmbər Məhəmməddən (s.ə.s) gündəlik həyatla bağlı nəql olunan hədislərin böyük bir qismi məhz yemək ədəbi ilə bağlıdır. Rəsulullah bütün işlərinə Allahın adını çəkərək başlamağı xoşlayardı. Yeməkdən öncə əllərini yuyar, sağ əli ilə və qarşısında olan yeməyi yeyərdi.

Hicri II əsrin sonlarından etibarən, qələmə alınan müsnəd əsərlər hədislərin mühafizə edilib-qorunmasında böyük rol oynamışdır. Əbu Davud ət-Təyalisinin, Əsəd ibn Musa əl-Üməvinin, Nüeym ibn Ham-mad əl-Xüzainin, İbn Əbi Şeybənin və Əhməd ibn Hənbəlin müsnədləri məşhur hədis əsərləridir.

Mədinə dövründə Bilal Həbəşi ilə birlikdə Peyğəmbərin müəzzini olmuşdur. Bilal sübh azanını erkən, İbn Ümmü Məktum isə fəcr doğduqdan sonra oxuyardı. Qüsuru səbəbilə ona it saxlamağa icazə verilmişdir.