BAKI,VOA
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda baş verənlərə yalnız Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ liderlərinin görüşü, sülh sazişi mətninin paraflanması və Birgə Bəyannamənin imzalanması kimi baxmaq həmin günün siyasi miqyasını tam ifadə etmir.
Bu tarixə bir il sonra nəzər saldıqda daha böyük mənzərə görünür: Azərbaycan uzun illər davam edən münaqişədən sonra yaranmış yeni reallığı təkcə hərbi-siyasi müstəvidə deyil, diplomatik, hüquqi, iqtisadi və nəqliyyat sahələrində də möhkəmləndirmək istiqamətində ardıcıl xətt formalaşdırıb. Vaşinqton isə bu xəttin beynəlxalq siyasi müstəvidə ən mühüm mərhələlərindən birinə çevrilib.
8 avqustun arxasında dayanan böyük siyasi xətt
Vaşinqton sammitinin mahiyyətini anlamaq üçün həmin gün Ağ Evdə baş verənlərdən bir qədər geri qayıtmaq lazımdır. Çünki 8 avqust 2025-ci il bir gündə yaranmış diplomatik nəticə deyildi. Onun arxasında 2020-ci ildən sonra Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıq, Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh təşəbbüsü, iki ölkə arasında aparılan danışıqlar və dövlətlərarası münasibətlərin gələcək hüquqi çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində görülən işlər dayanırdı.
Azərbaycanın yanaşmasının əsas xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, müharibədən sonra yaranmış vəziyyətin qeyri-müəyyənlik şəraitində saxlanılması deyil, yeni reallığın hüquqi və siyasi mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsi hədəf seçildi. Bunun üçün Bakı sülh müqaviləsinin hazırlanmasına dair təşəbbüslə çıxış etdi və beş əsas prinsip müəyyənləşdirdi.
Bu beş prinsip sonrakı danışıqların siyasi çərçivəsini formalaşdırdı. Azərbaycanın mövqeyinə görə, davamlı sülh qarşılıqlı suverenliyin, ərazi bütövlüyünün, sərhədlərin toxunulmazlığının tanınması, bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtina və dövlətlərarası münasibətlərin beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri əsasında qurulması ilə mümkün idi.
Beləliklə, Azərbaycanın sülh gündəliyi yalnız müharibədən sonra atılan diplomatik addım deyil, hərbi nəticənin siyasi-hüquqi nəticəyə çevrilməsi strategiyası idi. Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtonda səsləndirdiyi mövqedə də müharibənin başa çatmasından sonra sülh müqaviləsinin hazırlanmasının məhz növbəti məntiqi mərhələ olduğu vurğulanırdı.
Bu baxımdan 8 avqustun əsas sualı “Vaşinqtonda nə baş verdi?” deyil, “Azərbaycanın formalaşdırdığı sülh gündəliyi Vaşinqtonda hansı səviyyəyə yüksəldi?” sualıdır.
Qalibiyyətin siyasi nəticəyə çevrilməsi
2020-ci il müharibəsi Cənubi Qafqazdakı əvvəlki status-kvonu dəyişdirdi. 2023-cü ildə Qarabağda Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası isə münaqişənin hərbi-siyasi mərhələsinin faktiki olaraq başa çatması ilə nəticələndi.
Bundan sonra qarşıda tamamilə başqa vəzifə dayanırdı: keçmiş münaqişənin yerinə iki dövlət arasında yeni münasibətlər sisteminin yaradılması.
Azərbaycanın diplomatik xəttinin mühüm xüsusiyyəti məhz burada üzə çıxdı. Bakı hərbi qələbədən sonra status-kvonu qorumaq və ya qarşıdurmanı davam etdirmək siyasəti seçmədi. Əksinə, yeni reallığı sülh sazişi ilə hüquqi baxımdan təsbit etmək təşəbbüsünü irəli sürdü.
Sənədlərdə də bu məqam xüsusi vurğulanır: Azərbaycan sülh müqaviləsində nəzərdə tutulan beş prinsipin təşəbbüskarı kimi təqdim olunur və 8 avqustda saziş mətninin paraflanması uzunmüddətli siyasi xəttin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Bu, Azərbaycan xarici siyasətinin daha geniş məntiqinə uyğun gəlir. Məqsəd yalnız müharibəni başa çatdırmaq deyil, müharibədən sonrakı dövrü Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun şəkildə formalaşdırmaq idi.
Vaşinqton sənədlərinin əsl mahiyyəti
8 avqustda imzalanan Birgə Bəyannamənin siyasi əhəmiyyəti ilk növbədə onun bir neçə paralel prosesi eyni sənəddə birləşdirməsindədir.
Azərbaycan və Ermənistan liderləri sülh və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında sazişin razılaşdırılmış mətninin xarici işlər nazirləri tərəfindən paraflanmasına şahidlik etdilər. Eyni zamanda, sazişin imzalanması və ratifikasiyası üçün əlavə tədbirlərin görülməsinin vacibliyi təsbit olundu.
Bu detal xüsusilə vacibdir. Çünki paraflanmış mətn yekun sülh müqaviləsinin özü deyildi. Başqa sözlə, Vaşinqton sülh prosesinin son nöqtəsini deyil, siyasi razılaşmanın hüquqi baxımdan tamamlanması üçün həlledici mərhələni müəyyənləşdirdi.
Digər tərəfdən, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin ATƏT-in Minsk Prosesi və onunla əlaqəli strukturlarının bağlanması ilə bağlı birgə müraciət imzalamaları da sənədlərin mühüm hissəsini təşkil etdi.
Bu addım simvolik olmaqdan daha artıqdır. Çünki Minsk mexanizmi məhz Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin həlli məqsədilə yaradılmışdı. Münaqişənin yeni reallıqda artıq başqa mərhələyə keçməsi həmin mexanizmin də tarixə çevrilməsini zəruri edirdi.
Beləliklə, Vaşinqtonda bir tərəfdən yeni sülh mexanizmi formalaşdırıldı, digər tərəfdən isə əvvəlki münaqişə arxitekturasının əsas elementlərindən birinin bağlanması istiqamətində addım atıldı.
Minskdən sonrakı mərhələ
Burada daha geniş siyasi nəticə ortaya çıxır.
Otuz ildən artıq müddətdə Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin həlli beynəlxalq vasitəçilik mexanizmləri çərçivəsində aparılmışdı. Lakin yekun nəticə əldə olunmamışdı. Yeni mərhələdə isə məsuliyyət birbaşa Bakı və İrəvanın üzərinə keçir.
Azərbaycan XİN-in qiymətləndirməsinə görə, Minsk Prosesi və əlaqəli strukturlarının bağlanması 2020-ci ildən etibarən Azərbaycanın gündəmdə saxladığı məsələlərdən biri olub və sülh prosesinin qarşısındakı mühüm maneələrdən birinin aradan qaldırılması istiqamətində addım kimi qiymətləndirilir.
Bu, Cənubi Qafqazda vasitəçilik modelinin dəyişməsi deməkdir. Əvvəllər əsas sual “münaqişə necə həll ediləcək?” idisə, indi əsas məsələ “sülh hansı hüquqi və iqtisadi mexanizmlərlə möhkəmləndiriləcək?” sualıdır.
Tramp amili və Vaşinqtonun seçilməsi
Vaşinqtonun özünün seçilməsi də ayrıca siyasi məna daşıyırdı.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəvəti ilə Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtona səfəri iki istiqaməti eyni platformada birləşdirdi: Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyi və Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin yeni mərhələyə keçirilməsi.
Səfərin ilk günü Prezident İlham Əliyevin ABŞ Prezidentinin xüsusi elçisi Stiv Uitkoffla görüşməsi və SOCAR ilə “ExxonMobil” arasında əməkdaşlıq memorandumunun imzalanması artıq göstərirdi ki, səfərin gündəliyi yalnız siyasi məsələlərlə məhdudlaşmır.
Ertəsi gün Ağ Evdə Prezident İlham Əliyev və Prezident Donald Tramp arasında görüş keçirildi. Daha sonra iki ölkə arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması məqsədilə Strateji İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumu imzalandı.
Beləliklə, Vaşinqton görüşünün iki paralel nəticəsi yarandı: Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülhə keçid üçün siyasi çərçivə, Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində isə strateji tərəfdaşlıq üçün institusional baza.
Bakı-Vaşinqton münasibətlərində yeni səhifə
Strateji İşçi Qrupunun yaradılması adi diplomatik mexanizm deyil. Sənədə əsasən, növbəti altı ay ərzində Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması nəzərdə tutulurdu. Qrupun fəaliyyət dairəsinə enerji, ticarət və tranzit daxil olmaqla regional bağlantılar, süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur, iqtisadi sərmayə, müdafiə, təhlükəsizlik və terrorla mübarizə daxil edildi.
Bu istiqamətlərə birlikdə baxdıqda Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin artıq yalnız enerji və təhlükəsizlik çərçivəsində nəzərdən keçirilmədiyi görünür.
Enerji əvvəlki kimi mühüm olaraq qalır, lakin onun yanında tranzit, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, investisiya və müdafiə əməkdaşlığı da yer alır. Bu isə münasibətlərin daha çoxşaxəli modelə keçirilməsini nəzərdə tutur.
Prezident İlham Əliyev də səfərin nəticələrini yüksək qiymətləndirərək Azərbaycan-Amerika münasibətlərində yeni səhifənin – əməkdaşlıq və strateji tərəfdaşlıq səhifəsinin açıldığını bildirmişdi.
Bu qiymətləndirmə Vaşinqton səfərinin mahiyyətini izah edən əsas tezislərdən biridir.
907-ci düzəlişin aradan qaldırılması
Səfərin digər mühüm nəticəsi ABŞ-nin Azadlığa Dəstək Aktına 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması ilə bağlı qərar oldu.
Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində uzun illərdən qalan bu məsələ siyasi baxımdan xüsusi həssaslıq daşıyırdı. XİN 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılmasını münasibətlərdə keçmişdən qalan mənfi mirasın aradan qaldırılması baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirib.
Burada məsələ yalnız texniki məhdudiyyətin aradan qaldırılmasından ibarət deyil. Daha geniş mənada bu qərar Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərində əvvəlki siyasi çərçivənin dəyişməsinin göstəricisi kimi çıxış edir.
Beləliklə, 8 avqust həm Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində, həm də Azərbaycan-ABŞ əlaqələrində əvvəlki mərhələnin müəyyən elementlərinin geridə qalması ilə yadda qaldı.
TRIPP: sülhün iqtisadi təminatı
Vaşinqton sənədlərinin ən strateji elementlərindən biri isə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” - TRIPP layihəsidir.
Sənədlərə əsasən, layihə Ermənistan ərazisi vasitəsilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz bağlantının təmin edilməsini nəzərdə tutur.
Bu layihəni yalnız nəqliyyat məsələsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Əslində, burada Cənubi Qafqazın uzun illər ərzində qarşıdurma və qapalı sərhədlərlə müəyyənləşən coğrafiyasının iqtisadi bağlantılar coğrafiyasına çevrilməsi ideyası dayanır.
Əgər Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantı tam reallaşarsa, bu, yalnız Azərbaycanın iki hissəsi arasında əlaqəni asanlaşdırmayacaq. Yeni xətt Türkiyə ilə bağlantını, daha geniş mənada isə Şərq-Qərb nəqliyyat sisteminin imkanlarını genişləndirə bilər.
Beləliklə, sülhün iqtisadi komponenti meydana çıxır: dünən münaqişə və qarşıdurmanın predmetinə çevrilən coğrafiya bu gün ticarət, tranzit və investisiya imkanına çevrilir.
Bu, sülhün ən güclü təminatlarından biri ola bilər. Çünki siyasi razılaşmanın arxasında real iqtisadi maraqlar formalaşdıqca onun pozulmasının iqtisadi qiyməti də yüksəlir.
Enerji xətti yenidən ABŞ ilə yaxınlaşır
Vaşinqton səfərinin iqtisadi nəticələri TRIPP-lə məhdudlaşmır.
SOCAR və “ExxonMobil” arasında imzalanan əməkdaşlıq memorandumu Azərbaycanın enerji sektorunda ABŞ şirkətləri ilə əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdırmaq potensialına malikdir.
XİN-in məlumatında sənədin həm ənənəvi, həm də qeyri-ənənəvi neft və qaz imkanlarının qiymətləndirilməsi istiqamətində potensial əməkdaşlığı əhatə etdiyi bildirilir.
Bu, xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Azərbaycan-ABŞ enerji tərəfdaşlığının əsası 1990-cı illərdə qoyulmuşdu. İndi isə həmin əməkdaşlıq yeni geosiyasi və texnoloji şəraitdə yenilənir.
Deməli, Vaşinqton səfərində enerji məsələsi yalnız keçmişin uğurlarının xatırlanması deyil, yeni investisiya və texnoloji imkanların araşdırılması kimi gündəmə gəldi.
Sülh artıq statistikada görünür
Vaşinqton sammitinin bir ildən sonrakı nəticələrini qiymətləndirərkən ən maraqlı məqam siyasi sənədlərlə yanaşı, iqtisadi statistikada baş verən dəyişikliklərdir.
Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər faktiki olaraq mövcud olmayan ticarət əlaqələri artıq rəsmi statistikada görünür.
2026-cı ilin ilk yarısının yekunlarına əsasən, Azərbaycanın Ermənistana ixracının həcmi təxminən 17,1 milyon dollara çatıb. Bu göstərici iki ölkənin iqtisadi potensialı ilə müqayisədə hələ kiçik rəqəmdir. Lakin burada əsas məsələ rəqəmin böyüklüyü deyil, onun siyasi məzmunudur.
Çünki söhbət onilliklər ərzində müharibə vəziyyətində olmuş iki ölkə arasında real iqtisadi əməliyyatların başlamasından gedir.
2026-cı ilin ilk beş ayında isə Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət dövriyyəsi 11 milyon 273 min dollar olub. Bunun 11 milyon 272 min dollarını Azərbaycanın Ermənistana ixracı, cəmi 1 min dollarını isə Ermənistandan idxal təşkil edib.
İxracın strukturunda 9 milyon 426 min dollar həcmində ağır distilyatlar və qazoyllar, o cümlədən dizel yanacağı, 1 milyon 167 min dollar mühərrik benzini, 672 min dollar müəyyən texniki xüsusiyyətlərə malik mühərrik benzini və 6 min dollar dəyərində plastmas inşaat detalları yer alıb.
Bu rəqəmlər mühüm bir dəyişiklikdən xəbər verir: Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində iqtisadi əlaqə artıq yalnız gələcək perspektiv kimi müzakirə edilmir, faktiki olaraq formalaşmağa başlayıb.
Xüsusilə yanacaq ixracı siyasi baxımdan diqqətəlayiqdir. Bir vaxtlar bir-birinə qarşı müharibə aparmış iki ölkənin bu gün enerji məhsullarının alıcısı və satıcısı kimi çıxış etməsi regionda yaranmış yeni reallığın ən konkret göstəricilərindən biridir.
Vaşinqtonun Azərbaycan üçün ikinci nəticəsi
Beləliklə, 8 avqustun nəticələrini yalnız Bakı-İrəvan xətti üzrə qiymətləndirmək mümkün deyil.
Eyni tarixdə Azərbaycan ABŞ ilə münasibətlərində də yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Strateji İşçi Qrupunun yaradılması, enerji və tranzit məsələlərinin gündəliyə daxil edilməsi, süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur üzrə əməkdaşlığın nəzərdə tutulması, investisiya və təhlükəsizlik istiqamətlərinin genişləndirilməsi, 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması və SOCAR-ExxonMobil memorandumunun imzalanması bir-birindən ayrı hadisələr kimi görünə bilər. Əslində isə bunlar eyni strateji xəttin müxtəlif elementləridir.
Azərbaycan özünü yalnız Cənubi Qafqazda sülhün tərəfi kimi deyil, regionun yeni iqtisadi və nəqliyyat arxitekturasının əsas aktorlarından biri kimi təqdim edir.
ABŞ isə bu prosesdə Azərbaycanla münasibətləri daha geniş strateji çərçivəyə keçirmək imkanını ortaya qoyur.
Sülhün qarşısında qalan əsas məsələ
Bütün bu müsbət nəticələrə baxmayaraq, Vaşinqton sənədlərinin bir mühüm xüsusiyyətini unutmaq olmaz: 8 avqustda sülh müqaviləsinin yalnız razılaşdırılmış mətni paraflanıb.
Birgə Bəyannamədə sazişin imzalanması və yekun olaraq ratifikasiyası üçün əlavə tədbirlərin görülməsinə ehtiyac olduğu açıq şəkildə qeyd edilib.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması sülh sazişinin imzalanması üçün əsas məsələlərdən biridir. XİN-in materiallarında da bu məsələ xüsusi olaraq vurğulanır.
Bu, əslində, sülhün mahiyyəti baxımından prinsipial məsələdir.
Çünki sülh yalnız iki liderin siyasi iradəsi ilə deyil, gələcəkdə həmin iradənin dəyişməsi ehtimalını nəzərə alan hüquqi mexanizmlərlə möhkəmlənməlidir.
Sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra onun ratifikasiyası və daxili hüquqi sistemlərdə möhkəmləndirilməsi isə siyasi razılaşmanın institusional təminata çevrilməsi demək olacaq.
8 avqustun həqiqi miqyası
2025-ci il avqustun 8-i Cənubi Qafqaz üçün bir tarixdən daha artıq məna daşıyır.
Həmin gün Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması ilə üç onillikdən artıq davam edən münaqişənin siyasi nəticələrinin hüquqi müstəvidə təsbitinə doğru mühüm addım atıldı. Minsk Prosesi və onunla əlaqəli strukturlarının bağlanması istiqamətində birgə addım atılaraq əvvəlki münaqişə arxitekturasının əsas elementlərindən biri arxada qoyuldu.
Azərbaycanın irəli sürdüyü beş prinsip əsasında formalaşan sülh gündəliyi Vaşinqtonda beynəlxalq siyasi səviyyədə təsdiqini tapdı.
Eyni zamanda Azərbaycan və ABŞ arasında münasibətlərdə yeni mərhələ başlandı. Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün institusional mexanizm yaradıldı, enerji, ticarət, tranzit, investisiya, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur, müdafiə və təhlükəsizlik kimi geniş sahələri əhatə edən gündəlik müəyyənləşdirildi. 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması isə münasibətlərdə keçmişdən qalan siyasi problemin aradan qaldırılması baxımından ayrıca əhəmiyyət qazandı.
TRIPP layihəsi bütün bunları daha geniş regional çərçivəyə çıxardı. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının yaradılması ideyası sülhü nəqliyyat və iqtisadi maraqlarla birləşdirən yeni mexanizm yaradır.
Bir il sonra Azərbaycan-Ermənistan ticarətinin artıq rəsmi statistikada görünməsi isə prosesin siyasi sənədlərdən real həyata keçməsinin ilk göstəricilərindən biridir. Ermənistana yanacaq ixracı bu baxımdan xüsusilə simvolikdir: keçmişdə qarşıdurmanın tərəfi olan iki ölkə indi ən azı müəyyən sahələrdə iqtisadi münasibət qurmağa başlayıb.
Bütün bunlar bir həqiqəti göstərir: Vaşinqton görüşünün mahiyyəti yalnız sülh müqaviləsinin paraflanmasında deyil.
Əsl dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Azərbaycan müharibədən sonra yaranmış yeni status-kvonu mərhələli şəkildə sülh, hüquq, diplomatiya, nəqliyyat, enerji və iqtisadi əməkdaşlıq sisteminə çevirmək istiqamətində hərəkət edir.
Bu prosesin siyasi müəllifliyi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyi də məhz burada öz ifadəsini tapır. 2020-ci ildə hərbi müstəvidə dəyişən reallıq sonrakı illərdə diplomatik və hüquqi müstəviyə daşındı; 2023-cü ildə Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası ilə yeni mərhələ açıldı; 2025-ci ilin 8 avqustunda isə bu reallığın sülh və regional əməkdaşlıq gündəliyinə çevrilməsi istiqamətində tarixi addım atıldı.
İndi əsas məsələ bu prosesin son mərhələyə çatdırılmasıdır: paraflanmış mətnin imzalanması, ratifikasiya, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi.
Əgər bu mərhələlər də tamamlanarsa, 8 avqust 2025-ci il tarixə sadəcə Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin dönüş nöqtəsi kimi deyil, Cənubi Qafqazın münaqişədən sonrakı yeni siyasi və iqtisadi düzəninin başlanğıcı kimi düşəcək.
Və Prezident İlham Əliyevin müəllifi olduğu həmin yeni düzənin əsas xüsusiyyəti artıq keçmişdəki status-kvonun qorunması deyil, Azərbaycanın yaratdığı reallığın sülh və əməkdaşlıq üzərindən institusional hala gətirilməsi olacaq.