BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal imperiyaların süqutuna, yeni qitələrdə hərbi işğallara və qəhrəmanlıq dastanlarına şahidlik edib. 2 aprel – müasir Azərbaycan Respublikasının hərb tarixində şanlı bir dönüş nöqtəsi olan, işğalçı Ermənistan ordusunun cəbhə xəttindəki təxribatlarına cavab olaraq rəşadətli ordumuzun əks-hücuma keçdiyi və Lələtəpə yüksəkliyini azad etdiyi Aprel döyüşlərinin (Dörd günlük müharibənin) başladığı (2016) qürurverici gündür. Qlobal hərb səhnəsində bu gün Argentina ordusunun Böyük Britaniyaya məxsus adalara qəfil hücum edərək Folklend müharibəsini başlatdığı (1982) və Osmanlı imperatoru Fateh Sultan Mehmedin Bizansın paytaxtı İstanbulun tarixi mühasirəsinə başladığı (1453) təqvimdir. Beynəlxalq təhlükəsizlik və sülh mexanizmləri üçün isə 2 aprel Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən qlobal miqyasda "Silah Ticarəti Müqaviləsi"nin qəbul edildiyi (2013) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün bu təqvim azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq proseslərinin hesabatlarının verildiyi və Avropa İttifaqı ilə rəqəmsal layihələrin müzakirə edildiyi bir gündür. Roma Papası II İohann Pavelin vəfatından Kəlbəcərin işğalı ərəfəsindəki ağır döyüşlərə qədər – www.voa.az 2 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

İstanbulun mühasirəsinin başlanması: Osmanlı imperiyasının qüdrətli hökmdarı Sultan II Mehmed (Fateh) min illik Bizans imperiyasının paytaxtı Konstantinopolun (İstanbulun) tarixi mühasirəsinə rəsmən başladı (1453).

Floridanın kəşfi: İspan dəniz səyyahı Xuan Ponse de Leon Şimali Amerika qitəsində indiki Florida sahillərinə rəsmən ayaq basdı və ərazini İspaniya imperiyasının mülkiyyəti elan etdi (1513).

Suvarna Durg qalasının fəthi: Böyük Britaniya hərbi dəniz qüvvələri Hindistan sahillərində dəniz quldurluğunun mərkəzi sayılan strateji Suvarna Durg qalasını uzun döyüşlərdən sonra ələ keçirdi (1755).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında rəsmi zərbxana: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi "Sikkə Aktı"nı qəbul edərək ölkənin rəsmi zərbxanasını qurdu və dolları milli valyuta kimi təsdiqlədi (1792).

Birinci Simfoniyanın premyerası: Bəşəriyyətin ən dahi bəstəkarlarından biri olan Lüdviq van Bethovenin məşhur Birinci Simfoniyası Vyanada ilk dəfə rəsmən səhnələşdirildi (1800).

Kopenhagen dəniz döyüşü: Britaniya donanması admiral Nelsonun rəhbərliyi altında Danimarka hərbi dəniz qüvvələrini Kopenhagen yaxınlığında ağır məğlubiyyətə uğratdı (1801).

Tailand krallığında taxt dəyişikliyi: Cənub-Şərqi Asiyada Siam krallığının (indiki Tailand) taxtına ölkəni modernləşdirəcək məşhur kral Monqkut (Rama IV) rəsmən çıxdı (1851).

Selma döyüşünün sonu: Amerika Birləşmiş Ştatlarında qanlı Vətəndaş müharibəsinin gedişində İttifaq qüvvələri Alabama ştatının Selma şəhərində Konfederasiya ordusuna ağır zərbə vurdu (1865).

Mərkəzi Amerika müharibəsi: Mərkəzi Amerikada Qvatemala, El Salvador və Honduras arasında regional sərhədləri dəyişən Çalçuapa döyüşü baş verdi (1885).

İlk kino salonunun açılışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Los-Anceles şəhərində sırf hərəkətli filmlərin nümayişi üçün nəzərdə tutulmuş "Electric Theatre" adlı ilk rəsmi kinoteatr açıldı (1902).

Avstraliyada ilk siyahıyaalma: Avstraliya qitəsində müstəqil dövlət qurulduqdan sonra əhalinin sayını və tərkibini müəyyən etmək üçün ilk rəsmi və milli siyahıyaalma həyata keçirildi (1911).

Titanik gəmisinin sınaqları: Dünya tarixinin ən məşhur və faciəvi gəmisi olan "Titanik" İrlandiyanın Belfast limanından çıxaraq ilk açıq dəniz sınaqlarına rəsmən başladı (1912).

Müharibə üçün Konqresə müraciət: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Vudro Vilson Birinci Dünya Müharibəsinə qatılmaq və Almaniya imperiyasına müharibə elan etmək üçün Konqresdən rəsmi icazə tələb etdi (1917).

Efiopiya imperatorluğunda taxt dəyişikliyi: Efiopiyada imperatriça Zauditunun müəmmalı ölümündən sonra Xayle Selassie ölkənin rəsmi monarxı və imperatoru oldu (1930).

Cənubi Afrikada qadınlara səsvermə hüququ: Cənubi Afrika Respublikasında yalnız ağdərili qadınlara seçkilərdə iştirak etmək və səs vermək hüququ rəsmən qanuniləşdirildi (1930).

Benqazi şəhərinin geri alınması: İkinci Dünya Müharibəsinin Şimali Afrika cəbhəsində general Ervin Rommelin rəhbərlik etdiyi Almaniya və İtaliya qüvvələri Liviyanın Benqazi şəhərini ingilislərdən geri aldı (1941).

Marşall planının təsdiqlənməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi İkinci Dünya Müharibəsindən sonra xarabazara çevrilmiş Avropanın iqtisadiyyatını bərpa etmək üçün nəzərdə tutulan "Marşall planı"nı rəsmən qəbul etdi (1948).

As The World Turns serialının debütü: Amerika Birləşmiş Ştatları televiziya tarixində ən uzunömürlü sabun operalarından biri olan "As The World Turns" rəsmən yayıma başladı (1956).

Yəməndə vətəndaş müharibəsi toqquşmaları: Yəmən ərəb Respublikasında Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi kral tərəfdarları ilə Misirin dəstəklədiyi respublikaçılar arasında hərbi əməliyyatlar şiddətləndi (1962).

Çarli Çaplinin Oskara qayıdışı: Kino tarixinin əfsanəsi Çarli Çaplin kommunizm ittihamlarına görə tərk etdiyi Amerika Birləşmiş Ştatlarına 20 illik sürgündən sonra fəxri Oskar mükafatı almaq üçün geri döndü (1972).

LexisNexis sisteminin fəaliyyətə başlaması: Qlobal hüquq və məlumat axtarışı sənayesində inqilab yaradan "LexisNexis" rəqəmsal məlumat bazası rəsmən ictimaiyyətə təqdim olundu (1973).

Sovet İttifaqında qarayara qəzası: Rusiya Federasiyası ərazisindəki Sverdlovsk şəhərində gizli hərbi bioloji silah laboratoriyasından sızan "qarayara" (sibir xorası) sporu onlarla vətəndaşın fəlakətli ölümünə səbəb oldu (1979).

Folklend müharibəsinin başlaması: Argentina hərbi qüvvələri qəfil hücumla Böyük Britaniyanın nəzarətində olan Folklend (Malvin) adalarını işğal edərək aylarla sürəcək qanlı müharibəni rəsmən başlatdı (1982).

İlk hindistanlı kosmonavt: Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinin pilotu Rakeş Şarma Sovet İttifaqına məxsus "Soyuz T-11" kosmik gəmisi ilə fəzaya uçaraq ölkəsinin ilk kosmonavtı oldu (1984).

Fələstin Dövlətinin prezidenti seçimi: Fələstin Azadlıq Təşkilatının Mərkəzi Şurası Yasir Ərəfatı müstəqilliyini elan etmiş Fələstin Dövlətinin ilk rəsmi prezidenti olaraq təsdiqlədi (1989).

Sovet rəhbərinin Kubaya səfəri: Sovet İttifaqının rəhbəri Mixail Qorbaçov Soyuq müharibənin sonlarında müttəfiq ölkə Kubaya rəsmi dövlət səfəri edərək Fidel Kastro ilə görüşdü (1989).

Mafiya rəhbərinin məhkumluğu: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Qambino cinayətkar ailəsinin rəhbəri "Teflon Don" ləqəbli Con Qotti qətl və reketçilik ittihamları ilə məhkəmə tərəfindən rəsmən günahkar bilindi (1992).

Fransada hökumət dəyişikliyi: Fransa Respublikasının prezidenti Fransua Mitteran baş nazir postuna Pyer Bereqovuayı rəsmən təyin edərək ölkədə yeni iqtisadi islahatlara start verdi (1992).

Kəlbəcərin mühasirə halqasının daralması: Birinci Qarabağ müharibəsi çərçivəsində Ermənistan hərbi qüvvələri Azərbaycan Respublikasının strateji Kəlbəcər rayonunu tam mühasirəyə alaraq kütləvi artilleriya zərbələri ilə hücumu genişləndirdilər (1993).

Rusiya və Belarus ittifaqı: Rusiya Federasiyasının prezidenti Boris Yeltsin və Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenko iki ölkə arasında daha sıx siyasi və iqtisadi İttifaq Dövlətinin yaradılması barədə müqavilə imzaladılar (1996).

Ramallahda kilsə mühasirəsi: İsrail hərbi qüvvələri Birləşmiş Millətlər Təşkilatının etirazlarına baxmayaraq Fələstinin Ramallah və Beytləhm şəhərlərində əməliyyatları genişləndirdi, Məhd kilsəsi mühasirəyə alındı (2002).

Madrid terrorçularının intiharı: İspaniyanın paytaxtı Madriddə 191 nəfərin ölümü ilə nəticələnən qatar partlayışlarını təşkil edən islamçı terrorçular polisin mühasirəsindən qurtula bilməyərək özlərini mənzildə partlatdılar (2004).

Şimali Atlantika hərbi ittifaqında bayraq qaldırma: Şərqi Avropanın 7 dövləti (Bolqarıstan, Estoniya, Latviya, Litva, Rumıniya, Slovakiya və Sloveniya) rəsmən Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının mənzil-qərargahında öz dövlət bayraqlarını ucaltdılar (2004).

Roma Papası II İohann Pavelin vəfatı: Katolik kilsəsinə 26 il rəhbərlik etmiş, soyuq müharibənin bitməsində böyük rol oynamış Papa II İohann Pavel Vatikanda uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat etdi (2005).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında tornado fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının mərkəzi ştatlarında eyni gündə onlarla dağıdıcı tornado meydana gəldi və infrastruktur yerlə-yeksan oldu, çoxlu sayda insan həlak oldu (2006).

Solomon adalarında sunami: Sakit okeanda yerləşən Solomon adaları yaxınlığında 8.1 bal gücündə qeydə alınan zəlzələnin yaratdığı nəhəng sunami 52 nəfərin ölümünə səbəb oldu (2007).

İrlandiyada tarixi böhran idarəçiliyi: İrlandiya Respublikası rəhbərliyi qlobal iqtisadi böhranın fəsadlarını azaltmaq üçün bank sisteminin xilas edilməsinə dair tarixi islahat paketini qəbul etdi (2008).

Macarıstan prezidentinin plagiat istefası: Macarıstan Respublikasının prezidenti Pal Şmitt doktorluq dissertasiyasında aşkar edilən kütləvi plagiat qalmaqalına görə ictimai təzyiq altında rəsmən istefa verdi (2012).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Silah Ticarəti Müqaviləsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası qlobal miqyasda ənənəvi silahların beynəlxalq dövriyyəsini tənzimləyən tarixi "Silah Ticarəti Müqaviləsi"ni səs çoxluğu ilə qəbul etdi (2013).

Çilidə sunami xəbərdarlığı: Cənubi Amerikada, Çili sahillərində 8.2 bal gücündə baş verən dəhşətli zəlzələ bütün Sakit okean hövzəsində təcili sunami həyəcanı yaradılmasına səbəb oldu (2014).

Qarrissa Universitetinə terror hücumu: Keniya ərazisindəki Qarrissa Universitetinə daxil olan radikal "Əl-Şəbab" terror təşkilatının üzvləri tələbələri girov götürərək 148 günahsız gənci qətlə yetirdilər (2015).

Aprel döyüşlərinin (Dörd günlük müharibənin) başlanması: Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri təmas xəttində Ermənistan ordusunun hərbi təxribatlarına və artilleriya zərbələrinə cavab olaraq əks-hücuma keçdi; Lələtəpə və digər mühüm strateji yüksəkliklər işğaldan azad edildi (2016).

Ekvador prezident seçkiləri: Cənubi Amerika dövləti olan Ekvadorda keçirilən gərgin prezident seçkilərinin rəsmi ikinci turunda solçu namizəd Lenin Moreno qələbə qazandı (2017).

Serbiya prezident seçkilərinin nəticəsi: Serbiya Respublikasında keçirilən prezident seçkilərində Baş nazir Aleksandr Vuçiç birinci turda rəqiblərini böyük fərqlə üstələyərək dövlət başçısı seçildi (2017).

Çinin Tiangong kosmik stansiyasının düşüşü: Çin Xalq Respublikasına məxsus nəzarətdən çıxmış "Tiangong-1" adlı ilk orbital kosmik stansiya atmosferə daxil olaraq parçalandı və qalıqları Sakit okeana düşdü (2018).

Misir prezident seçkilərinin yekunu: Misir ərəb Respublikasında keçirilən prezident seçkilərində Əbdülfəttah əs-Sisi rəsmi nəticələrə görə 97 faiz səs toplayaraq ikinci müddətə dövlət başçısı seçildi (2018).

Əlcəzair prezidentinin istefa qərarı: Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikasında həftələrlə davam edən kütləvi xalq etirazlarından sonra ağır xəstə olan prezident Əbdüləziz Buteflika rəsmən istefa verəcəyini açıqladı (2019).

Qlobal koronavirus qurbanlarının sayının artması: Qlobal səhiyyə böhranında yeni növ koronavirus (COVID-19) infeksiyasına yoluxanların rəsmi sayı bütün dünya üzrə bir milyon nəfəri keçərək pandemiyanın miqyasını göstərdi (2020).

Tayvanda dəmiryolu faciəsi: Tayvanın şərqində tuneldən çıxan sərnişin qatarının təmir maşını ilə toqquşaraq relsdən çıxması nəticəsində 49 nəfər həyatını itirdi, yüzlərlə insan yaralandı (2021).

Rusiya ordusunun kütləvi cəmləşməsi: Rusiya Federasiyası hərbi qüvvələrinin Ukrayna sərhədlərinə və işğal altındakı Krıma doğru kütləvi ordu yığmağa başlaması beynəlxalq ictimaiyyətin ciddi narahatlığına səbəb oldu (2021).

Kiyev vilayətinin tam azad edilməsi: Rusiya-Ukrayna müharibəsində Ukrayna qüvvələri paytaxt Kiyev vilayətinin tamamilə Rusiya ordusundan təmizləndiyini rəsmən elan etdi; eyni gündə Buça şəhərində kütləvi qətliam faktları dünya mətbuatına yayıldı (2022).

Yəməndə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının atəşkəsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının xüsusi vasitəçiliyi ilə Yəməndəki dağıdıcı vətəndaş müharibəsində Ramazan ayına təsadüf edən iki aylıq rəsmi atəşkəs razılaşması qüvvəyə mindi (2022).

Finlandiya parlament seçkiləri: Finlandiya Respublikasında keçirilən parlament seçkilərində Baş nazir Sanna Marinin rəhbərlik etdiyi sosial-demokrat hökumət sağmərkəzçi qüvvələrə məğlub oldu (2023).

Bolqarıstan seçkilərinin davamı: Siyasi qeyri-sabitlik içində olan Bolqarıstan Respublikasında son iki ildə hökumət formalaşdırmaq məqsədilə beşinci dəfə növbədənkənar parlament seçkiləri keçirildi (2023).

Parisdə elektrik skuter qadağası: Fransa Respublikasının paytaxtı Parisdə keçirilən xüsusi yerli referendumun nəticələrinə əsasən icarəyə verilən elektrik skuterlərin küçələrdə hərəkəti tamamilə qadağan edildi (2023).

Qəzzada humanitar konvoya hava zərbəsi: İsrail hərbi hava qüvvələri Qəzza zolağında aclıq çəkənlərə qida paylayan "World Central Kitchen" (Dünya Mərkəzi Mətbəxi) təşkilatının avtomobil karvanını ardıcıl raket zərbələri ilə vuraraq yeddi əcnəbi xilasedicini qətlə yetirdi (2024).

Seneqal prezidentinin andiçmə mərasimi: Seneqalda həbsdən çıxaraq seçkilərdə qalib gələn gənc müxalifətçi Bassiru Diomaye Faye paytaxt Dakarda rəsmən and içərək ölkənin yeni prezidenti kimi fəaliyyətə başladı (2024).

Portuqaliyada yeni hökumətin təsdiqi: Portuqaliya Respublikasında keçirilən erkən seçkilərin ardından Demokratik Alyansın rəhbəri Luis Monteneqro prezident tərəfindən Baş nazir təyin edilərək rəsmən hökuməti formalaşdırdı (2024).

Rusiyada PUA zavoduna Ukrayna zərbələri: Rusiya Federasiyasının Tatarıstan bölgəsində, cəbhə xəttindən min kilometrlərlə uzaqda yerləşən Alabuqa xüsusi iqtisadi zonasındakı PUA istehsalı zavodu Ukrayna dronlarının kütləvi hücumuna məruz qaldı (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında Qəzza etirazları: Amerika Birləşmiş Ştatları daxilində Bayden administrasiyasının İsrailə silah satışını davam etdirməsinə etiraz olaraq onlarla rəsmi dövlət binası qarşısında kütləvi nümayişlər təşkil edildi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Aprel döyüşlərinin rəsmi anım tədbirləri: Aprel döyüşlərinin 8-ci ildönümü və şəhidlərin xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi tərəfindən bütün hərbi hissələrdə və azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı dövlət anım tədbirləri həyata keçirildi (2024).

Yaşıl enerji üzrə hökumətlərarası komissiya: Bakı şəhərində Avropa İttifaqı nümayəndələrinin və Azərbaycan hökuməti rəsmilərinin iştirakı ilə bərpa olunan enerji mənbələri və rəqəmsal kənd təsərrüfatı layihələrinin genişləndirilməsinə dair rəsmi sənədlər imzalandı (2024).

Qarabağda ağıllı idarəetmə sisteminin istismarı: Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi işğaldan azad edilmiş Laçın və Füzuli şəhərlərində ən müasir "ağıllı idarəetmə" və təhlükəsizlik sistemlərinin tam rəsmi istismara verildiyini bəyan etdi (2025).

Türkiyə ilə ortaq su infrastruktur layihəsi: Qlobal iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizə və kənd təsərrüfatının inkişafı çərçivəsində Azərbaycan və qardaş Türkiyə Respublikası arasında Qarabağda yeni su anbarlarının inşasına dair dövlətlərarası rəsmi layihə təsdiqləndi (2025).