BAKI,VOA
Tarix bu gün qlobal miqyaslı müharibələrin ən qanlı səhifələrinə, amansız qətliamlara və dünyanı dəyişən iqtisadi sənədlərə şahidlik edib. 9 mart – Sovet İttifaqının qanlı diktatoru İosif Stalinin cənazə mərasiminin keçirildiyi və izdihamda yüzlərlə insanın əzilərək öldüyü (1953) tarixi gündür. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələrinin Yaponiyanın paytaxtı Tokioya tarixin ən dağıdıcı hava hücumunu başlatdığı (1945) və kapitalizmin ən böyük əsəri olan Adam Smitin "Millətlərin sərvəti" kitabının yayımlandığı (1776) tarixdir. Qardaş Türkiyədə isə bu gün erməni terror təşkilatının Belqradda türk səfiri Qalip Balkara sui-qəsd etdiyi (1983) kədərli gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 9 mart paytaxt Bakıda beynəlxalq səviyyədə islamofobiyaya qarşı qlobal konfransın keçirildiyi və dövlət rəhbərliyinin bütün dünyaya sülh və dözümlülük mesajı verdiyi qürurverici bir təqvimdir. "Barbie" gəlinciyinin debütündən Zimbabvenin müstəqillik hazırlıqlarına qədər – www.voa.az 9 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Sülev döyüşü: Xarəzmşahlar ilə Əyyubilər arasında baş verən və Yaxın Şərqin güc balansını dəyişən həlledici döyüşlərdən biri həyata keçdi (1230).
Kabralın kəşf səyahəti: Portuqaliyalı dənizçi Pedro Alvares Kabral Hindistana doğru yola çıxdı və bu səyahət nəticəsində Braziliyanı kəşf etdi (1500).
Millətlərin sərvəti: Şotland iqtisadçı Adam Smitin kapitalizmin nəzəri təməllərini qoyan məşhur "Millətlərin sərvəti" adlı əsəri nəşr olundu (1776).
Napoleonun evliliyi: Fransa imperatoru Napoleon Bonapart Jozefina de Boharne ilə evlənərək şəxsi həyatında və Fransa sarayında yeni bir dövr başlatdı (1796).
Amistad üsyanı qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi "Amistad" gəmisindəki Afrika qullarının özgürlük uğrunda üsyanını haqlı sayaraq onların azad olunması barədə tarixi qərar verdi (1841).
Nabukko operasının premyerası: İtalyan bəstəkar Cüzeppe Verdinin məşhur "Nabukko" operası Milanda böyük səs-küylə premyera etdi (1842).
İnter Milanın yaranması: İtaliyanın Milan şəhərində futbol dünyasının ən köklü və böyük klublarından biri olan "İnter Milan" təsis edildi (1908).
Meksika inqilabı çərçivəsində hücum: Panço Villanın rəhbərlik etdiyi silahlı qüvvələr Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-Meksiko ştatındakı Kolumbus qəsəbəsinə hücum edərək beynəlxalq böhran yaratdı (1916).
Leninin iflici: Sovet Rusiyasının rəhbəri Vladimir Lenin üçüncü dəfə ağır insult keçirərək yataq xəstəsi oldu və siyasi fəaliyyəti tamamilə dayandı (1923).
İrlandiyada hakimiyyət dəyişikliyi: Eamon de Valera İrlandiya Azad Dövlətinin İcraiyyə Şurasının prezidenti təyin edilərək İrlandiya siyasətində uzunmüddətli hökmranlığına başladı (1932).
Fövqəladə Bank Aktı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt Böyük Depressiya dövründə bank sistemini xilas etmək üçün təcili qanun layihəsini Konqresə təqdim etdi (1933).
Tokionun bombalanması: İkinci Dünya Müharibəsində Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələri Yaponiyanın paytaxtı Tokioya napalm bombaları ilə tarixin ən dağıdıcı hava hücumlarından birini başlatdı (1945).
Fransız Hind-Çinində çevriliş: Yaponiya imperiyası Vyetnam, Laos və Kambocada Fransanın müstəmləkə hakimiyyətini ləğv edərək bölgədə nəzarəti tam ələ keçirdi (1945).
İosif Stalinin dəfni: Sovet İttifaqının paytaxtı Moskvada diktator İosif Stalinin cənazə mərasimi keçirildi, kütləvi izdiham nəticəsində yüzlərlə insan tapdalanaraq öldü (1953).
Tbilisidə qətliam: Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidə Nikita Xruşşovun anti-Stalin siyasətinə qarşı çıxan nümayişçilərə sovet ordusu atəş açdı, onlarla insan öldürüldü (1956).
Barbi gəlinciklərinin debütü: Dünyanın ən məşhur oyuncaqlarından olan "Barbie" gəlinciyi Nyu-Yorkda keçirilən beynəlxalq oyuncaq yarmarkasında ilk dəfə nümayiş etdirildi (1959).
Sputnik doqquz missiyası: Sovet İttifaqı göyərtəsində "Çernuşka" adlı it və digər canlılar olan kosmik aparatını uğurla fəzaya buraxdı (1961).
Tələbə etirazları İspaniya: İspaniyada diktator Fransisko Franko rejiminə qarşı Kataloniya və digər bölgələrdə tələbələrin kütləvi nümayişləri başladı (1966).
Svetlana Alliluyevanın qaçışı: İosif Stalinin qızı Svetlana Alliluyeva Hindistandakı səfirlik vasitəsilə Amerika Birləşmiş Ştatlarına sığınaraq Sovet İttifaqını tərk etdi (1967).
İkinci dünya müharibəsi əsgərinin təslim olması: Yaponiya imperator ordusunun zabiti Hiroo Onoda Filippin cəngəlliklərində müharibənin bitdiyinə inanmayaraq iyirmi doqquz il gizləndikdən sonra rəsmən təslim oldu (1974).
Trans-Alyaska boru kəməri: Amerika Birləşmiş Ştatlarında neft nəqli üçün strateji əhəmiyyətə malik və iqtisadiyyatı gücləndirəcək nəhəng boru kəmərinin inşasına başlandı (1975).
Kavaleze kanat faciəsi: İtaliyanın Kavaleze xizək kurortunda kanat yolunun qırılması nəticəsində qırx üç nəfər faciəvi şəkildə həlak oldu (1976).
Fransa ordusunun Çaddan çəkilməsi: Fransa hərbi qüvvələri Afrika qitəsindəki keçmiş müstəmləkəsi olan Çaddan rəsmən geri çəkildi (1979).
Qalip Balkarın şəhid edilməsi: Türkiyə Respublikasının Yuqoslaviyadakı səfiri Qalip Balkar Belqradda erməni terror təşkilatının üzvləri tərəfindən silahlı hücuma məruz qaldı (1983).
Amerika Birləşmiş Ştatları səhiyyəsində qadın rəhbər: Antonia Novello Amerika Birləşmiş Ştatları tarixində Baş cərrah təyin edilən ilk qadın və ilk ispanəsilli şəxs oldu (1990).
Belqradda kütləvi etirazlar: Yuqoslaviyanın paytaxtı Belqradda Slobodan Miloşeviç rejiminə qarşı on minlərlə insanın iştirakı ilə kütləvi mitinqlər keçirildi, ordu küçələrə çıxarıldı (1991).
Çeçenistan respublikasının məclisi: Rusiyanın tərkibində müstəqillik axtarışında olan Çeçenistanda yeni konstitusiyanın qəbulu üçün qurucu məclisin ilk rəsmi iclası keçirildi (1992).
Azərbaycan qüvvələrinin Şuşa müdafiəsi: Birinci Qarabağ müharibəsi çərçivəsində Ermənistan silahlı qüvvələri Şuşa və ətrafındakı strateji kəndlərə intensiv top zərbələri endirərək hücumlarını artırdı (1992).
Kosmosa şatl uçuşu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Atlantis" kosmik gəmisi Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya növbəti logistika missiyasını həyata keçirmək üçün müvəffəqiyyətlə buraxıldı (1995).
Kosovo müharibəsində atışmalar: Serbiya polisi Kosovonun Drenitsa bölgəsində əməliyyatlarını genişləndirdi, beynəlxalq təşkilatlar humanitar fəlakət barədə xəbərdarlıq etdi (1998).
Enselad planetində su kəşfi: Kosmik tədqiqat aparatı Saturnun peyki Enseladın səthində maye suyun fışqırdığını təsdiqləyən inqilabi kadrlar göndərdi (2006).
Elazığ zəlzələsi: Türkiyənin Elazığ vilayətində güclü zəlzələ baş verdi, onlarla insan həlak oldu və bölgədə ciddi dağıntılar qeydə alındı (2010).
Malayziya təyyarəsinin axtarışları: İtkin düşmüş sərnişin reysini tapmaq üçün Cənubi Çin dənizi və Andaman dənizində tarixin ən böyük beynəlxalq axtarış əməliyyatlarına başlandı (2014).
Solar Impulse layihəsi: Yalnız günəş enerjisi ilə işləyən xüsusi təyyarə dünya ətrafında tarixi uçuşuna Əbu-Dabi şəhərindən başladı (2015).
Suriya vəhşətləri Birləşmiş Millətlər Təşkilatı hesabatı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Suriya vətəndaş müharibəsində milyonlarla insanın evsiz və aclıq təhlükəsi altında olduğunu bəyan etdi (2016).
Qadınların ilk beynəlxalq tətili: Dünyanın bir çox ölkələrində qadınlar bərabər hüquqlar üçün qlobal həmrəylik yürüşlərini səkkiz martın davamı olaraq növbəti gün də davam etdirdilər (2017).
Efiopiya hava yolları faciəsi ərəfəsi: Qlobal aviasiya sənayesini sarsıdacaq və yeni təyyarə modellərinin uçuşlarının dayandırılmasına səbəb olacaq dəhşətli qəzanın ərəfəsi (2019).
Əfqanıstan sülh danışıqları addımları: Qətərin paytaxtı Dohada əldə edilən razılaşmadan sonra Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələrinin Əfqanıstandan mərhələli çıxarılması prosesi başladı (2020).
Seneqal etirazları: Seneqalda müxalifət rəhbərinin həbsinə qarşı etirazlar ölkə daxilində iğtişaşlara və iqtisadi sarsıntılara çevrildi (2021).
Çin və Rusiya kosmik əməkdaşlığı: Çin Xalq Respublikası və Rusiya Federasiyası ayın səthində birgə elmi tədqiqat stansiyası qurmaq üçün beynəlxalq memorandum imzaladılar (2021).
Cənubi Koreya seçkiləri: Cənubi Koreyada keçirilən gərgin prezident seçkilərində mühafizəkar qüvvələr qələbə qazanaraq hökuməti qurdu (2022).
Fransada terror məhkəməsi: Paris şəhərində illər əvvəl baş vermiş terror hücumlarını törədənlərə qarşı keçirilən tarixi məhkəmə prosesində yeni şahidlər dinlənildi (2022).
İran və Səudiyyə Ərəbistanı diplomatik razılaşması: Çinin diplomatik vasitəçiliyi ilə İran və Səudiyyə Ərəbistanı uzun illər sürən fasilədən sonra əlaqələri bərpa etmək istiqamətində tarixi addımlar atdılar (2023).
Şimali Koreya raket sınağı: Şimali Koreya ordusu bölgədəki birgə hərbi təlimlərə kəskin etiraz olaraq Yapon dənizinə doğru qısa mənzilli ballistik raket atdı (2023).
Qırmızı dənizdə hərbi fəallıq: Amerika Birləşmiş Ştatları və müttəfiq hərbi gəmiləri Yəmən ərazisindən mülki ticarət gəmilərinə atılan onlarla kütləvi dron hücumunu müvəffəqiyyətlə dəf etdi (2024).
Pakistanda yeni rəhbərlik: Pakistanın yeni seçilmiş dövlət başçısı paytaxt İslamabadda and içərək vəzifəsinin icrasına rəsmən başladı (2024).
Braziliyada təbii fəlakət: Braziliyanın San-Paulu ştatında aramsız yağışlar səbəbindən dağıdıcı sürüşmələr baş verdi, onlarla insan təxliyə olundu (2024).
Hindistanda kənd təsərrüfatı yürüşü: Hindistan fermerləri məhsul qiymətlərinin qorunması tələbi ilə Yeni Dehli şəhərinə doğru traktorlarla yürüşlərini gücləndirdilər (2024).
Liviyada siyasi dialoq: Liviya daxilindəki rəqib hərbi və siyasi qüvvələrin nümayəndələri ölkədə vahid hökumətin qurulması üçün Qahirədə danışıqlar masasına oturdular (2024).
Misir və Beynəlxalq Valyuta Fondu: Misir hökuməti ölkədəki kəskin inflyasiya ilə mübarizə və iqtisadi islahatlar çərçivəsində beynəlxalq maliyyə qurumu ilə yeni milyardlarla dollarlıq saziş imzaladı (2024).
Türkiyənin milli döyüş təyyarəsi: Türkiyənin Müdafiə Sənayesi İdarəsi milli qırıcı təyyarə olan KAAN-ın yeni uçuş sınaqları və seriya istehsalı ilə bağlı detalları dünya ictimaiyyəti ilə paylaşdı (2024).
Sudanda humanitar fəlakət çağırışı: Sudan daxilində vətəndaş müharibəsi səbəbindən yaranmış kütləvi aclığın qarşısını almaq üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasında təcili qətnamə layihəsi müzakirəyə çıxarıldı (2024).
Haitidə beynəlxalq müdaxilə tələbi: Haiti paytaxtında narkotik kartellərinin dövlət nəzarətini ələ keçirməsindən sonra qlobal qurumlar ölkəyə təcili sülhməramlı güclərin göndərilməsini müzakirə etdi (2024).
Avropa İttifaqı süni intellekt qanunu: Avropa Parlamenti dünyada ilk dəfə olaraq süni intellekt sistemlərinin tənzimlənməsini və məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan genişmiqyaslı qanunu səsverməyə hazırladı (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
İslamofobiya ilə mübarizə beynəlxalq konfransı: Bakı şəhərində "Müxtəlifliyin qorunması: islamofobiya ilə mübarizə" mövzusunda qlobal konfrans öz işinə başladı və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev iştirakçılara rəsmi və tarixi müraciət ünvanladı (2024).
Ali Dövlətlərarası Şuranın iclası: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Qazaxıstan Prezidentinin iştirakı ilə Bakıda iki ölkə arasında strateji müttəfiqliyi gücləndirən Ali Dövlətlərarası Şuranın birinci rəsmi iclası keçirildi (2024).
Füzulidə yeni infrastruktur layihələri: Qazaxıstan dövlətinin dəstəyi ilə işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində inşa edilən Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzinin layihəsi üzrə yekun təhvil-təslim sənədləri rəsmən imzalandı (2024).
Türk Dövlətləri Təşkilatının təhsil qərarı: Bakıda keçirilən rəsmi görüşlərdə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələr arasında ortaq əlifba və ortaq tarix dərsliklərinin qəbulu üzrə elmi komissiyanın yekun qərarları təsdiqləndi (2024).
Mədəniyyət sahəsində dövlət mükafatları: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən ölkənin teatr, kino və musiqi sənətinin inkişafında xidmətləri olan bir qrup sənətkara fəxri adların verilməsi haqqında sərəncam imzalandı (2025).
Prezident İlham Əliyevin yeni İranın Ali Rəhbərinə məktubu: Prezident İlham Əliyev, Müctəba Xameneini İran İslam Respublikasının Ali Rəhbəri vəzifəsinə seçilməsi münasibətilə təbrik etdi (2026).