BAKI,VOA

Tarix bu gün qadınların bərabərlik uğrunda qanlı mübarizəsinə, Yaxın Şərqdə imperiyaların yaranmasına və bəşəriyyətin ən böyük aviasiya sirlərindən birinə şahidlik edib. 8 mart – bütün dünyada Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi qeyd olunsa da, bu tarix həm də Səfəvilər dövlətinin süqutundan sonra Muğanda Nadir şah Əfşarın tacqoyma mərasiminin (1736) keçirildiyi, Yaxın Şərqin taleyini dəyişən Suriyada Baas partiyasının hərbi çevrilişinin (1963) baş verdiyi və Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqanın Sovet İttifaqını "Şər imperiyası" adlandırdığı (1983) tarixi gündür. Aviasiya tarixində isə bu təqvim 239 sərnişini ilə birlikdə yoxa çıxan və hələ də tapılmayan Malayziya hava yollarına məxsus MH370 reysinin (2014) kədərli tarixidir. Müasir Azərbaycan üçün isə 8 mart dövlət rəhbərliyinin qadınların cəmiyyətdəki rolunu gücləndirən rəsmi fərmanlar imzaladığı, fəxri adlar verdiyi qürurverici bir gündür. İohann Keplerin planetar qanunlarından İranda məcburi hicaba qarşı kütləvi nümayişlərə qədər – www.voa.az 8 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Firdovsinin Şahnaməsi: Fars ədəbiyyatının ən böyük incilərindən sayılan və on illərlə yazılan "Şahnamə" dastanının tamamlanması məhz bu günə təsadüf etdi (1010).

İohann Keplerin kəşfi: Alman astronomu İohann Kepler planetlərin hərəkətini izah edən məşhur üçüncü qanununu kəşf etdiyini elan etdi (1618).

İngiltərədə kraliça Anna: Böyük Britaniya tarixində mühüm iz qoyacaq kraliça Anna rəsmən İngiltərə, Şotlandiya və İrlandiya taxtına çıxdı (1702).

Gülnabad döyüşü: Əfqan qüvvələri Səfəvilər dövlətinin ordusunu darmadağın edərək imperiyanın çöküşünü sürətləndirdi və İsfahana yol açdı (1722).

Nadir şahın tacqoyması: Muğan qurultayında Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu və hərbi sərkərdə Nadir xan rəsmən Nadir şah olaraq Əfşarlar imperiyasının taxtına əyləşdi (1736).

Nyu York fond birjası: Qlobal iqtisadiyyatın ən mühüm mərkəzlərindən biri olacaq Nyu York Fond Birjası (NYSE) rəsmən yaradıldı (1817).

İsveç kralı I Oskar: Bernadot sülaləsindən olan I Oskar İsveç və Norveç krallıqlarının ortaq monarxı olaraq taxta çıxdı (1844).

Qadınların ilk kütləvi nümayişi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində toxuculuq fabrikində işləyən qadınlar ağır iş şəraitinə və aşağı maaşlara etiraz edərək kütləvi tətilə çıxdılar (1857).

Yaponiyada Sakai insidenti: Yapon samurayları Sakai limanında Fransa dənizçilərinə hücum edərək onları öldürdü, bu da beynəlxalq diplomatik böhrana səbəb oldu (1868).

Fevral inqilabının qığılcımı: Rusiya imperiyasının paytaxtı Petroqradda qadın işçilərin çörək qıtlığına və müharibəyə qarşı kütləvi nümayişləri (Qriqorian təqvimi ilə 8 mart) Çar rejimini devirəcək inqilabın başlanğıcı oldu (1917).

İspaniya qripi epidemiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kanzas ştatındakı hərbi bazada tarixin ən ölümcül pandemiyalarından olan İspaniya qripinin ilk rəsmi xəstəsi qeydə alındı (1918).

Misir inqilabının başlanması: Misir millətçi lideri Səd Zəğlulun Böyük Britaniya hakimiyyəti tərəfindən həbs edilib sürgün olunması ölkədə kütləvi üsyanlara və inqilaba səbəb oldu (1919).

Suriya Ərəb Krallığının qurulması: Dəməşqdə toplanan ərəb millətçiləri Fransanın mandat planlarını rədd edərək Suriyanın müstəqil krallıq olduğunu elan etdilər (1920).

İspaniya baş nazirinin qətli: İspaniyanın baş naziri Eduardo Dato paytaxt Madriddə parlament binasından çıxarkən anarxistlər tərəfindən güllələnərək qətlə yetirildi (1921).

Kəsilmiş qala mədəni fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Yuta ştatında yerləşən "Castle Gate" kömür mədənində baş verən dəhşətli partlayış nəticəsində 170-dən çox şaxtaçı həlak oldu (1924).

Deytona çimərliyində yarış: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Florida ştatında avtomobil idmanı tarixində mühüm yer tutan ilk rəsmi "Stock car" (NASCAR sələfi) yarışı keçirildi (1936).

Niderlandın Yava adasında təslim olması: İkinci Dünya Müharibəsində Niderland müstəmləkə qüvvələri İndoneziyanın Yava adasını Yaponiya imperiyası ordusuna tamamilə təslim etdi (1942).

Yaponiyanın Birmaya hücumu: Yaponiya hərbi qüvvələri Birma (Myanma) ərazisini və paytaxt Ranqunu Böyük Britaniya ordusunun əlindən aldı (1942).

İtaliya qatar faciəsi Balvano: İtaliyanın cənubunda yerləşən Balvano tunelində kömür qatarının ilişib qalması nəticəsində 500-dən çox sərnişin dəm qazından boğularaq həlak oldu (1944).

Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsinin qərarı: Ali Məhkəmə dövlət məktəblərində dini təlimlərin keçirilməsinin Konstitusiyaya zidd olduğuna dair tarixi qərar qəbul etdi (1948).

Vyetnam dövlətinin tanınması: Fransa hökuməti Vyetnamın keçmiş imperatoru Bao Dai ilə müqavilə imzalayaraq Vyetnamın müstəqil dövlət olduğunu qismən tanıdı (1949).

Qadınlar gününün rəsmiləşməsi: Sovet İttifaqı rəhbərliyinin qərarı ilə 8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Günü ölkə ərazisində rəsmi qeyri-iş günü elan edildi (1965).

Süveyş kanalının açılması: Misir dövləti Süveyş böhranı və müharibəsindən sonra beynəlxalq gəmiçilik üçün Süveyş kanalını yenidən fəaliyyətə açdı (1957).

Səkkiz mart inqilabı Suriya: Suriyada Baas partiyasının hərbi qanadı dövlət çevrilişi edərək hakimiyyəti ələ keçirdi və ölkənin gələcək onilliklərdəki təkpartiyalı idarəetməsinin əsasını qoydu (1963).

Dəniz piyadalarının Vyetnama çıxması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının 3500 nəfərlik dəniz piyadası briqadası Cənubi Vyetnamın Da Nang sahillərinə çıxaraq müharibədə rəsmi quru qoşunları əməliyyatlarına başladı (1965).

Əsrin döyüşü boks: Nyu-Yorkda məğlubedilməz boksçular Məhəmməd Əli və Co Freyzer arasında keçirilən tarixi qarşılaşmada Freyzer Əlini məğlub etdi (1971).

Şarl de Qoll hava limanının açılışı: Fransanın paytaxtı Parisdə Avropanın ən böyük və ən müasir hava limanlarından biri olan Şarl de Qoll (Roissy) rəsmən açıldı (1974).

Qadınlar Gününün qlobal tanınması: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı rəsmən 8 Martı qadın hüquqları və dünya sülhü günü kimi qəbul etdi (1977).

İran qadınlarının kütləvi etirazı: İranda İslam inqilabından dərhal sonra yeni hökumətin qadınlar üçün məcburi hicab qaydası tətbiq etməsinə qarşı Tehranda on minlərlə qadın kütləvi nümayişə çıxdı (1979).

Kompakt disk texnologiyasının nümayişi: Niderlandın "Philips" şirkəti musiqi sənayesində inqilab yaradacaq Kompakt Disk (CD) texnologiyasını ilk dəfə ictimaiyyətə nümayiş etdirdi (1979).

Yupiterin vulkanları: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Voyager 1" kosmik aparatı Yupiterin peyki İo-da aktiv vulkanların olduğunu kəşf edərək Yerə unikal fotolar göndərdi (1979).

Şər imperiyası çıxışı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqan etdiyi məşhur çıxışında Sovet İttifaqını rəsmən "Şər imperiyası" adlandıraraq Soyuq müharibə ritorikasını kəskinləşdirdi (1983).

Beyrutda dəhşətli partlayış: Livanın paytaxtı Beyrutda məscid yaxınlığında təşkil edilən avtomobil partlayışı nəticəsində 80-dən çox insan həlak oldu, 200-ə yaxın insan yaralandı (1985).

İraqın müvəqqəti konstitusiyasının imzalanması: Səddam Hüseynin devrilməsindən sonra İraqın İdarəedici Şurası ölkənin yeni müvəqqəti konstitusiyasını yekdilliklə qəbul edərək imzaladı (2004).

Aslan Masxadovun qətli: Çeçenistanın keçmiş prezidenti və müstəqillik hərəkatının liderlərindən olan Aslan Masxadov Rusiya xüsusi təyinatlıları tərəfindən keçirilən əməliyyat zamanı qətlə yetirildi (2005).

Malayziya hava yolları reys 370 itkin düşdü: Kuala-Lumpurdan Pekinə uçan "Malaysia Airlines" şirkətinə məxsus MH370 reysi 239 sərnişin və heyət üzvü ilə birlikdə radarlardan qəfildən itdi, aviasiya tarixinin ən böyük sirrinə çevrildi (2014).

Maltada Mavi pəncərənin çökməsi: Malta adasının qlobal simvolu sayılan və minlərlə turisti cəlb edən təbii qaya formasiyası "Mavi Pəncərə" şiddətli fırtına nəticəsində çökərək dənizə qərq oldu (2017).

İspaniyada qadınların kütləvi tətili: İspaniyada Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə qadınlara qarşı şiddətə və maaş bərabərsizliyinə etiraz olaraq 5 milyondan çox qadın ümummilli tətilə çıxdı (2018).

Pakistan qadın yürüşü: Pakistanda ilk dəfə olaraq qadın hüquqlarını müdafiə edən və mühafizəkar qrupların sərt reaksiyası ilə qarşılaşan kütləvi "Aurat March" (Qadın Yürüşü) təşkil edildi (2018).

Seneqalda iğtişaşlar: Seneqalda müxalifət lideri Ousmane Sonkonun həbsinə etiraz edən gənclərlə polis arasında baş verən şiddətli toqquşmalarda onlarla insan həlak oldu (2021).

Rusiya iqtisadiyyatına sanksiyalar: Rusiya-Ukrayna müharibəsinə cavab olaraq Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı Rusiyadan neft və qaz idxalına tarixi sanksiyalar və məhdudiyyətlər tətbiq etdi (2022).

Əfqanıstanda qadın təhsilinə BMT reaksiyası: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Əfqanıstanda Taliban rejiminin qadınların ali təhsil almasını və işləməsini qadağan etməsini "bəşəriyyətə qarşı cinayət" kimi pisləyən hesabat yaydı (2023).

İrlandiyada ailə və qadın referendumu: İrlandiya hökuməti konstitusiyada qadının cəmiyyətdə və evdəki rolu ilə bağlı köhnəlmiş maddələrin dəyişdirilməsi üçün ümumxalq referendumu keçirdi (2024).

Qəzzada atəşkəs böhranı: Misirin paytaxtı Qahirədə Qəzza zolağında davam edən qanlı müharibəni dayandırmaq üçün keçirilən beynəlxalq atəşkəs danışıqları yenidən dalana dirəndi (2024).

İsveçin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına üzvlüyü: İsveç Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqtonda lazımi rəsmi sənədləri təqdim edərək hərbi ittifaqın tamhüquqlu və rəsmi 32-ci üzvü oldu (2024).

Müctəba Xamenei İranın üçüncü Ali Dini Lideri seçildi (2026)

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Qadınlara dövlət təltifləri: 8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ölkənin ictimai-siyasi və mədəni həyatında xüsusi xidmətləri olan bir qrup qadının fəxri adlar, orden və medallarla təltif edilməsi haqqında rəsmi sərəncam imzaladı (2024).

Prezidentin əfv sərəncamı: Dövlət başçısı məhkum edilmiş bir sıra şəxslərin, o cümlədən xüsusi həssas qruplara aid olan qadınların əfv edilərək azadlığa buraxılması barədə tarixi sərəncam imzaladı (2024).

Azərbaycan qadınlarının qurultayı hazırlıqları: Hökumətin qərarı ilə Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən ölkə qadınlarının növbəti böyük qurultayının keçirilməsi və gender bərabərliyi layihələri rəsmən təsdiqləndi (2025).

Qarabağda qadın sahibkarlığına dəstək: İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə (Zəngilan, Laçın, Şuşa) kiçik və orta biznes quran qadın sahibkarlara dövlət tərəfindən xüsusi güzəştli kreditlərin verilməsi haqqında Nazirlər Kabinetinin qərarı qüvvəyə mindi (2025).

Qlobal iqlim və qadın rolu (COP29 davamı): Azərbaycan hökuməti beynəlxalq iqlim dəyişikliyi təşəbbüslərində qadınların və gənc liderlərin rolunun artırılmasını nəzərdə tutan yeni dövlət proqramını qəbul etdi (2025).