BAKI, AzerVoice

İran mifologiyası Zərdüştilik, qədim fars inancları və Avesta dini mətnlərindən qaynaqlanan son dərəcə zəngin və çoxqatlı mifoloji sistemdir. Bu mifologiya əsasən xeyir və şər qüvvələrinin daimi qarşıdurması, müqəddəs qəhrəmanlar, ilahi varlıqlar və kosmik dualizm ideyası üzərində formalaşıb.

İran mifologiyasının mənşəyi və tarixi

İran mifologiyasının kökləri Qədim İranın ari tayfalarına və onların hind-avropa mifoloji ənənələrinə dayanır. Bu ənənələr zamanla dini və ədəbi mətnlərdə sistemləşdirilib. Əsas mənbələr bunlardır:

Avesta – Zərdüştiliyin müqəddəs kitabı; tanrılar, mifoloji varlıqlar və dini qaydalar burada əksini tapır.

Şahnamə – Firdovsinin XI əsrdə qələmə aldığı epik poema; İran mif və əfsanələrinin ən geniş toplusu hesab olunur.

Bundahişn – Zərdüştilik kosmologiyası və yaradılış anlayışlarını izah edən qədim mənbə.

İran mifologiyasının əsas tanrıları və ilahi varlıqları

Ahura Mazda – Xeyirin Tanrısı

İran mifologiyasının ali tanrısı sayılır. Yaradıcı, müdrik və xeyirxah varlıq kimi qəbul olunur. Zərdüştilikdə kainatı xeyir və nizam əsasında yaratdığına inanılır və insanları saflıq, ədalət və düzlüyə çağırır.

Ahriman – Şərin Tanrısı

Ahura Mazdanın əksi və şər qüvvələrin rəhbəri hesab olunur. İran dualizminin əsas fiqurlarından biridir; yalan, qarışıqlıq və məhv olma ilə assosiasiya edilir.

Mitra – İşıq və Razılaşma Tanrısı

Günəş, ədalət və sadiqlik tanrısıdır. Mitraizm inancı Roma imperiyasına qədər yayılıb və müqavilələrə, andlara sadiqliyi təmsil edib.

Anahita – Suların və Bərəkətin Tanrıçası

Su, doğuş və məhsuldarlıqla əlaqələndirilən müqəddəs ilahi varlıqdır. Qədim iranlılar ona bərəkət və məhsuldarlıq üçün dua edirdilər.

Vayu – Külək və Döyüş Tanrısı

Hava, külək və fırtınaların tanrısıdır. Döyüşçülərə güc və qoruma bəxş etdiyinə inanılırdı.

Haoma – İlahi Bitki və Ölümsüzlük Simvolu

Müqəddəs içkinin rəmzidir. Sağlamlıq və ölümsüzlük gətirdiyinə inanılırdı və dini ayinlərdə istifadə olunurdu.

Əsas qəhrəmanlar və əfsanələr

Keyumers – İran mifologiyasında ilk insan və ilk hökmdar.

Cəmşid – “Qızıl dövr”ün padşahı; şəhərsalma və sənətkarlığın banisi.

Zal və Simurq – müqəddəs quş Simurqun himayəsində böyüyən qəhrəman Zal.

Rüstəm və Suhrab – ata ilə oğul arasında baş verən faciəvi döyüş.

Əfrasiyab – Turanın türk hökmdarı və İranın əzəli rəqibi.

Arəş – oxu ilə İranın sərhədlərini müəyyən edən əfsanəvi oxçu.

Simvollar və mifoloji varlıqlar

Simurq – müdriklik, müalicə və qorumanın rəmzi olan ilahi quş.

Divlər – Ahrimana xidmət edən şər ruhlar.

Fəravahar – İran mədəniyyətinin və Zərdüştiliyin əsas simvolu; ruhun ucalmasını ifadə edir.

Digər mifoloji sistemlərlə əlaqə

İran mifologiyası hind-iran inancları, Mesopotamiya mifləri və Avropa dini ənənələri ilə sıx bağlıdır. Bu qarşılıqlı təsirlər İran miflərinin zamanla xristianlıq, islam və Avropa folkloruna da təsir etməsinə səbəb olub.

İran mifologiyasında Pirzən Marku nədir?

İranın Həmədan vilayətinin Kabudarahang kəndinin sakinləri “Pirzən Marku” adlı qorxulu bir varlığa inanırlar. Yerli inanclara görə, bu sirli məxluq qorxunc qoca qadın obrazında təsvir edilir. Onun peyda olması vahimə və dərin qorxu ilə müşayiət olunur. Rəvayətlərdə Pirzən Markunun əsas “vəzifəsinin” uşaqları qorxutmaq olduğu bildirilir və bu obraz daha çox xalq folkloruna xas qorxuducu mifoloji fiqur kimi qiymətləndirilir.